ARD Azərbaycana qarşı: alman media təxribatının anatomiyası

Bu, artıq jurnalistika yox, sistemdir. Təsadüfi redaksiya səhvi, hansısa müxbirin əsəbi yanlışı, çəkiliş qrupunun peşəkar səhlənkarlığı yox, əvvəlcədən qurulmuş, alışılmış, dəfələrlə sınaqdan çıxarılmış informasiya təzyiqi texnologiyasıdır. Əvvəl Azərbaycanı "problem" elan edirlər. Sonra buna uyğun optika seçirlər. Ardınca həmin optikaya uyğun kadr axtarırlar. Kadr tapılmayanda köhnə materialları sandıqdan çıxarırlar. Reallıq ssenariyə oturmayanda isə ssenarini reallığın üstünə zorla geyindirirlər. Azad media belə işləmir. İctimai yayım adı altında gizlədilən siyasi freyminq fabriki belə işləyir.

Bakıda keçirilən WUF13 ətrafında Almaniyanın ARD teleradio şəbəkəsi ilə bağlı yaşananlar məhz bu qəbildəndir. Mövcud məlumata görə, ARD əməkdaşları 2026-cı il mayın 17-22-də Bakıda keçirilən Dünya Şəhər Forumunda iştirak üçün qeydiyyatdan keçiblər. Formal olaraq məqsəd beynəlxalq tədbiri işıqlandırmaq idi. Ancaq paralel şəkildə onlar forumla birbaşa əlaqəsi olmayan başqa mövzularda, Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində çəkiliş aparmaq istəyiblər. Bu kənar çəkilişlərlə bağlı gözlədikləri cavabı almayandan sonra isə tədbirin özünə gəlməyiblər. Daha sonra, görünür, Azərbaycan əleyhinə neqativ material hazırlamaqla bağlı siyasi sifariş qüvvədə qaldığından, 2024-cü ilin iyunun 22-də çəkilmiş filmi yenidən efirə vermək qərarı qəbul olunub. Söhbət ölkəmizə qarşı artıq istifadə edilmiş ittihamçı klişelərdən, qərəzli yozumlardan və saxta konstruksiyalardan ibarət həmin köhnə materialdan gedir.

Əsas ifşaedici məqam da elə budur. Məram WUF13-ü işıqlandırmaq idisə, ARD komandası niyə WUF13-ə gəlmədi? Onları forum maraqlandırırdısa, çəkiliş gündəliyini forumdan kənara genişləndirmək alınmayandan sonra forum niyə birdən-birə lazımsız oldu? Tapşırıq jurnalist tapşırığı idisə, regionun ən böyük urbanistika tədbiri barədə aktual reportaj əvəzinə ekrana niyə köhnə film çıxarıldı? Cavab aydındır. Onlara forum yox, bəhanə lazım idi. Qlobal dialoq platforması kimi Bakı yox. Urbanistika yox. Mənzil məsələsi yox. Dayanıqlı şəhərlər yox. Beynəlxalq iştirakçılar yox. Onlara Azərbaycana qarşı növbəti siyasi görüntü lazım idi.

WUF13 adi seminar və ya regional konfrans deyildi. Bu, UN-Habitat-ın himayəsi altında keçirilən, urbanizasiya, mənzil, infrastruktur, dayanıqlı inkişaf və şəhər təhlükəsizliyi üzrə dünyanın ən böyük platformalarından biridir. Bakıda 176 ölkədən 57 mindən çox iştirakçı toplaşmışdı. Forumun mövzusu olan "Housing the World: Safe and Resilient Cities and Communities" birbaşa qlobal mənzil böhranı ilə bağlı idi. UN-Habitat-ın qiymətləndirməsinə görə, bu böhran 1 milyarddan çox gecəqondu və qeyri-formal yaşayış məntəqəsi sakini də daxil olmaqla 3,4 milyarda qədər insanı əhatə edir. Bu, marjinal mövzu deyil. Bu, XXI əsrin ən ciddi sosial problemlərindən biridir. Amma ARD-ni, görünür, nə dünya mənzil böhranı, nə Bakının beynəlxalq platforma kimi rolu, nə "Baku Call to Action", nə də qlobal müzakirələrin mahiyyəti maraqlandırıb. Onları maraqlandıran yeganə şey Azərbaycanı növbəti dəfə əvvəlcədən hazırlanmış ittihamçı narrativə yerləşdirmək imkanı olub.

İndi isə ARD brendi altında bu prosesə kimlərin daxil olmağa çalışdığına baxaq. Göstərilən qrupda Björn Blaschke radio müxbiri; Norbert Eckhard Hahn - televiziya müxbiri; İlya Kuzniatsou - prodüser; Ekaterina Kuznetsova - prodüser; Tatiana Sutkovaia - prodüser; Sergei Sergeev - operator; Evgenii Rudnyi - operator; Maksim Mikhailov - operator; Mikhail Falin - texnik; Andrey Ryakhovskiy - texnik; Ruslan Zurabov - texnik; Amir Zurabov - texnik; Gleb Apushkin isə montajçı kimi qeyd olunub. Bu, diktofonla təkbaşına yola çıxmış müxbir deyil. Bu, tamhəcmli istehsal qrupudur: müxbirlər, prodüserlər, operatorlar, texniklər, montajçı. Başqa sözlə, əvvəlcədən hazırlanmış çəkiliş maşınıdır. Bu komanda forum kuluarlarında sadəcə bir şərh almaq üçün yox, marşrutu, logistikası, çəkilişi, montajı və final dramaturgiyası olan tam televizion məhsul istehsal etmək üçün formalaşdırılıb.

Björn Blaschke bu sahədə yeni adam deyil. O, WDR və ARD ilə bağlı alman jurnalisti və xarici müxbirdir. Açıq mənbələrdə onun Bonnda politologiya, islamşünaslıq və müqayisəli ədəbiyyatşünaslıq təhsili aldığı, WDR üçün çalışdığı, 2002-2008-ci illərdə ARD-nin Ammandakı daimi müxbiri olduğu, daha sonra ARD-nin Qahirə studiyasına rəhbərlik etdiyi, 2023-cü ildən isə ARD-nin Moskva studiyası ilə bağlı olduğu göstərilir. O, hələ 2000-ci ildə Kurt-Magnus-Preis mükafatını alıb. Bu, regional həssaslığın, kontekstin, konflikt gündəliyinin və montaj məsuliyyətinin nə olduğunu çox yaxşı anlayan adamdır. Ona görə də ona təcrübəsiz ezamiyyət iştirakçısı kimi yanaşmaq olmaz. Əksinə, onun qrupda iştirakı ARD-nin texniki səfər yox, siyasi yüklü iş planlaşdırdığını göstərir.

Norbert Hahn da təsadüfi fiqur deyil. Onun açıq peşəkar profili ARD-nin Rusiya, Qafqaz və Mərkəzi Asiya üzrə müxbiri kimi çalışdığını göstərir. 2024-cü ildə o, Phoenix efirində ARD-nin Rusiya, Qafqaz və Mərkəzi Asiya üzrə müxbiri kimi çıxış edərək Ukraynanın Kursk vilayətindəki əməliyyatını şərh edib. Onun açıq paylaşımlarında postsovet məkanına, Rusiyaya, Gürcüstana, Moskvanın təsir dairəsi ətrafında gedən münaqişələrə qarşı sərt siyasi həssaslıq görünür. Bu da mühüm ştrixdir. Qarşımızda neytral turist çəkiliş qrupu və Qafqaz xəritəsini ilk dəfə açan jurnalistlər dayanmır. Qarşımızda siyasi baxımdan yüklənmiş sahədə işləyən insanlar var. Bu sahədə hər söz, hər rakurs, hər pauza, hər toponim siqnala çevrilir.

Ilya Kuzniatsou açıq mənbələrdə freelance TV producer, Belarus, Ukrayna və Rusiya üzrə fixer, həmçinin ARD ilə bağlı prodüser kimi təqdim olunur. Onun adı 2020-ci ildə Belarusdakı hadisələr zamanı xarici jurnalistlərin akkreditasiyadan məhrum edilməsi kontekstində çəkilib. WDR materiallarında da o, məsələn, Monqolustanla bağlı çəkiliş layihələrində prodüser kimi göstərilir. Bu, xarici çəkiliş qrupunun mürəkkəb ərazidə səmərəli işləməsi üçün vacib olan regional prodüser və fikser profilidir. Belə adam "rəy" üçün yox, reportajın praktiki arxitekturası üçün məsuliyyət daşıyır: əlaqələr, marşrutlar, giriş imkanları, qəhrəmanlar, yerli logistika. Deməli, onun belə qrupdakı rolu dekorativ deyil, açar roldur.

Qalan iştirakçılar, yəni Ekaterina Kuznetsova, Tatiana Sutkovaia, Sergei Sergeev, Evgenii Rudnyi, Maksim Mikhailov, Mikhail Falin, Andrey Ryakhovskiy, Ruslan Zurabov, Amir Zurabov və Gleb Apushkin barədə etibarlı açıq bioqrafik məlumatlar demək olar ki, yoxdur. Məhz burada araşdırma dəqiqliyini qorumaq vacibdir. Azərbaycanın əleyhdarlarının tez-tez etdiyi kimi fakt çatışmazlığını eyhamlarla əvəz etmək olmaz. Amma başqa bir şeyi demək həm olar, həm də lazımdır: qrupun tərkibi peşəkar səviyyədə hazırlanmış televiziya əməliyyatından xəbər verir. Prodüserlər, operatorlar, texniklər, montajçı - bu, forumun protokol qaydasında işıqlandırılması üçün gələn nümayəndə heyəti deyil. Bu, əvvəlcədən planlaşdırılmış vizual narrativ istehsal etmək üçün qurulmuş komandadır.

İndi isə ARD-nin özündən danışaq. ARD ictimai maraq adından danışmağı çox sevir. Bəs reallıqda ARD nədir? Bu, tamaşaçı ianələri hesabına yaşayan kiçik müstəqil redaksiya deyil. Bu, 1950-ci ildə regional yayımçıların işçi birliyi kimi yaradılmış Almaniyanın ən böyük publik-hüquqi yayım sistemidir. Onun tərkibinə doqquz federal torpaq teleradio şirkəti daxildir: BR, HR, MDR, NDR, Radio Bremen, RBB, SR, SWR və WDR. Das Erste, Tagesschau, ARD Mediathek, ARD Sounds, regional telekanallar, onlarla radio stansiyası və beynəlxalq müxbir şəbəkəsi vasitəsilə bu struktur alman auditoriyasına və haqqında danışdığı ölkələrin xarici imicinə nəhəng təsir imkanına malikdir.

Əsas sual da budur: bu struktura özünü yanılmaz hakim kimi aparmaq hüququnu kim verib? ARD tamaşaçının azad seçimi ilə yox, məcburi yayım haqqı hesabına maliyyələşir. 2025-2026-cı illərdə bu haqq hər ev təsərrüfatı üçün ayda 18,36 avro təşkil edir. KEF 2024-cü ildə bu məbləğin 18,94 avroya qaldırılmasını tövsiyə etmişdi, lakin bütün federal torpaqların razılığı olmadığı üçün artım baş tutmadı. 2026-cı ilin fevralında KEF 2027-ci ildən yeni hədd kimi 18,64 avro təklif etdi. 2024-cü ildə Rundfunkbeitrag üzrə ümumi daxilolmalar təxminən 8,74 milyard avro olub. Bu, kasıb jurnalistika deyil. Bu, ac reportyor romantikası deyil. Bu, milyonlarla alman ev təsərrüfatının pulu hesabına yaşayan nəhəng institusional maşındır.

Belə bir maşın Azərbaycana qarşı qərəzli materiallar buraxanda, bu, artıq sadəcə redaksiya mövqeyi olmur. Bu, ictimai məsuliyyət məsələsinə çevrilir. Alman vergi ödəyicisi Bakıya qarşı siyasi ovun pulunu ödəmir. O, dəqiqliyə, balansa, yoxlamaya, çoxsəsliliyə və vicdanlı jurnalistikaya pul ödəyir. Əgər ARD bunun əvəzinə ictimai yayım resurslarını geosiyasi dramaturgiya üçün istifadə edirsə, sərt sual yaranır: bu, hələ də ictimai yayımdır, yoxsa artıq mənəvi-siyasi podrat?

ARD və onunla bağlı strukturlar başqalarına fake news-la mübarizə dərsi keçməyi sevirlər. Onlar faktçekinqdən, standartlardan, etimaddan, müstəqillikdən danışırlar. Amma alman ictimai yayımının öz tarixinə baxın. RBB-nin keçmiş intendanti Patricia Schlesinger ətrafında qalmaqal bütün sistemin reputasiyasına ağır zərbə vurdu. 2022-ci ildə o, israfçılıq, maraqlar toqquşması, mübahisəli xərclər və idarəetmə sui-istifadələri ilə bağlı ittihamlar fonunda həm RBB rəhbəri, həm də ARD sədri vəzifələrindən getdi. 2025-ci ildə Berlin prokurorluğu RBB işi üzrə ona və digər keçmiş rəhbərlərə qarşı ittiham irəli sürdü. Təqsirləndirilən şəxslər iddiaları rədd edirlər və təqsirsizlik prezumpsiyası qüvvədə qalır. Amma qalmaqalın miqyası, mövzunun ağrılılığı, ARD sisteminə daxil olan yayımçılardan biri ətrafında cinayət-hüquqi və mülki-hüquqi proseslərin mövcudluğu bir şeyi göstərir: bu sistemin dünya ilə günahsız prokuror tonu ilə danışmağa haqqı yoxdur.

Üstəlik, 2019-cu ildə ARD-nin Framing Manual qalmaqalı partladı. ARD üçün linqvist Elisabeth Wehling tərəfindən hazırlanmış daxili sənəd Almaniyada geniş müzakirələrə səbəb oldu. Tənqidçilər bunu ictimai yayımın necə qəbul edilməsinə dil vasitəsilə nəzarət cəhdi kimi qiymətləndirdilər. Söhbət sadəcə sözlərdən getmirdi, söhbət qavrayış çərçivəsinin necə qurulmasından gedirdi. Alman nəşrlərinin məlumatına görə, məsləhət xidmətləri və əlaqəli tədbirlərin dəyəri on minlərlə avro ilə ölçülürdü. ARD isə bunun manipulyasiya təlimatı olmadığını deyərək özünü müdafiə edirdi. Amma qalmaqalın özü əsas həqiqəti üzə çıxardı: ARD freymin gücünü çox yaxşı anlayır. O bilir ki, birbaşa yalan danışmadan da elə rakurs, elə leksika, elə kadr ardıcıllığı seçmək olar ki, tamaşaçı özü lazım olan nəticəyə gəlsin. Bu da ağ əlcəklərlə edilən yumşaq manipulyasiyadır.

2024-cü ildə ARD sisteminin iştirakçılarından biri olan NDR daha bir xoşagəlməz hadisənin mərkəzinə düşdü. Mediapart bildirdi ki, NDR OCCRP barədə öz araşdırmasını həmin şəbəkənin təzyiqindən sonra faktiki olaraq efirə buraxmayıb. NDR senzura ittihamını rədd edirdi. Amma münaqişənin özü göstərdi: məsələ Qərb media ekosisteminin daxilindəki narahat mövzulara gələndə, alman ictimai yayımı birdən ehtiyatlı, prosedurlara bağlı, yumşaq ifadəli olur. Azərbaycandan söhbət düşəndə isə sərtlik, prokuror tonu, mənəvi üstünlük iddiası və ittihamçı süjetlərə hazırlıq peyda olur. Bunun adı nədir? Bunun adı ikili standartdır. Özününkülər üçün mürəkkəblik prezumpsiyası. Bakı üçün isə günah prezumpsiyası.

Daha bir göstərici hadisə "Deutsche Schuld - Namibia und der Völkermord" sənədli filmidir. 2024-cü ildə NDR-Rundfunkrat bu filmin NDR-Staatsvertrag müddəalarını pozduğunu etiraf etdi. Sənədli filmi əvvəlcə düzəltməyə çalışdılar, sonra isə mediakitabxanadan çıxardılar. Ekspertlər və tənqidçilər fakt səhvlərinə, sadələşdirmələrə və təhriflərə işarə edirdilər. Bu, son dərəcə mühüm presedentdir. Əgər ARD sisteminə daxil olan struktur son dərəcə mürəkkəb tarixi mövzu barədə sənədli filmi elə hazırlaya bilirsə ki, öz nəzarət orqanı standartların pozulduğunu qəbul edir, onda niyə biz onun Azərbaycanla bağlı materiallarına kor-koranə inanmalıyıq? Niyə hər hansı alman reportajını yalnız ictimai yayımın nəcib loqosu altında yayımlandığı üçün həqiqət kimi qəbul etməliyik?

Olaylar Qarabağ fonunda xüsusilə çirkli görünür. Onilliklər boyu Azərbaycan torpaqları işğal altında qaldı. BMT Təhlükəsizlik Şurası 1993-cü ildə dörd qətnamə, 822, 853, 874 və 884 saylı qətnamələri qəbul edərək hərbi əməliyyatların dayandırılmasını və işğalçı qüvvələrin Azərbaycan ərazilərindən çıxarılmasını tələb etdi. BMT Baş Assambleyası 62/243 saylı qətnamədə Azərbaycanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədləri daxilində suverenliyinə və ərazi bütövlüyünə hörməti təsdiqlədi. Bəs bütün bu illər ərzində ARD-nin həssaslığı harada idi? Dağıdılmış Ağdam haqqında böyük filmlər harada idi? Yüz minlərlə azərbaycanlı məcburi köçkün barədə reportajlar harada idi? Məhv edilmiş qəbiristanlıqlar, məscidlər, evlər, məktəblər, muzeylər haqqında emosional kadrlar harada idi? Niyə azərbaycanlıların ağrısı onilliklər boyu Avropanın əsas süjetinə çevrilmədi?

İndi isə Azərbaycan 30 il erməni işğalında olmuş ərazilərini azad edəndən sonra Qərb media tribunalları birdən-birə fəallaşıb. Birdən "araşdırmaçılar", "sənədli film müəllifləri", "ekspertlər", "hüquq müdafiəçiləri" peyda olub. Birdən hər Avropa telekanalı Bakıya mühazirə oxumaq həvəsinə düşüb. Bəs əvvəllər harada idiniz, cənablar? Azərbaycanlı öz evinə qayıda bilməyəndə susurdunuz. Şəhərlər yer üzündən silinəndə susurdunuz. Beynəlxalq hüquq onilliklər boyu kağız üzərində qalanda diplomatik formulların arxasında gizlənirdiniz. Azərbaycan özü ədaləti bərpa edəndə isə birdən ayıldınız və "qaranlıq tərəflər" axtarmağa başladınız. Bu, jurnalistika deyil. Bu, mənəvi iflasdır.

ARD bu hekayədə müstəqil müşahidəçi kimi yox, Azərbaycana rahat ittiham olunan rolu ayrılmış daha geniş Qərb informasiya mexanikasının bir hissəsi kimi çıxış edir. Böyük beynəlxalq tədbirlər ərəfəsində eyni sxem işə düşür: Eurovision - hücum; Avropa Oyunları - hücum; İslam Həmrəyliyi Oyunları - hücum; Formula 1 - hücum; COP29 - hücum; indi WUF13 - yenə hücum. Hər dəfə bəhanə dəyişir, amma məntiq dəyişmir. Azərbaycana müstəqilliyi bağışlamırlar. Suverenliyi bağışlamırlar. Qələbəni bağışlamırlar. Bakının dünya ilə xahiş edən tərəf kimi yox, qlobal tədbirlər keçirməyi, infrastruktur qurmağı, əraziləri qaytarmağı, energetika, diplomatiya və logistika siyasəti aparmağı bacaran dövlət mövqeyindən danışmasını bağışlamırlar.

Məhz buna görə ARD Azərbaycanda bu qədər qıcıq doğurur. Ona görə yox ki, ölkədə tənqid üçün mövzu yoxdur. Tənqid üçün mövzu hər ölkədə var: Almaniyada, Fransada, ABŞ-da, Britaniyada, Azərbaycanda, Türkiyədə, Ermənistanda. Məsələ başqadır: ARD mürəkkəbliyi yox, ittiham ştampını seçir. Balansı yox, rahat birtərəfliliyi seçir. Araşdırmanı yox, mənəvi dekorasiyanı seçir. Almaniya üçün kontekst axtarırlar. Özləri üçün nüans tapırlar. Öz qalmaqalları üçün hüquqi ehtiyatlılıq nümayiş etdirirlər. Azərbaycana gələndə isə sərt montaj və köhnə filmin təkrar efiri işə düşür.

Burada araşdırma məntiqi sadədir. Bir hadisə var: WUF13. ARD-nin iştirak üçün müraciəti var. Forum çərçivəsindən kənarda paralel çəkiliş aparmaq istəyi var. Bu genişləndirilmiş çəkiliş sxemi gözlənilən inkişafı almayandan sonra səfərin baş tutmaması var. Köhnə neqativ filmin təkrar nümayişi var. Böyük beynəlxalq tədbirlər ərəfəsində Azərbaycana qarşı illərlə davam edən informasiya hücumları konteksti var. ARD-nin və onun tərəfdaş strukturlarının öz ictimai tarixi var: RBB, Framing Manual, NDR, Namibiya ilə bağlı sənədli film üzrə tanınmış pozuntular. Bütün bunlardan isə aydın mənzərə yaranır: ARD suallarla yox, hökm ilə gəlmişdi.

Hər şeyi öz adı ilə çağırmaq lazımdır. Bu, ikiüzlülükdür. ARD standartlardan danışır, amma özü etimad böhranı yaradan qalmaqallardan keçibsə, bu, ikiüzlülükdür. ARD başqalarından açıqlıq tələb edir, amma Qərb media sistemi daxilində narahat araşdırmalar prosedur dumanında itib-bata bilirsə, bu, ikiüzlülükdür. ARD faktlardan danışır, amma Azərbaycanı əvvəlcədən günahkar roluna yerləşdirən freymlərlə işləyirsə, bu, ikiüzlülükdür. ARD yalnız rəsmi gündəmdən kənara çıxan çəkiliş əməliyyatını genişləndirə biləcəyi halda foruma gəlməyə hazırdırsa, bu artıq sadəcə ikiüzlülük deyil. Bu, texnologiyadır.

Vicdanlı redaksiya nə etməli idi? Bakıya əməkdaşlarını yollayaraq WUF13-ü işıqlandırmalı idi. Forumun miqyasını göstərməli idi. UN-Habitat-a söz verməli idi. Asiyadan, Afrikadan, Avropadan, Latın Amerikasından gələn iştirakçılarla danışmalı idi. Qlobal mənzil böhranından bəhs etməli idi. Lazım gələrdisə, Azərbaycan rəsmilərinə sərt suallar ünvanlamalı idi. Həm nailiyyətləri, həm problemləri göstərməli idi. Mövqeləri qarşılaşdırmalı idi. Güclü, dürüst, müasir reportaj hazırlamalı idi. Amma görünür, buna ehtiyac yox idi. Başqa məhsul lazım idi: Azərbaycana qarşı siyasi süjet.

ARD çox gec olsa da, dərk etməlidir: Azərbaycan artıq başqasının media məhkəməsində passiv obyekt deyil. Qərb kamerasının avtomatik olaraq həqiqətin gözü sayıldığı dövr bitib. Bu gün biz montajı görürük. Freymi görürük. Gündəmi görürük. Harada sualın, harada ittihamın olduğunu, harada jurnalistikanın, harada siyasi quruluşun dayandığını görürük. Yeni ssenari işləməyəndə köhnə materialların necə dövriyyəyə buraxıldığını görürük. İctimai yayım pərdəsi altında çoxdan mənəvi monopoliya vərdişinə alışmış strukturun necə hərəkət etdiyini görürük.

Buradan çıxan əsas nəticə sərtdir, amma qaçılmazdır. ARD Azərbaycana ölkəmizi görmək üçün gəlməyəcəkdi. O, artıq hazır obrazı təsdiqləmək üçün gəlmək istəyirdi. O, Bakını anlamaq yox, Bakından istifadə etmək istəyirdi. WUF13-dən danışmaq yox, WUF13-ü növbəti anti-Azərbaycan konstruksiyasının arxasında gizlətmək istəyirdi. Reallığı açmaq yox, onu öz freymi ilə bağlamaq istəyirdi. Bu sxem alınmayanda isə köhnə film işə salındı. Budur bütün "müstəqil jurnalistika".

Maskanı məhz faktlar cırır.

O idbar maskanın arxasında isə ictimai yayımın müqəddəs məbədi yox, özünü çoxdan dünyanın hakimi saymağa alışmış böyük, varlı və nüfuzlu media maşını dayanır.

Elçin Alıoğlu
Milli.Az