Qeyri-adi rəssam Tural Bayramovun emalatxanasından reportaj: dünyanı eşitmədən də ona gözəllik bəxş etmək olar - (Foto)

"Sözsüz, min bir çalarla", "Sükut rəngə çevriləndə", "Sözlərin əvəzinə rənglər", "O, dünyanı eşitmir, amma onun gözəlliyini göstərə bilir", "Təsvir olunandan daha artığını görmək"... Rəssam Tural Bayramovun heyrətamiz dünyasına daxil olarkən ağlımdan məhz bu fikirlər keçirdi...

Milli.Az oxucularına özünəməxsus şəxsiyyət və onun əsərləri haqqında reportajı təqdim edirik.

Bakının mərkəzində, Dənizkənarı bulvarın qarşısında, Kukla Teatrının yaxınlığında yerləşən sakit və rahat bir həyətin içində rəssam Tural Bayramovun emalatxanası var. Burada, tabloların, boyaların və hələ tamamlanmamış əsərlərin əhatəsində sözlərin vacib olmadığı, fikir və hisslərin rəng, forma və hərəkət vasitəsilə ifadə olunduğu xüsusi bir dünya yaranır.

Tural Bayramov üç yaşından bəri fırçasını əlindən yerə qoymayan rəssamdır. O, eşitmir, lakin bu, onun sənət dili ilə tamaşaçı ilə ünsiyyət qurmasına mane olmur. Görüşümüz zamanı rəssamla ünsiyyət qurmağımıza həyat yoldaşı Leyla kömək edir, onun işarələrini və izahlarını tərcümə edirdi. Məhz onun vasitəsilə rəssamın daxili dünyası, sənətə baxışı, yaradıcılıq prinsipləri və arzuları ilə yaxından tanış olduq.

Emalatxanada daha çox qalmaq, əsərlərə diqqətlə baxmaq, bir neçə addım geri çəkilmək, sonra yenidən yaxınlaşaraq ilk baxışda nəzərdən qaçan detalları görməyə çalışmaq istəyirsən. Burada hər şeyi izah etmək, hər bir əsərə yeganə düzgün məna vermək cəhdi yoxdur. Əksinə, rəssam üçün əsas məsələ hər kəsin onun əsərlərində özünə aid nəsə tapa bilməsidir.

Daha artığını görmək sənəti

Tural Bayramov naturadan rəsm çəkməyə üstünlük verir. Onun sözlərinə görə, real obyektin qarşısında işləmək fotoşəkli köçürməklə müqayisədə daha böyük ustalıq, təcrübə və özünəinam tələb edir.

"Natürmort və ya başqa bir təsviri naturadan çəkmək mənə daha maraqlıdır", - deyə rəssam həyat yoldaşı vasitəsilə fikrini çatdırır.

Bu, sadəcə texniki seçim deyil. Rəssam real obyektlə işləyərkən işığı, kölgəni, rəng çalarlarını və ətraf aləmdə baş verən incə dəyişiklikləri müşahidə edir. Onun üçün gördüklərini mexaniki şəkildə təkrarlamaq deyil, həmin mənzərənin onda yaratdığı təəssüratı çatdırmaq vacibdir.

Bayramovun yaradıcılığında fransız impressionizminin, xüsusilə Klod Monenin təsiri hiss olunur. Rəssamı impressionistlərin dəyişən işığı, təbiətin atmosferini və anın ovqatını kətan üzərində əks etdirmək bacarığı cəlb edir. Bununla belə, o, başqasının üslubunu təkrarlamağa çalışmır, tədricən inkişaf edən və getdikcə daha çox fərdilik qazanan öz bədii dəst-xəttini axtarır.

Rəssamın erkən və sonrakı əsərlərini müqayisə etdikdə onun təsvir dilinin necə dəyişdiyini, rəng birləşmələrinin necə cəsarətləndiyini, formaya yanaşmasının isə daha sərbəst xarakter aldığını görmək mümkündür. Bununla belə, əsas məqsəd dəyişməz qalır: yalnız əşyanın və ya insanın zahiri görünüşünü deyil, həm də onun rəssamda yaratdığı hissi ifadə etmək.

Bayramov plenerdə işləməyi sevir və çətin şəraitdən çəkinmir. Soyuq hava və digər narahatlıqlar onu açıq havada rəsm çəkməkdən çəkindirmir. Əksinə, təbiəti birbaşa müşahidə etmək və onun dəyişkən vəziyyətini kətana köçürmək rəssama xüsusi zövq verir.

Yeganə cavabı olmayan tablolar

Tural Bayramovun rəngkarlığının əsas xüsusiyyətlərindən biri bilərəkdən yaradılan natamamlıq və qeyri-müəyyənlikdir. O, tamaşaçının sadəcə tabloya baxıb təsvir olunan obyekti tanımasını və yoluna davam etməsini istəmir. Rəssam üçün vacib olan tamaşaçını düşündürməkdir. Buna görə də bəzi əsərlərində təxəyyül üçün bilərəkdən geniş yer saxlayır.

Ayrı-ayrı xətlər, rəng ləkələri və formalar müxtəlif cür qavranıla bilər. Bir tamaşaçı insan fiqurları görər, digəri isə tamamilə başqa obrazlar təsəvvür edər. Hər iki yozumun mövcud olmaq hüququ var.

"O istəyir ki, tamaşaçı da özündən nəsə əlavə etsin, öz təxəyyülünü işə salsın", - deyə Leyla rəssamın fikrini çatdırır.

Bayramovun yaradıcılıq prinsiplərindən biri də məhz budur: tamaşaçıya nə görməli olduğunu diktə etmək əvəzinə, onu birgə yaradıcılığa dəvət etmək. Beləliklə, tablo iki dünyanın - rəssamın daxili aləmi ilə əsər qarşısında dayanan insanın şəxsi təcrübəsinin görüşdüyü məkana çevrilir.

Söhbət zamanı Tural diqqətimizi müxtəlif əsərlər arasındakı fərqlərə yönəldir. İlk baxışda sadə görünən işin arxasında dərin fikir dayana bilər. Texniki baxımdan mürəkkəb təsvir isə heç də həmişə rəssam üçün ən maraqlı əsər demək deyil.

O, yalnız texniki məharəti nümayiş etdirmək naminə tamaşaçını heyrətləndirməyə çalışmır. Onun üçün əsərin düşündürməsi, emosiyalar oyatması və insanda suallar doğurması daha vacibdir.

Məsafədən baxış
Rəssamın iş prosesində daha bir maraqlı məqam diqqəti cəlb edir. Tural tablo üzərində işləyərkən tez-tez bir neçə addım geri çəkilir. Bu yolla kompozisiyanı bütövlükdə qiymətləndirir, rənglərin nisbətini yoxlayır və əsərin müəyyən məsafədən necə göründüyünü anlamağa çalışır.

Bu üsul tamaşaçı üçün də əhəmiyyətlidir. Yaxından baxdıqda tablo ayrı-ayrı fırça vuruşlarından, xətlərdən və rəng keçidlərindən ibarət təsir bağışlaya bilər. Lakin bir qədər uzaqlaşdıqda bütün bu detallar vahid obrazda birləşir və ümumi təəssürat yaratmağa başlayır.

Rəssamı müşahidə etdikcə anlayırsan ki, onun üçün rəngkarlıq yalnız formanı dəqiq təsvir etmək bacarığı deyil. Bu, həm də daimi axtarış, detalların müqayisəsi və verilən qərarların yenidən yoxlanılması prosesidir. Hər bir tablo düşüncə, bəzən isə aşkar görünən cavabdan imtina etmək bacarığı tələb edir.

Bayramovun əsərlərində ilk baxışdan açılmayan obrazlara rast gəlmək mümkündür. Onlar sanki tamaşaçını dayanmağa, diqqətlə baxmağa və düşünməyə dəvət edir. Rəssam incəsənətin intellektual qavrayışını məhz bu yolla inkişaf etdirmək istəyir: insan yalnız təsvirə heyran qalmamalı, onun mənasını özü də axtarmalıdır.

Sifarişlərlə arzular arasında
Söhbət tədricən rəssamın yaradıcılıq prinsiplərindən peşəkar məqsədlərinə keçir. Bu zaman aydın olur ki, ustadın zahiri təvazökarlığının arxasında yaradıcılıq müstəqilliyinə ciddi ehtiyac dayanır.

Bu gün tamaşaçılar və sifarişçilər ona daha çox natürmortlar və digər realist təsvirlər çəkmək üçün müraciət edirlər. Tural belə əsərləri yaratmağı bacarsa da, onun şəxsi maraqları daha genişdir. O, öz daxili sənət duyumuna uyğun əsərlər üzərində daha çox işləmək, sevdiyi üslubda yaratmaq və məhz fərdi dəst-xəttinə görə tanınmaq istəyir.

Planlarında plener xüsusi yer tutur. Açıq havaya çıxmaq, ətraf aləmi müşahidə etmək və onu həqiqətən ruhlandıran mənzərələri çəkmək rəssamın ən böyük arzularındandır. O, süjetləri sərbəst seçmək və yaradıcılıq potensialını tam üzə çıxara biləcəyi əsərlər üzərində işləmək üçün daha geniş imkanların olmasını istərdi.

Tural canlı modellərlə işləməyi də arzulayır. Onu insanın yalnız zahiri görünüşü deyil, həm də vəziyyəti, əhvalı və xarakteri maraqlandırır. Portretlər yaradarkən dəri rənginin çalarları, işıq və kölgə, incə rəng keçidləri onun üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır. Lakin texniki məsələlərin arxasında daha dərin məqsəd dayanır: insanın fərdiliyini ifadə etmək.

Onun əsərlərində tənhalıq, düşüncəlilik və müxtəlif emosional vəziyyətlər öz əksini tapır. Rəssam üçün insan yalnız təsvir edilən model deyil, həm də zahiri cizgilərin dəqiq təkrarı ilə ifadə olunması mümkün olmayan daxili dünyadır.

Sənətə gedən yol
Tural Bayramov 1987-ci ildə Bakıda anadan olub. Onun sənət yolu erkən uşaqlıqdan başlayıb. Əvvəlcə Tofiq İsmayılov adına Uşaq və Gənclərin Yaradıcılıq Sarayında təhsil alıb, daha sonra Əzim Əzimzadə adına Azərbaycan Dövlət Rəssamlıq Məktəbində və Azərbaycan Dövlət Rəssamlıq Akademiyasında təhsilini davam etdirib.

Rəssamın istedadı akademik Ömər Eldarov da daxil olmaqla sənət adamları tərəfindən yüksək qiymətləndirilib. Yaradıcılıq fəaliyyəti ərzində Tural Bayramov Azərbaycanda və xarici ölkələrdə keçirilən sərgilərdə iştirak edib.

2017-ci ildə Bakıda onun "Mənim sakit dünyam" adlı fərdi sərgisi keçirilib. Sərgidə yüzdən çox əsər nümayiş olunub. Rəssamın sərgi bioqrafiyasının mühüm mərhələləri arasında 2015-ci ildə Belçikada keçirilən sərgi, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin 100 illiyinə həsr olunmuş 2018-ci il Strasburq sərgisi və 2022-ci ildə Londonda gənc azərbaycanlı rəssamların iştirakı ilə təşkil edilən qrup sərgisi də var.

Bayramovun əsərləri Azərbaycan, Rusiya, Fransa və Belçikada şəxsi və korporativ kolleksiyalarda saxlanılır. Onun iki əsəri Bakıda "Suraxanı" gəmi-muzeyinin daimi ekspozisiyasında nümayiş etdirilir.

Lakin sərgilərin və nailiyyətlərin arxasında ilk növbədə daim axtarışda olan, eksperimentlər aparan və öz sənətini təkmilləşdirməyə çalışan bir insan dayanır.

Sözsüz dialoq
Emalatxanadan ayrılarkən bir daha tablolara nəzər salırsan. Elə bil, hər biri rəssamın başladığı söhbəti davam etdirir - bu söhbət üçün isə sözlər həmişə vacib deyil.
Tural Bayramov tamaşaçıya hazır cavablar təqdim etmir və əsərlərinin hər detalını izah etməyə çalışmır. O, şəxsi qavrayış üçün məkan saxlayır, insanı xəyal qurmağa, tərəddüd etməyə və öz mənalarını axtarmağa dəvət edir.

Onun eşitmə məhdudiyyəti həyat təcrübəsinin bir hissəsidir, lakin şəxsiyyətini müəyyənləşdirmir və yaradıcılığının bütün mahiyyətini izah etmir. Qarşımızda, ilk növbədə, uzun illər ərzində görməyi, müşahidə etməyi və təəssüratlarını rəngkarlıq vasitəsilə ifadə etməyi öyrənən bir rəssam dayanır.

Görüşümüz zamanı Leylanın köməyi bizə rəssamın səsini eşitməyə imkan verdi - sözün hərfi mənasında deyil, onun düşüncələri, jestləri və tabloları vasitəsilə. Bəlkə də, incəsənətin xüsusi gücü məhz bundadır: o, ənənəvi ünsiyyət vasitələrinin yerini baxışın, təxəyyülün və hisslərin tutduğu yerdə belə dialoq yaratmağı bacarır.