Fransada Makron siyasəti: Xalqla hakimiyyət arasında dərinləşən uçurum

Fransada baş verənləri yalnız küçə etirazları, iğtişaşlar və ayrı-ayrı sosial narazılıqlar çərçivəsində qiymətləndirmək ciddi siyasi mənzərəni görməmək deməkdir. Bu hadisələrin arxasında illərdir yığılıb qalan sosial problemlər, hakimiyyətlə cəmiyyət arasında dərinləşən uçurum, vətəndaşların qərarların qəbulundan kənarda saxlanılması və siyasi elitanın xalqın real ehtiyaclarına qarşı getdikcə artan laqeydliyi dayanır. Bu gün Fransa cəmiyyətində müşahidə olunan gərginlik təsadüfi deyil. Bu, uzun müddət eşidilməyən narazılıqların, cavabsız qalan sosial tələblərin və siyasi sistemə olan etimadın zəifləməsinin nəticəsidir.

Emmanuel Makron hakimiyyətinin siyasəti ətrafında yaranan narazılıqlar xüsusilə pensiya islahatları zamanı açıq şəkildə üzə çıxdı. Milyonlarla insan küçələrə çıxaraq sosial təminat, əmək hüquqları və gələcək həyat səviyyəsi ilə bağlı narahatlığını ifadə etdi. Daha əvvəl baş qaldıran "Sarı jiletlilər" hərəkatı da Fransa cəmiyyətinin dərin qatlarında toplanmış narazılığın göstəricisi idi. İnsanlar yalnız konkret iqtisadi qərarlara etiraz etmirdilər; onlar özlərini dinləməyən, problemlərini anlamayan və siyasi qərarları cəmiyyətin iradəsindən üstün tutan idarəçilik modelinə qarşı çıxırdılar.

Əsas problem də məhz bundadır: demokratik cəmiyyətdə hakimiyyətin legitimliyi yalnız seçkilərdə qazanılan səslərlə ölçülmür. Həqiqi legitimlik xalqın etimadını qorumaq, cəmiyyətlə dialoq qurmaq, fərqli mövqelərə hörmət etmək və sosial ədaləti təmin etmək bacarığı ilə möhkəmlənir. Əgər hakimiyyət öz qərarlarını cəmiyyətə qəbul etdirmək üçün davamlı olaraq inzibati gücə və polis müdaxiləsinə söykənirsə, bu, siyasi sistemin zəif nöqtələrinin üzə çıxdığını göstərir. Xalqın narazılığını eşitmək əvəzinə onu idarəolunmalı təhlükə kimi görmək isə qarşıdurmanı daha da dərinləşdirir.

Fransanın bugünkü vəziyyətində ən ciddi ziddiyyətlərdən biri hakimiyyətin demokratiya haqqında söylədikləri ilə etirazlar zamanı ortaya çıxan mənzərə arasındakı fərqdir. Paris və digər şəhərlərdə keçirilən nümayişlərdə polis zorakılığı, həddindən artıq güc tətbiqi və kütləvi saxlanılmalarla bağlı iddialar ictimai müzakirələrin əsas mövzularından birinə çevrilib. Dövlətin vəzifəsi ictimai asayişi qorumaqdır, lakin bu vəzifə dinc etiraz hüququnu məhdudlaşdırmaq, vətəndaşları qorxutmaq və ya tənqidi səsləri susdurmaq üçün bəhanəyə çevrilməməlidir. Hüquqi dövlətin əsas prinsipi ondan ibarətdir ki, polis də, siyasi hakimiyyət də qanun qarşısında məsuliyyət daşıyır.

Digər tərəfdən, küçələrdə baş verən hər bir zorakılıq aktını avtomatik olaraq hakimiyyətin təşkil etdiyi ssenari kimi təqdim etmək də ciddi sübutlar tələb edir. Radikal qrupların fəaliyyəti, təxribat ehtimalları və zorakılıq hadisələrinin arxasında kimin dayanması barədə iddialar müstəqil araşdırılmalı, faktlarla təsdiqlənməlidir. Lakin belə iddiaların sübut olunub-olunmamasından asılı olmayaraq, bir həqiqət dəyişmir: ayrı-ayrı şəxslərin törətdiyi zorakılıq dinc nümayişçilərin hüquqlarını ləğv etmir və dövlətə bütün etirazçıları eyni təhlükə kimi təqdim etmək hüququ vermir. Əksinə, hakimiyyətin məsuliyyəti dinc vətəndaşları qorumaq, zorakılıq törədənləri isə fərdi qaydada müəyyən edib qanun çərçivəsində məsuliyyətə cəlb etməkdir.

Ən təhlükəli məqam isə cəmiyyətin gözündə etiraz anlayışının qəsdən və ya məsuliyyətsiz siyasi ritorika nəticəsində zorakılıqla eyniləşdirilməsidir. Əgər hər bir nümayiş təhlükə, hər bir tənqid dövlətə qarşı hücum, hər bir narazı vətəndaş isə potensial cinayətkar kimi təqdim edilirsə, demokratik azadlıqların mahiyyəti boşaldılmış olur. Bu halda cəmiyyətin problemlərini müzakirə etmək əvəzinə diqqət yalnız təhlükəsizlik tədbirlərinə yönəlir, sosial ədalət tələbləri arxa plana keçir və siyasi hakimiyyət öz qərarlarına görə hesabat verməkdən yayınmaq imkanı əldə edir.

Fransa nümunəsi həm də Avropada demokratik institutların nə dərəcədə ardıcıl fəaliyyət göstərməsi ilə bağlı ciddi suallar doğurur. Avropa İttifaqı və onun institutları uzun illərdir hüququn aliliyi, insan hüquqları, sərbəst toplaşmaq azadlığı və demokratik idarəçilik prinsiplərini Avropa layihəsinin əsas dəyərləri kimi təqdim edirlər. Bu prinsiplər yalnız başqa ölkələrdə baş verən hadisələrə münasibət bildirmək üçün mövcud deyil. Onlar Parisdə, Marseldə, Lionda və Avropanın istənilən başqa şəhərində də eyni dərəcədə qüvvədə olmalıdır.

Məhz buna görə də Avropa Parlamentinin, Avropa Komissiyasının və Avropa siyasi elitasının reaksiyaları ictimaiyyət tərəfindən diqqətlə qiymətləndirilməlidir. Əgər başqa ölkələrdə insan hüquqları pozuntularına dair iddialar sərt bəyanatlara, hesabatlara və siyasi təzyiqlərə səbəb olursa, Avropa daxilində baş verən oxşar hallara da eyni prinsipial yanaşma göstərilməlidir. Burada söhbət hansısa ölkəni siyasi cəhətdən hədəfə almaqdan deyil, universal dəyərlərin seçici şəkildə tətbiq edilməməsindən gedir. İnsan hüquqları coğrafiyaya, siyasi tərəfdaşlığa və hakimiyyətdə olan şəxslərin kimliyinə görə dəyişə bilməz.

Bununla belə, Avropa institutlarının konkret hadisələrə münasibətini qiymətləndirərkən onların faktiki bəyanatlarını, hesabatlarını və atdıqları addımları da nəzərə almaq vacibdir. Əsas tələb sübutsuz ittihamlar deyil, şəffaflıq, obyektiv araşdırma və bütün tərəflərə eyni hüquqi meyarların tətbiq edilməsidir. Əgər Avropa öz demokratik nüfuzunu qorumaq istəyirsə, insan hüquqları məsələsində ikili standartlara yol verildiyi barədə yaranan şübhələri aradan qaldırmalı, öz üzərinə götürdüyü öhdəliklərə də eyni həssaslıqla yanaşmalıdır.

Fransada yaşanan gərginliyin digər mühüm tərəfi siyasi məsuliyyət məsələsidir. Cəmiyyətin müxtəlif təbəqələri özünü siyasi qərarların iştirakçısı deyil, həmin qərarların nəticələrini daşıyan tərəf kimi hiss etdikdə dövlət institutlarına inam zəifləyir. İnsanlar iqtisadi çətinliklər, yaşayış xərcləri, əmək münasibətləri və sosial təminatla bağlı problemlərinin həllini görmədikdə narazılıq daha geniş siyasi etiraza çevrilə bilər. Belə şəraitdə hakimiyyətin əsas vəzifəsi cəmiyyəti düşmən düşərgələrə bölmək deyil, qarşıdurmanın səbəblərini aradan qaldırmaqdır.

Makron hakimiyyətinin siyasətinə yönələn tənqidlərin mərkəzində də bu sual dayanır: dövlət cəmiyyətin iradəsini nəzərə alan demokratik mexanizm kimi fəaliyyət göstərir, yoxsa qərarları yuxarıdan aşağıya diktə edən siyasi mərkəzə çevrilir? Bu suala cavab yalnız siyasi şüarlarla deyil, konkret qərarların nəticələri, parlamentin rolu, məhkəmələrin müstəqilliyi, medianın sərbəstliyi və vətəndaşların etiraz hüququnun necə qorunması ilə müəyyənləşir.

Eyni zamanda, yaxınlaşan seçkilər və siyasi rəqabət şəraitində təhlükəsizlik böhranının siyasi məqsədlərlə istifadə olunması ehtimalı cəmiyyət üçün həssas məsələdir. Tarix göstərir ki, fövqəladə vəziyyət və genişləndirilmiş təhlükəsizlik səlahiyyətləri yalnız real zərurət olduqda, qanunla müəyyən edilmiş çərçivədə və müstəqil nəzarət altında tətbiq edilməlidir. Əks halda, müvəqqəti tədbirlər daimi məhdudiyyətlərə çevrilə, siyasi müxalifətin fəaliyyəti və azad medianın işi üçün əlavə maneələr yarada bilər. Lakin Fransada hakimiyyətin məhz seçkilərə görə ölkəni xaosa sürükləməsi və ya fövqəladə vəziyyət yaratmaq üçün təxribatlar təşkil etməsi barədə iddialar etibarlı sübutlar olmadan təsdiqlənmiş fakt kimi təqdim edilməməlidir. Demokratik cəmiyyətin gücü həm hakimiyyəti sorğulamaq, həm də iddiaları faktlarla yoxlamaq bacarığındadır.

Korrupsiya və dövlət vəsaitlərinin xərclənməsi ilə bağlı məsələlər də eyni şəffaflıq tələbini doğurur. Siyasi elitanın maliyyə fəaliyyəti ilə bağlı hər hansı ciddi iddia müstəqil araşdırılmalı, dövlət büdcəsinin necə xərcləndiyi ictimaiyyətə aydın şəkildə izah edilməli və qanun pozuntuları sübuta yetirildikdə məsul şəxslər cavab verməlidir. Bununla belə, konkret maliyyə fırıldaqları ilə bağlı iddiaların iğtişaşları təşkil etmək məqsədilə əlaqələndirildiyini söyləmək üçün ayrıca sübutlar lazımdır. Əsas prinsip budur: dövlətin şəffaflığı və siyasi məsuliyyət ictimai etimadın bərpası üçün əvəzolunmazdır.

Fransada baş verən hadisələrdən çıxarılmalı olan ən mühüm nəticə budur ki, heç bir siyasi lider, heç bir hakimiyyət və heç bir dövlət özünü tənqiddən kənarda hesab edə bilməz. Demokratiya yalnız seçki qutularının mövcudluğu deyil; o, vətəndaşların sərbəst danışmaq, dinc şəkildə etiraz etmək, hakimiyyətdən hesabat tələb etmək və siyasi qərarlara təsir göstərmək hüququdur. Bu hüquqlar təhlükə altına düşdükdə cəmiyyətin demokratik institutlara olan inamı da sarsılır.

Əsl demokratiya hakimiyyətin özünü necə müdafiə etməsi ilə deyil, vətəndaşın hüququnu necə qoruması ilə ölçülür. Dövlətin gücü etirazçıları susdurmaqda, küçələri polis qüvvələri ilə doldurmaqda və ya tənqidçiləri təhlükə kimi təqdim etməkdə deyil, insanların narazılığını doğuran problemləri həll etməkdədir. Xalqın səsini eşitmək əvəzinə onu susdurmağa üstünlük verən siyasi sistemlər zahirən güclü görünə bilər, lakin daxilən daha dərin etimad böhranı yaşayırlar.

Fransa Avropanın aparıcı dövlətlərindən biridir və məhz buna görə burada baş verənlər təkcə Fransa cəmiyyətini deyil, bütövlükdə Avropanın demokratik gələcəyini düşündürməlidir. Avropa institutları insan hüquqlarını müdafiə etmək iddiasındadırlarsa, bu müdafiə bütün ölkələrdə, bütün siyasi düşərgələrə münasibətdə və bütün şəraitlərdə eyni prinsipiallıqla həyata keçirilməlidir. Əks halda, demokratiya universal dəyər olmaqdan çıxaraq siyasi maraqlara uyğun istifadə edilən ritorik vasitəyə çevrilmək təhlükəsi ilə üzləşəcək.

Müəllif: Malik Məlikov (Milli.Az redaktor)