Pomidor tribunalı: İrəvan Aİİ-də Moskvaya qarşı hüququn işləyib-işləmədiyini yoxlayacaq

Milli.Az "Baku Network"da dərc olunmuş məqaləni təqdim edir:

Oktyabrda Avrasiya İqtisadi Komissiyası elə bir mübahisəyə baxacaq ki, cavabdeh həm bazarı əlində saxlayır, həm də görünür, veto hüququnu.

2026-cı il mayın 22-də Rusiya sərhədində Ermənistandan gətirilən güllər saxlanıldı. İki ay sonra qadağa Ermənistanın süd məhsullarına da çatdı. Bu iki tarix arasına kiçik bir ölkənin demək olar bütün aqrar iqtisadiyyatı yerləşdi: pomidor və xiyar, gilas və ərik, üzüm və kartof, diri balıq və quru meyvələr.

Formal olaraq heç bir məhsula siyasi səbəbdən qadağa qoyulmadı. Rosselxoznadzorun hər qərarı fitosanitar və ya baytarlıq tələblərinin pozulması ilə əsaslandırılırdı. Ancaq bütün bunların İrəvanın Brüsselə doğru dönüşü ilə bu qədər dəqiq üst-üstə düşməsi regionda çox az adamı təsadüf olduğuna inandıra bilərdi.

İndi məsələ elə bir mərhələyə qalxır ki, pomidor artıq sadəcə pomidor deyil.

Oktyabrda Avrasiya İqtisadi Komissiyası Ermənistanın müraciətinə baxacaq. İrəvan Rusiya tədbirlərinin Avrasiya İqtisadi İttifaqının daxili bazarında maneə kimi tanınmasını tələb edir. Prosedurun özü sıradandır. İttifaqın on illik tarixində buna bənzər onlarla araşdırma olub.

Amma bu prosedurun arxasında dayanan sual heç də sıradan deyil: malların sərbəst hərəkəti prinsipi ittifaqın ən böyük dövlətinin milli nəzarət qurumunun qərarından üstündürmü?

Cavab verməyə tələsməzdim.

İrəvanın hüquqi mövqeyi güclüdür. Moskvanın prosedur mövqeyi isə daha güclüdür. Avrasiya sistemində indiyədək ikinci amil birincidən daha ağır gəlib.

Bir bazarın bağlanma xronikası: gül dəstəsindən südə qədər

Rusiya bazarı bir-birinin ardınca gələn qısa zərbələrlə bağlayırdı. Onların hər birini ayrılıqda sırf texniki tədbir kimi təqdim etmək mümkün idi.

Mayın 22-də Ermənistan güllərinə qadağa qoyuldu. Mayın 30-dan məhdudiyyət təzə pomidor, xiyar, bibər, göyərti və çiyələyə şamil edildi. İyunun 2-də siyahıya albalı, gilas, ərik, gavalı, şaftalı, nektarin və üzüm əlavə olundu. Elə ertəsi gün alma, armud, heyva, badımcan, kartof və quru meyvələr də siyahıya düşdü.

Paralel olaraq Rusiya tərəfi Ermənistandan diri balıq və balıq məhsullarının sertifikatlaşdırılmasının dayandırılmasını tələb etdi.

İyunun 12-də Rosselxoznadzor elə bir addım atdı ki, onu yalnız rusiyalı istehlakçının sağlamlığına qayğı ilə izah etmək çətindir: məhdudiyyət Ermənistandan bütün karantin nəzarətinə aid məhsullara, habelə onların Rusiya ərazisindən Aİİ-nin digər ölkələrinə tranzitinə şamil edildi.

İyulun 27-də növbə süd məhsullarına çatdı.

Tranzit qadağası ayrıca diqqətə layiqdir. Qazaxıstana və ya Belarusa gedən Ermənistan əriki Rusiya mağazasının piştaxtasına çıxmır və qapalı refrijeratorda daşınan hər hansı başqa yükdən daha çox Rusiya bağlarına təhlükə yaratmır.

Ermənistandan ittifaqın şimalına quru yolu Gürcüstan və Yuxarı Larsdan keçir, bundan sonra isə marşrut yalnız Rusiya ərazisi ilə davam edir. Tranziti bağlamaqla Moskva İrəvanı təkcə öz bazarından deyil, Ermənistan məhsulları ilə bağlı heç bir fitosanitar irad səsləndirməyən digər üç tərəfdaş ölkənin bazarından da kəsdi.

Siyasi fon isə heç kimdən gizlədilmirdi.

2024-cü ilin fevralında Nikol Paşinyan Ermənistanın KTMT-də iştirakının dondurulduğunu bəyan etdi. 2025-ci ilin yazında Ermənistan parlamenti Avropa İttifaqına üzvlük prosesinin başlanmasına dair qanun qəbul etdi. 2026-cı ilin may ayının sonunda, mövcud məlumatlara görə, Moskva İrəvandakı səfirini geri çağırdı.

İyunda keçirilən parlament seçkilərində Paşinyanın partiyası qalib gəldi. Avqustda hökumət proqramına artıq Aİ üzvlüyü üçün ərizənin hazırlanması ilə bağlı bənd daxil edilmişdi. Sentyabrda Kreml Ermənistana açıq şəkildə seçim etməyi təklif etdi: Aİ, yoxsa Aİİ.

İrəvan bəyanatla deyil, prosedurla cavab verdi.

Sentyabrın 8-də Ermənistan iqtisadiyyat nazirinin müavini Tiqran Qasparyan bildirdi ki, hökumət Rusiyanın tədbirlərinin ittifaq prinsiplərinə zidd maneə kimi tanınmasına çalışır və bunu elə Aİİ-nin öz mexanizmləri vasitəsilə edir.

İrəvanda könülsüz oxunan rəqəmlər

2026-cı ilin yanvar-iyul aylarında Ermənistanla Rusiya arasında ticarət dövriyyəsi təxminən 3,1 milyard dollar təşkil edib və ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 20,5 faiz azalıb.

Ermənistanın Rusiyaya ixracı təxminən 8 faiz azalaraq 1,4 milyard dollara düşüb. Rusiyadan idxal daha kəskin geriləyib: 28,8 faiz azalaraq 1,7 milyard dollar olub.

Ermənistanın bütün Aİİ ölkələri ilə ticarəti də həmin dövrdə 18,4 faiz azalaraq təxminən 3,3 milyard dollar təşkil edib.

Bu rəqəmlər özlüyündə aldadıcıdır.

2023-2024-cü illərdə ikitərəfli ticarətin həcmi qızıl və elektronikanın təkrar ixracı hesabına şişmişdi. Bugünkü azalmanın bir hissəsi tərəvəz qadağalarından yox, həmin axınların zəifləməsindən qaynaqlanır.

Əsl mənzərə yalnız məhsul qrupları səviyyəsində görünür.

Məhdudiyyətə düşən bir sıra məhsullar üzrə Ermənistan ixracının ənənəvi olaraq 80-90 faizi Rusiyaya gedirdi. Orta statistik göstəricilərin arxasında başqa alıcısı faktiki olaraq olmayan bütöv sahələr dayanır.

Ermənistanın maliyyə qurumları zərəri iki dəfə qiymətləndirib və bu hesablamaları müqayisə etmək maraqlıdır.

İyunda Mərkəzi Bankın sədri Martin Qalstyan bildirmişdi ki, ən sərt ssenaridə Rusiyanın məhdudiyyətləri ÜDM-dən 2 faizə qədər apara bilər.

İki ay sonra MB-nin pul-kredit siyasəti idarəsinin rəhbəri Vazgen Poqosyan daha yeni rəqəm açıqladı: zərbə alan sahələr iqtisadiyyatın təxminən 1-1,5 faizini təşkil edir.

Fərq ilk növbədə metodologiyadan qaynaqlanır. Birinci qiymətləndirmə təchizat zəncirləri də nəzərə alınmaqla potensial effekti göstərir. İkinci rəqəm isə zərər çəkən sektorların iqtisadiyyatda payını əks etdirir.

Yerli analitiklərin hesablamalarına görə, 2026-cı ilin yekununda ixrac üzrə birbaşa itkilər 260 milyon dollara yaxınlaşa bilər.

Təxminən 26 milyard dollarlıq iqtisadiyyat üçün bu, az məbləğ deyil.

Daha pis məqam başqadır. Zərbə bərabər paylanmır.

Sevan ətrafındakı və Ararat vadisindəki balıqçılıq təsərrüfatları, bağbanlar, süd zavodları, təzə göyərti ixrac edən kiçik şirkətlər faiz itirmirlər. Onlar biznes modelini itirirlər.

Bu adamlar üçün ölkə üzrə orta göstəricilər demək olar istehza kimi səslənir.

Maneə, yoxsa məhdudiyyət: yüz milyonlarla dollar dəyərində bir söz

İrəvanın hüquqi mövqeyi ittifaqın öz təməl prinsiplərinə söykənir.

2014-cü il mayın 29-da Astanada imzalanmış Aİİ haqqında Müqavilənin 28-ci maddəsi malların sərbəst hərəkət etdiyi daxili bazarı təsbit edir. 29-cu maddə isə bu prinsipdən yalnız konkret və qapalı əsaslar siyahısı üzrə yayınmağa imkan verir.

İnsanların, heyvanların və bitkilərin həyat və sağlamlığının qorunması bu siyahıda var.

Nəzarət orqanının sərbəst və izahsız mülahizəsi isə yoxdur.

Avrasiya İqtisadi Komissiyasının terminologiyasında iki anlayış arasındakı fərq prinsipial əhəmiyyət daşıyır.

"Maneə" ittifaq hüququnun pozulması nəticəsində yaranan əngəldir.

"Məhdudiyyət" isə ittifaq hüququnda zəruri vahid tənzimləmənin olmaması üzündən ortaya çıxan əngəldir.

Birinci halda kimsə qaydanı pozub.

İkinci halda isə qaydanın özü yoxdur.

Ermənistan məhz birinci təsnifatı istəyir.

Əgər Komissiya Rusiyanın tədbirlərini maneə kimi tanısa, məsələ ikitərəfli fitosanitar söz savaşından çıxacaq və ittifaq hüququnun rəsmən təsbit edilmiş pozuntusuna çevriləcək.

İqtisadiyyat naziri Gevorq Papoyan nəticəni son dərəcə konkret ifadə edib: "Əgər Komissiya baş verənləri maneə kimi tanısa, həmin dövlət 30 gün ərzində bu əngəlləri aradan qaldırmalıdır".

Otuz gün sərt səslənir.

Bütün məsələ ondadır ki, həmin 30 günü kim və necə saydıracaq.

Moskvanın əlində bir kozır var, adı fitosanitariyadır

Bu mübahisəni sırf siyasətə bağlamaq səhv olardı və İrəvan bunu hamıdan yaxşı anlayır.

Rusiyanın əsas müdafiə xətti hüquqi baxımdan tam legitim görünür: sanitariya, baytarlıq və fitosanitar tədbirlər həm Aİİ hüququnda, həm də Ümumdünya Ticarət Təşkilatının qaydalarında tanınır.

Aİİ haqqında Müqavilənin 56-cı maddəsi və ona 12 saylı əlavə belə tədbirlərə elmi əsaslandırma olduqda birbaşa icazə verir.

Moskvaya Ermənistan partiyalarında karantin zərərvericilərinin aşkarlandığını, baytarlıq normalarının pozulduğunu, sertifikatlaşdırmada sistemli problemlərin olduğunu və ya məhsulun mənşəyi barədə məlumatlarda uyğunsuzluqların mövcudluğunu göstərən sənədlər təqdim etmək kifayətdir.

Bundan sonra mübahisə siyasi ayrı-seçkilik müstəvisindən texniki nəzarət müstəvisinə keçir. Bu sahədə isə nəzarət qurumunun ekspert imkanları təbii olaraq istənilən rəqibdən daha genişdir.

Papoyanın özü də sentyabrın 3-də çıxış edərkən Rusiya tərəfinin iradlarının İrəvan tərəfindən tam rədd edilmədiyini etiraf edib. Nazir bildirib ki, Ermənistanın aidiyyəti qurumu qaldırılan problemlərin mövcudluğunu inkar etmir, onların həll yollarını axtarır.

Belə olduqda əsas məsələ proporsionallıqdır.

ÜTT-nin sanitariya və fitosanitar tədbirlər haqqında Sazişinin 5-ci maddəsi tələb edir ki, tədbirlər qoruyucu məqsədə çatmaq üçün lazım olandan daha çox ticarəti məhdudlaşdırmasın.

Əgər problem ayrı-ayrı partiyalarda və ya konkret müəssisələrdə aşkarlanıbsa, niyə bütöv ölkənin tam bir məhsul kateqoriyası bağlanır?

İrəvanın güclü arqumentlərindən biri məhz budur.

Moskvanın da buna qarşı ciddi cavabı var.

Əgər problem ayrı-ayrı fermerlərdə yox, bütövlükdə Ermənistanın ixrac nəzarəti sistemindədirsə, onda konkret istehsalçılara yox, sistemin özünə qarşı tədbir tətbiqi əsaslandırılmış görünə bilər.

Beləcə, proporsionallıq mübahisəsi tədricən "hansı dövlətin inspeksiya sistemi daha pis işləyir" sualına çevrilir.

Burada Minskdə yəqin ki, qiymətləndiriləcək bir istehza da var.

2014-cü ildə Rusiya Litva və Polşada Afrika donuz taununun aşkarlanmasından sonra bütün Avropa İttifaqından donuz əti idxalını qadağan etmişdi.

Brüssel bu qərardan ÜTT-yə şikayət etdi. 2016-2017-ci illərdə arbitrlər Rusiyanın tədbirini təşkilatın qaydalarına zidd saydılar. Səbəblərdən biri də Moskvanın regionalizasiya prinsipini tətbiq etməkdən imtina edərək yalnız xəstəlik aşkar olunan ərazilər əvəzinə bütöv ittifaq üçün bazarı bağlaması idi.

Ermənistan hüquqşünaslarının Rusiya qurumuna vaxtilə uduzduğu həmin işi xatırlatmaq imkanını əldən verəcəyi çətin görünür.

İddiaçı cavabdehdən icazə istəyir

Bütün bu hekayənin ən vacib detalını Papoyan özü açıqlayıb: Ermənistanın müraciəti üzrə qərar konsensus tələb edir.

AİK Kollegiyası beş dövlətin hər birindən iki nümayəndə olmaqla on üzvdən ibarətdir. Bəzi məsələlər üçdə iki səs çoxluğu ilə həll edilir. Həssas məsələlər yekdillik tələb edir. Komissiya Şurası isə, burada baş nazirlərin müavinləri təmsil olunur, yalnız konsensus prinsipi ilə işləyir.

Ermənistan nazirinin sözlərinə görə, hazırkı müraciət məhz bütün səslərin tələb olunduğu kateqoriyaya aiddir.

Buradan institusional paradoks yaranır. Brüsseldə bu, yəqin ki, absurd görünərdi.

Ermənistan Rusiyanın hərəkətlərindən şikayət edir. Amma həmin hərəkətlərin ittifaq hüququnun pozulması kimi tanınması faktiki olaraq elə Rusiyanın razılığını tələb edir.

İddiaçı hökmün altına cavabdehin imzasını da almalıdır.

Müqayisə üçün Avropa İttifaqında oxşar mübahisənin necə həll olunduğunu xatırlamaq kifayətdir.

1990-cı illərin ortalarında fransalı fermerlər illərlə İspaniya çiyələyi daşıyan yük maşınlarını dağıdır, Fransa polisi isə buna müdaxilə etmirdi.

Avropa Komissiyası Parisdən icazə istəmədi.

Komissiya öhdəliklərin pozulmasına dair prosedura başladı və işi Aİ Məhkəməsinədək apardı. 1997-ci ilin dekabrında məhkəmə Fransanın malların sərbəst hərəkətini təmin etməməklə İcma hüququnu pozduğunu müəyyən etdi.

Aİ-nin Fəaliyyəti haqqında Müqavilənin 258-ci maddəsi Komissiyaya üzv dövlətin razılığı olmadan ona qarşı məhkəməyə müraciət etməyə imkan verir.

Məhz bu, Aİİ-də olmayan fövqəlmilli idarəetmədir.

Avrasiya modeli dövlətlərarası razılaşma üzərində qurulub. Güclü iştirakçı ilə mübahisə zamanı bu razılaşma mexanizmi vetoya çevrilir.

İttifaq daxilində başqa bir presedent mənzərəni daha da aydın göstərir.

Ermənistanın Rusiya tərəfindən sertifikatlarla bağlı tətbiq olunan praktikaya dair başqa müraciəti üzrə Kollegiya artıq səkkiz səsə qarşı iki səslə Moskvanın hərəkətlərini maneə kimi qiymətləndirib.

Əleyhinə verilən iki səsin kimə məxsus olduğunu təxmin etmək çətin deyil.

Amma məsələ bununla bağlanmayıb. İş növbəti pilləyə, hökumət başçıları səviyyəsinə göndərilib.

Yəni İrəvanın bir raundu udması mübahisəni udması demək deyil.

Dörd sonluq var, onlardan biri az qala fantastikdir

Birinci ssenari Ermənistan üçün ən əlverişli, eyni zamanda ən az ehtimal olunan variantdır.

Komissiya Rusiyanın tədbirlərini maneə kimi tanıyır və 30 gün ərzində onların aradan qaldırılmasını tələb edir.

İnstitusional baxımdan burada qeyri-adi heç nə yoxdur.

AİK-in rəsmi məlumatına görə, 2015-2024-cü illərdə ittifaqın daxili bazarında 69 maneə və 16 məhdudiyyət aradan qaldırılıb. Maneələrin təxminən üçdə biri texniki tənzimləmə və sanitariya tədbirləri ilə bağlı olub. Dövlət satınalmaları və vergi siyasətinin hər birinin payı 12 faiz təşkil edib.

2020-ci ildən 2023-cü ilin noyabrına qədər 28 maneə aradan qaldırılıb.

2023-cü ildə Komissiya Qazaxıstanın dövlət satınalmalarında ittifaq tərəfdaşlarının mallarını ayrı-seçkiliyə məruz qoyan maneəni ləğv etdiyini rəsmən təsdiqləyib.

Yəni mexanizm işləyir. Təkcə hesabatlarda yox, praktikada da.

Problem ondadır ki, indiyədək Moskvanın siyasi xarakterli hesab etdiyi mübahisələrdə bu mexanizm Rusiyaya qarşı demək olar tətbiq edilməyib.

İkinci ssenari daha real görünür.

Tərəflər hüquqi qarşıdurmadan texniki kompromisə keçir. Qadağalar formal olaraq dərhal ləğv edilmir, əvəzində Ermənistan müəssisələrində təkrar yoxlamalar başlanır, birgə monitorinq mexanizmi yaradılır, ayrı-ayrı istehsalçılara Rusiya bazarına fərdi qaydada çıxış verilir, məhdudiyyətlər məhsul qrupları üzrə mərhələli şəkildə götürülür.

Belə razılaşma üçün zəmin artıq var.

Avqustun 13-də Papoyan Rusiyanın kənd təsərrüfatı naziri Oksana Lutla görüşüb. Tərəflər Ermənistanın Qida Təhlükəsizliyi üzrə Təftiş Orqanı ilə Rosselxoznadzor arasında əməkdaşlığın gücləndirilməsi barədə razılığa gəliblər.

Moskva üçün bu variant rahatdır.

Həm simasını qoruyur, həm də açarı əlində saxlayır. Bazara çıxış hüquqdan çox, hər ay yenilənən icazəyə çevrilir.

Üçüncü ssenari ittifaqın reputasiyası üçün ən təhlükəlisidir.

Konsensus alınmır. Qərar qəbul edilmir.

Bu, Rusiyanın haqlı olduğunu sübut etmir. Sadəcə mexanizm işləmir.

Ermənistanın baş naziri bu ehtimalı artıq iyulun sonunda, Vladimir Putinlə telefon danışığından sonra jurnalistlərə belə ifadə etmişdi: "Bu, Ermənistanın problemi deyil, Aİİ-nin problemidir, çünki faktiki olaraq belə çıxır ki, Avrasiya İqtisadi İttifaqı iflic olub və işləmir".

Paşinyan elə həmin çıxışında qərarın uzadılmasının ittifaqın sonunun başlanğıcı ola biləcəyini də söyləmişdi.

Dördüncü ssenari adətən nəzərdən qaçır.

Moskva iclasdan əvvəl Rosselxoznadzorun yoxlamasından keçmiş ayrı-ayrı müəssisələr üçün məhdudiyyətlərin bir hissəsini özü ləğv edə bilər. Bununla da Ermənistanın şikayətinin kəskinliyini azalda bilər.

Belə bir xoşməramlı addım presedent yaratmaqdan daha ucuz başa gələr. Komissiya da məsələni aktuallığını itirmiş kimi təxirə salmaq üçün rahat bəhanə əldə edər.

Oktyabrda rədd cavabı olsa: İrəvanın ehtiyat gedişi

Komissiyada uğursuzluqdan sonra da Ermənistanın əsas hüquqi aləti qalır.

Aİİ Məhkəməsinin Statutunun 39-cu bəndi üzv dövlətə başqa üzv dövlətin İttifaq haqqında Müqaviləyə, onun çərçivəsində bağlanmış beynəlxalq müqavilələrə və ittifaq orqanlarının qərarlarına əməl edib-etməməsi məsələsini mübahisələndirmək hüququ verir.

Başqa sözlə, İrəvan Moskvaya qarşı Minskdə iddia qaldıra bilər.

Statutun 43 və 44-cü bəndləri şərt qoyur: əvvəlcə mübahisə məsləhətləşmə və danışıqlar yolu ilə həll edilməyə çalışılmalıdır. Üç ay ərzində nəticə yoxdursa, məhkəməyə yol açılır.

Ermənistan artıq ikitərəfli danışıqlar aparır, Komissiyaya da müraciət edib. Deməli, gələcək iddia üçün formal baza tədricən özü formalaşır.

Bu yolun zəif yeri başqadır.

Məhkəmə qərarı icra edilmədikdə tərəf Ali Avrasiya İqtisadi Şurasına, yəni dövlət başçılarına müraciət edə bilər.

Beləliklə, məsələ yenə konsensusa dirənir.

Aİİ-də hüquq çox vaxt siyasətin başladığı yerdə bitir.

İkinci yol məsələni daha yuxarı, Avrasiya Hökumətlərarası Şurasına çıxarır.

Sertifikatlarla bağlı presedent göstərir ki, İrəvan mübahisələri baş nazirlər səviyyəsinə qaldırmağa hazırdır.

Orada artıq fitosanitariyadan yox, Ermənistanın ittifaqda qalmaq üçün hansı qiyməti ödəməyə hazır olduğundan və ittifaqın Ermənistanın uzaqlaşması üçün hansı qiyməti ödəyə biləcəyindən danışılacaq.

Papoyanın açıqlamalarından görünür ki, o, mövqeyinin nə qədər kövrək olduğunu anlayır.

"Biz Aİİ-nin dağılmasını istəmirik", deyə o, iyulun sonunda İrəvanda keçirilən brifinqdə bildirib.

İlk baxışda bu, loyallıq bəyanatıdır.

Əslində isə xəbərdarlıq kimi də işləyir: Ermənistan özünü ittifaq nizamnaməsinin son müdafiəçisi kimi təqdim etmək hüququnu saxlayır, halbuki onun qaydalarını ən böyük üzv pozur.

Brüssel qapıları açdı. İçəri girmək göründüyündən çətindir

Üçüncü yol hüquqi yox, iqtisadidir və İrəvan məhz bu istiqamətdə daha sürətlə irəliləyir.

2026-cı ilin iyulunun əvvəlində Avropa Komissiyasının sədri Ursula fon der Lyayen İrəvanda keçirilən ilk Ermənistan-Aİ sammitində Ermənistan malları üçün avtonom ticarət tədbirlərinin hazırlanacağını açıqladı.

Aİ Şurası layihəni sentyabrın 2-də təsdiqlədi. Daimi Nümayəndələr Komitəsi sentyabrın 23-də sənədə razılıq verdi, sentyabrın 24-də isə yekun təsdiq gəldi.

Rejim Ermənistanın Aİ-yə ixrac etdiyi malların təxminən 80 faizi üzrə idxal rüsumlarını ləğv edir və iki il qüvvədə olacaq.

Liberalizasiya Rusiyaya ixrac olunan təzə meyvə, tərəvəz və bitkilərə, həmçinin içki və spirtli məhsulların 91 faizindən çoxuna şamil olunur.

Ermənistan namizəd statusu və dərin və hərtərəfli azad ticarət sazişi olmadan belə alət əldə edən ilk ölkə oldu.

Paralel olaraq Brüssel ticarətin şaxələndirilməsinə yönəlmiş 52 milyon avroluq yardım paketinin qalan 18 milyon avrosunu ödəməyi vəd etdi.

İrəvanın öz proqramı daha təvazökardır.

2025-2026-cı illər üçün dövlət ixrac dəstəyi proqramı Aİ, Böyük Britaniya və digər bazarlara çıxış zamanı gömrük və logistika xərclərinin kompensasiyasını nəzərdə tutur.

Hesablamalara görə, yardımın maksimal həcmi ildə təxminən 15 milyard drama çata bilər. Dəstəklənən məhsullar üzrə ixrac artımı üçün hədəf təxminən 15 faiz müəyyənləşdirilib.

Burada illüziyaya qapılmaq asandır.

Sıfır rüsum bazara giriş demək deyil.

Rusiya bazarı Ermənistan istehsalçısı üçün tanış ev idi: qısa logistika, tanış istehlakçı, uyğunlaşdırılmış sertifikatlaşdırma sistemi, dil baryerinin olmaması, diaspora və onilliklər ərzində qurulmuş distribütor şəbəkələri.

Avropa bazarı isə HACCP sistemləri, pestisid qalıqlarına dair sərt limitlər, hər partiyanın izlənə bilməsi, başqa qablaşdırma və markalanma standartları tələb edir.

Heyvan mənşəli məhsullarda isə əlavə olaraq Aİ-nin icazə siyahılarına düşmək lazımdır. Bunun üçün audit, inspeksiya və bəzən illərlə gözləmək tələb olunur.

İyulda Rusiya bazarından çıxarılan erməni pendir istehsalçısı sentyabrda Avropa bazarına daxil olmayacaq, hətta qapı kağız üzərində sonuna qədər açıq olsa belə.

Xəritə İrəvana qarşıdır: coğrafiya siyasətdən güclüdür

Ermənistanın dənizə çıxışı yoxdur və heç bir sammit bunu dəyişməyəcək.

Böyük bazarlara Gürcüstanın Qara dəniz limanları, İran və ya Azərbaycanla sülh razılaşmalarından sonra regionda açılmağa başlayan yeni nəqliyyat marşrutları vasitəsilə çıxmaq mümkündür.

Tez xarab olan məhsullarda logistika əsas maya dəyəri maddəsinə çevrilir.

Gilasın Moskvaya 1500-2000 kilometr, Qərbi Avropaya isə 3500-4000 kilometr daşınması iki tamamilə fərqli iqtisadi reallıq deməkdir.

Şaftalı yük maşınının iki gömrük və bir bərə keçməsini gözləmir.

Burada İrəvanda haqqında danışmağı çox sevmədikləri bir mənzərə yaranır.

Aİİ-də Ermənistanın formal müttəfiqi olan Rusiya onun bazarını və tranzitini bağladı.

Ermənistanla otuz il münaqişə yaşamış Azərbaycan isə 2025-ci il avqustun 8-də Vaşinqtonda əldə olunan çərçivə sülh razılaşmalarından sonra əks istiqamətdə hərəkət etdi.

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev 2025-ci ilin payızında Azərbaycan ərazisindən Ermənistana yüklərin tranzitinə qoyulan məhdudiyyətlərin aradan qaldırıldığını açıqladı.

Az sonra Azərbaycan və Gürcüstan üzərindən Ermənistana Qazaxıstan taxılı, ardınca isə Azərbaycan yanacağı getməyə başladı.

2026-cı ilin sentyabrında iki ölkənin xarici işlər nazirləri Ceyhun Bayramov və Ararat Mirzoyan Nyu-Yorkda Zəngəzur üzərindən TRIPP marşrutunun həyata keçirilməsini müzakirə etdilər.

Yuxarı Larsa alternativ axtaran erməni ixracatçı üçün Cənubi Qafqazın cənub-şərqində sabit sülh artıq abstrakt siyasi məsələ yox, biznesin yaşaması məsələsidir.

Moskva ticarətdən təzyiq aləti kimi istifadə edir.

Bakı isə onu sülhün lehinə arqumentə çevirir.

Bu yanaşmalar arasındakı fərq regionda formalaşan yeni nizam haqqında istənilən deklarasiyadan daha çox şey deyir.

Bir ittifaqda fil və qarışqa

Mübahisənin iqtisadi asimmetriyası bəlkə də bütün hüquqi incəliklərdən daha vacibdir.

Rusiyanın iqtisadi inkişaf naziri Maksim Reşetnikov bildirib ki, Ermənistanın Rusiyanın Aİİ ilə ümumi ticarətində payı 0,9 faizə belə çatmır. Buna görə Moskva Ermənistan mallarının əvəzlənməsini ciddi problem hesab etmir.

Rusiya üçün bu, statistik xəta səviyyəsində rəqəmdir.

Ermənistan üçün isə söhbət bütöv sahələrdən gedir.

Əvəzləyici tapmaq mümkündür. Türkiyə, Azərbaycan, Özbəkistan və Çin bundan əvvəl də Rusiya bazarına təzə tərəvəz və meyvə göndərən əsas tədarükçülər arasında olublar.

Ermənistan pomidorlarının Moskva supermarketlərindən yoxa çıxmasını rusiyalı alıcı böyük ehtimalla hiss etməyəcək.

1945-ci ildə milli güc və xarici ticarətin strukturu haqqında yazılmış klassik əsər bu mexanizmi çoxdan təsvir etmişdi: böyük dövlət ticarəti təsir alətinə çevirə bilir, əgər kiçik tərəfdaş onun bazarından həmin dövlətin özünün kiçik tərəfdaşın malından asılı olduğundan daha çox asılıdırsa.

Müqavilədə formal bərabərlik iqtisadi bərabərlik yaratmır.

Rusiya son iyirmi ildə bu nəzəriyyəni praktikada dəfələrlə sınaqdan keçirib.

2006-cı ilin martında Gürcüstan şərabları və "Borjomi" mineral suyu qadağaya düşdü.

Həmin ilin payızında Moldova şərablarına qadağa qoyuldu. 2013-cü ilin sentyabrında isə "Şərq Tərəfdaşlığı"nın Vilnüs sammitindən iki ay əvvəl Rosselxoznadzor Moldova şərabları üçün Rusiya bazarını yenidən bağladı.

2009-cu ilin yayında gələcək Gömrük İttifaqında Rusiyanın müttəfiqi olacaq Belarusla "süd müharibəsi" başladı. Moskva mindən çox adda Belarus süd məhsulunun idxalını dayandırdı.

Aleksandr Lukaşenko buna cavab olaraq Moskvada keçirilən KTMT sammitinə nümayişkaranə şəkildə qatılmadı.

Bu hekayələrin dərsi ikitərəflidir və obyektivlik hər iki tərəfi qəbul etməyi tələb edir.

Gürcüstan şərabçıları yeddi illik qadağa dövründə Avropa və Çin bazarlarında satmağı öyrəndilər, keyfiyyəti artırdılar və bir alıcıdan asılılığı azaltdılar.

Ancaq 2013-cü ildə Rusiya bazarı açılandan sonra Rusiya çox keçmədən yenidən Gürcüstan şərabının ən böyük idxalçısına çevrildi.

Böyük qonşu bazarın cazibə qüvvəsi diversifikasiya dərslərindən daha güclü çıxdı.

Ermənistan bunu nəzərdə saxlamalıdır: Avropa alternativi Moskvanın təsir imkanlarını zəiflədə bilər, amma onları sıfırlamayacaq.

Oktyabrda əslində nə həll olunacaq

Oktyabr iclasında cavab axtarılacaq suallar Ermənistan ticarətindən qat-qat genişdir.

Əgər Aİİ-də malların sərbəst hərəkəti yalnız siyasi münasibətlər imkan verdiyi müddətdə işləyirsə, bu qurumu vahid bazar yox, qaydaları dəyişən güzəştlər zonası kimi təsvir etmək daha doğru olar.

Əgər Komissiya ən böyük üzv dövlətin milli qurumlarının qərarlarını məhdudlaşdıra bilmirsə, Avrasiya modelində fövqəlmillilik yalnız kiçik üzvlər üçün mövcuddur.

Mübahisə tərəfinə veto verən konsensus mexanizmi mübahisələrin həlli vasitəsindən onların legitimləşdirilməsi vasitəsinə çevrilir.

Astanada və Minskdə nəticəni ictimai şəkildə etiraf ediləcəyindən daha diqqətlə izləyəcəklər.

Qazaxıstan 2023-cü ildə Komissiyanın tələbi ilə öz maneəsini aradan qaldırıb.

Belarus "süd müharibəsi"ni unutmayıb.

Əgər ittifaq qaydalarının Moskva istisna olmaqla hamı üçün məcburi olduğu ortaya çıxsa, hər paytaxt bundan öz nəticəsini çıxaracaq.

Mənim proqnozum konkretdir və onu yoxlamaq çətin olmayacaq.

Oktyabrda AİK Kollegiyası Rusiyanın tədbirlərini maneə kimi tanımayacaq. Konsensus alınmayacaq və məsələ ya təxirə salınacaq, ya da Komissiya Şurası səviyyəsinə keçiriləcək.

2026-cı il dekabrın 31-dək Rusiya Rosselxoznadzorla razılaşdırılmış siyahı üzrə ayrı-ayrı Ermənistan müəssisələri üçün bazarı qismən açacaq, amma karantin nəzarətinə aid məhsulların ittifaqın digər ölkələrinə tranzitinə qoyulan qadağanı saxlayacaq.

Ermənistan isə 2027-ci ilin birinci rübünün sonunadək Aİİ Məhkəməsinə iddia verməyəcək və bu variantı hüquqi alət kimi yox, danışıqlarda təzyiq kartı kimi saxlayacaq.

Bir sual qalır və ona əmin cavabım yoxdur: İrəvan Aİİ-yə sədaqətinin artıq iqtisadi fayda ilə deyil, sadəcə alternativ marşrutun olmaması ilə izah olunduğu qənaətinə gələnədək neçə uğursuz prosedura dözəcək?

Ermənistanın sertifikatlarla bağlı əvvəlki müraciətində AİK Kollegiyasının on üzvündən səkkizi İrəvanın mövqeyini dəstəkləmişdi.

Oktyabrda isə İrəvana yenidən on səsin hamısı lazım olacaq.

Onların arasında Ermənistanın şikayət etdiyi ölkənin iki səsi də var.

Avrasiya vahid bazarı haqqında bütün həqiqət bu sadə hesabın içinə sığır.

Müəllif: Malik Məlikov (Milli.Az redaktor)