Türkiyədə maliyyə qalmaqalı böyüyür: 131 fond ləğv edilir, investorlar pullarını gözləyir

Türkiyədə investisiya fondları ətrafında yaranan böhran maliyyə bazarlarında ciddi narahatlıq yaradıb, yüz minlərlə investorun vəsaitinin qaytarılması məsələsini gündəmə gətirib. Böhran fonunda Xəzinə və Maliyyə nazirinin müavini Osman Çelik təqaüdə çıxmaq üçün ərizə verib, hakim Ədalət və İnkişaf Partiyasının (AKP) sədr müavini Fatma Betül Sayan Kaya isə səhm əməliyyatları ilə bağlı iddialardan sonra partiyadakı vəzifələrindən ayrılıb.

Türkiyədə 7 aktiv idarəetmə şirkətinə məxsus 131 investisiya fondunun ləğvinə qərar verilib. Ümumilikdə təxminən 500 min investorun iştirak etdiyi fondların aktivləri son 3 ildə 20 milyard dolları ötüb. Böhran yalnız investorların vəsaitlərinin qaytarılması ilə bağlı problemlər yaratmayıb, həm də fondların fəaliyyətinə nəzarət, səhmlərin qiymətləndirilməsi və bəzi investorların mümkün üstünlüklər əldə etməsi barədə sualları artırıb.

Fond bazarında böhran necə başladı?

Türkiyədə yüksək inflyasiya və milli valyutanın dəyər itirməsi əhalinin yığımlarını qorumaq üçün alternativ investisiya vasitələrinə marağını artırıb. İnvestisiya fondları da bu şəraitdə geniş yayılaraq həm fərdi investorların, həm də siyasətçilərin, keçmiş dövlət rəsmilərinin və tanınmış şəxslərin diqqətini cəlb edib.

Bəzi fondlar ənənəvi bank əmanətlərindən və inflyasiya səviyyəsindən yüksək gəlir vəd edən investisiya vasitələri kimi ön plana çıxıb. Lakin yüksək gəlirlilik axtarışı ilə yanaşı, müəyyən fondların aktivlərinin məhdud sayda şirkətin səhmlərində cəmləşməsi də riskləri artırıb.

Reuters yazır ki, bəzi fondlar bazarda sərbəst alınıb-satılması çətin olan, nisbətən kiçik şirkətlərin səhmlərinə böyük həcmdə investisiya yatırıb. Belə səhmlərdə alıcı və satıcıların sayının az olması qiymətlərin kəskin dəyişməsinə şərait yarada bilər. Fondların aktivlərinin dəyəri yüksəldikcə onların gəlirliliyi də artıb və bu, yeni investorların cəlb olunmasına səbəb olub.

Məsələnin digər tərəfi isə həmin gəlirlərin nə dərəcədə dayanıqlı olması ilə bağlıdır. Səhmin bazar qiymətinin yüksəlməsi fondun aktivlərinin dəyərini artıra bilər, lakin həmin səhmləri böyük həcmdə satmaq lazım gəldikdə eyni qiyməti qorumaq mümkün olmaya bilər.

Türkiyəli rəsmilər fondlar vasitəsilə bazar qiymətlərinin manipulyasiyası ehtimalı barədə hələ 2025-ci ilin noyabrında xəbərdarlıq etmişdilər. Maliyyə naziri Mehmet Şimşek həmin dövrdə bəzi fondlardan istifadə edilməklə manipulyasiya hallarının baş verdiyini bildirmiş, tənzimləyici boşluqların aradan qaldırılacağını demişdi.

Buna baxmayaraq, fond sektorunun sürətli böyüməsi davam edib. Reuters-in məlumatına görə, 2026-cı ilin avqustunda Türkiyədə portfel idarəetmə sektorunun ümumi aktivləri 329 milyard dollara çatıb. Bu göstərici bir il əvvəl 246 milyard dollar təşkil edirdi.

131 investisiya fondunun ləğvinə qərar verildi

Böhran sentyabr ayında daha da dərinləşib. Türkiyənin Kapital Bazarları Şurası (SPK) tərəfindən fondların fəaliyyətinə dair qaydaların sərtləşdirilməsi və bəzi fondların investorların vəsaitlərini geri qaytarmaqda çətinlik çəkməsi bazarda narahatlığı artırıb.

Fondların portfellərindəki səhmləri sataraq investorların geri çəkilmək tələblərini yerinə yetirməyə çalışması satış təzyiqini gücləndirib. Nəticədə bir sıra səhmlərin qiymətində kəskin enişlər qeydə alınıb.

Sentyabrın 17-də SPK 7 şirkətin idarə etdiyi 131 investisiya fondunun ləğvinə qərar verib. Qərar Tera Portföy, Pusula Portföy, Hedef Portföy, Atlas Portföy, A1 Capital, Pardus Portföy və Bulls Portföy tərəfindən idarə olunan fondları əhatə edib.

Reuters-in məlumatına görə, İstanbulun əsas fond indeksində sentyabr ayında 2008-ci ildən bəri ən zəif aylıq göstərici qeydə alınıb. Bununla belə, bazardakı enişin bütün səbəblərini yalnız fond böhranı ilə əlaqələndirmək olmaz.

Fondların ləğvi investorların vəsaitlərini dərhal geri alması demək deyil. Əksinə, aktivlərin satılması, onların real bazar dəyərinin müəyyənləşdirilməsi və əldə olunan vəsaitin investorlar arasında bölüşdürülməsi vaxt tələb edir.

Problemin əsas çətinliklərindən biri də fondların portfellərindəki bəzi səhmlərin məhdud ticarət həcminə malik olmasıdır. Bu aktivləri qısa müddətdə satmaq onların qiymətini daha da aşağı sala və investorların geri ala biləcəyi məbləği azalda bilər.

Yarım milyona yaxın investorun vəsaiti necə qaytarılacaq?

Böhranın ən ciddi tərəfi adi investorların əmanət və yığımlarına çıxış imkanlarını itirməsidir. Bir çox insan fondlara yatırdığı vəsaiti ev almaq, ailəsinin gələcəyini təmin etmək və ya uzunmüddətli yığım yaratmaq məqsədilə toplayıb.

Reuters-in oktyabrın 23-də yaydığı məlumata görə, Türkiyə parlamenti dondurulmuş investisiya fondlarının ləğvi və investorların vəsaitlərinin qaytarılması üçün hüquqi çərçivə müəyyən edən qanun qəbul edib.

Qanun kiçik investorların qorunmasına üstünlük verir, ödənişlərin inflyasiya nəzərə alınmaqla hesablanmasını nəzərdə tutur və müəyyən hallarda 1 milyon lirəyədək aralıq ödəniş edilməsinə imkan yaradır.

Maliyyə naziri Mehmet Şimşek təxminən 390 min investor hesabı üzrə ödənişlərin həyata keçiriləcəyini bildirib. Reuters-in məlumatına görə, ilkin olaraq dondurulmuş 131 fonddan 84-nün ləğvi tamamlanıb və həmin fondların investorlarına ödənişlər edilib.

Bununla belə, bütün investorların nə qədər vəsait geri alacağı hələ də aydın deyil. Xüsusilə 1 milyon lirədən çox vəsait yatıran şəxslər üçün yekun ödəniş məbləği fondların aktivlərinin hansı qiymətə satılacağından asılı olacaq.

İnvestorlar prosesin şəffaflığı və ödənişlərin vaxtı ilə bağlı narahatlıqlarını ifadə ediblər. Bəzi şəxslərin milyonlarla lirə dəyərində vəsaiti fondlarda qaldığından, ödənişlərin gecikməsi onların gündəlik xərclərinə və maliyyə planlarına təsir göstərir.

Bu vəziyyət göstərir ki, fond böhranının nəticələri yalnız birja göstəriciləri ilə məhdudlaşmır. Söhbət eyni zamanda insanların şəxsi yığımlarından istifadə imkanlarından və maliyyə sisteminə inamdan gedir.

Osman Çelik təqaüdə çıxmaq üçün ərizə verdi

Fond böhranı ilə bağlı müzakirələr fonunda Türkiyənin Xəzinə və Maliyyə nazirinin müavini Osman Çelikin təqaüdə çıxmaq üçün müraciət etməsi diqqət çəkib.

Anadolu Agentliyinin oktyabrın 19-da yaydığı məlumata görə, Çelik həmin tarixdən qüvvəyə minməsi nəzərdə tutulan təqaüd ərizəsini maliyyə naziri Mehmet Şimşekə təqdim edib.

Eyni gün Türkiyənin Kapital Bazarları Şurasının sədri Mahmut Sütcü də səhhəti ilə əlaqədar istefa ərizəsi verib.

Bu qərarların fond böhranının kəskinləşdiyi və maliyyə bazarlarına nəzarət mexanizmlərinin müzakirə olunduğu dövrə təsadüf etməsi diqqət çəkib. Bununla belə, Çelikin təqaüdə çıxmaq qərarının birbaşa fond böhranı ilə əlaqəli olduğu rəsmi şəkildə açıqlanmayıb. Sütcünün istefası üçün isə səhhəti ilə bağlı səbəb göstərilib.

Çelikin kürəkəni İskender Balcının da məsələ ətrafında adı çəkilir. O, gəmiqayırma sahəsində fəaliyyət göstərən "Özata Denizcilik" şirkətinin idarə heyətinin üzvü olub. Türkiyə mediasında Balcının investisiya fondları və səhm əməliyyatları ilə bağlı araşdırma çərçivəsində saxlanılması barədə məlumatlar yayılıb.

Lakin onun konkret hansı əməllərdə şübhəli bilinməsi və Çelikin qərarı ilə bu araşdırma arasında hüquqi əlaqənin olub-olmaması barədə təsdiqlənmiş məlumatlar əsasında danışmaq lazımdır. Qohumluq əlaqəsi özlüyündə hər hansı şəxsin qanun pozuntusunda iştirak etdiyini sübut etmir.

AKP-nin sədr müavininin səhm əməliyyatları suallar yaradıb

Böhran ətrafında ən çox müzakirə olunan məsələlərdən biri də AKP-nin sədr müavini Fatma Betül Sayan Kaya və həyat yoldaşı İlyas Kayanın "Özata Denizcilik" şirkətinin səhmləri ilə bağlı əməliyyatlarıdır.

Reuters və Associated Press-in məlumatına görə, müxalifətdəki Yeni Partiyanın sözçüsü Zeynel Emre sentyabrın 27-də Kaya və həyat yoldaşının səhm əməliyyatlarından böyük gəlir əldə etməsi ilə bağlı iddialar səsləndirib.

Emrenin açıqlamasına əsasən, cütlük 2026-cı ilin aprelində ümumilikdə 163 milyon lirə investisiya yatırıb. Vəsaitin böyük hissəsinin "Özata Denizcilik" şirkətinin səhmlərinə yönəldildiyi iddia olunub. Həmin səhmlərin satışından əldə olunan ümumi məbləğin isə təxminən 2,17 milyard lirə olduğu bildirilib.

İddialarda Kaya və həyat yoldaşının səhmləri bazardakı kəskin enişdən əvvəl satmasının vaxtı sual doğurub. Müxalifət nümayəndəsi əməliyyatların böhrandan əvvəl baş verməsinin mümkün daxili məlumatlardan istifadə edilməsi ehtimalının araşdırılmasını tələb edib.

Kaya isə iddialar araşdırılan müddətdə siyasi məsuliyyət daşımağı zəruri hesab etdiyini bildirərək partiyadakı vəzifələrindən azad olunmasını istəyib. Onun istefa müraciəti qəbul edilib.

Bununla belə, səhm satışından yüksək gəlir əldə edilməsi faktı təkbaşına qanun pozuntusunun sübutu deyil. Əsas məsələ əməliyyatların hansı məlumatlar əsasında həyata keçirildiyi, həmin məlumatların ictimaiyyət üçün əlçatan olub-olmadığı və qanunvericiliyin pozulub-pozulmadığıdır. İnvestorların yekun olaraq nə qədər vəsait geri alacağı fondların aktivlərinin real satış qiymətindən, öhdəliklərdən və ləğvetmə prosesinin nəticələrindən asılı olacaq.