TDT-də yeni strategiya: Təhlükəsizlikdən enerji dəhlizlərinə qədər vahid güc mərkəzi

Milli.Az Trend-də dərc olunmuş məqaləni təqdim edir:

Türk Dövlətləri Təşkilatının (TDT) qarşısında duran məqsədlər artıq yalnız mədəni və humanitar yaxınlığın qorunması ilə məhdudlaşmır. Təşkilat geniş coğrafiyada siyasi, iqtisadi, enerji, nəqliyyat və təhlükəsizlik maraqlarının uzlaşdırıldığı mühüm platformaya çevrilir və Azərbaycanın bu prosesdə oynadığı rol Prezident İlham Əliyevin son çıxışında ortaya qoyduğu yanaşmalarla bir daha aydın görünür. Bakının eyni vaxtda TDT ölkələrinin dini liderlərini və təhlükəsizlik strukturlarının rəhbərlərini qəbul etməsi Azərbaycanın təşkilat daxilində həm etibarlı platforma, həm təşəbbüskar, həm də fəal tərəfdaş kimi mövqeyini nümayiş etdirir.

Bakı TDT-nin mühüm dialoq məkanına çevrilir

Azərbaycanın TDT çərçivəsindəki rolunu qiymətləndirmək üçün son günlər Bakıda baş verən proseslər xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bir neçə gün əvvəl təşkilata üzv ölkələri təmsil edən dini liderlər Prezident İlham Əliyevin qəbulunda olub, ardınca isə TDT-yə üzv dövlətlərin təhlükəsizlik şuralarının rəhbər şəxsləri Bakıya toplaşaraq şuranın beşinci iclasını keçiriblər. Bu tədbirlərin qısa zaman intervalında eyni məkanda baş tutması təsadüfi diplomatik təqvim kimi deyil, Azərbaycanla TDT arasında formalaşmış sistemli və çoxşaxəli münasibətlərin göstəricisi kimi nəzərdən keçirilə bilər.

Burada söhbət yalnız tədbirlərə ev sahibliyindən getmir. TDT çərçivəsində müzakirələrin gündəliyi beynəlxalq münasibətlərdən və təhlükəsizlikdən tutmuş multikulturalizmə, ticarətə, nəqliyyata və humanitar əməkdaşlığa qədər geniş spektri əhatə edir. Bu baxımdan Bakının müxtəlif xarakterli məsələlərin müzakirə edildiyi etibarlı məkan kimi önə çıxması Azərbaycanın təşkilat daxilindəki mövqeyinin çoxistiqamətli xarakterini göstərir.

TDT-nin bugünkü çəkisi isə onun inkişaf tarixinin məntiqi nəticəsidir. Təşkilatın əsası 2009-cu ildə Naxçıvanda keçirilən tarixi Zirvə görüşü ilə qoyulub. Həmin sammitdə Azərbaycan, Türkiyə, Qazaxıstan və Qırğızıstan tərəfindən "Türkdilli Dövlətlərin Əməkdaşlıq Şurasının yaradılması haqqında" Naxçıvan Sazişi imzalanıb. Saziş 2010-cu ilin noyabrında qüvvəyə minib və sonrakı mərhələdə təşkilatın institusional bazası genişlənib. TDT-nin özünün məlumatına görə, 2024-cü ildə Şuşada keçirilən qeyri-rəsmi Zirvə görüşü də təşkilatın inkişafında mühüm mərhələlərdən biri olub.

Bu gün əsas strateji hədəf TDT-ni aparıcı beynəlxalq təşkilatlardan birinə çevirməkdir. Bunun üçün üzv ölkələrin siyasi iradəsi ilə yanaşı, onların iqtisadi, coğrafi, enerji, nəqliyyat və insan resursları potensialı da mövcuddur. Prezident İlham Əliyevin çıxışında məhz bu potensialın daha səmərəli şəkildə vahid gücə çevrilməsi xətti ön plana çıxarılıb.

Şuşadan başlayan yeni format: ildə bir görüş kifayət etmir

TDT-nin inkişafında Azərbaycanın təşəbbüslərindən biri də dövlət başçılarının qeyri-rəsmi Zirvə görüşlərinin keçirilməsidir. Ənənəvi Zirvə görüşlərinin müntəzəm xarakter daşımasına baxmayaraq, təşkilat hesab edib ki, dövlət başçılarının yalnız ildə bir dəfə bir araya gəlməsi sürətlə dəyişən beynəlxalq reallıqlar fonunda kifayət deyil. Buna görə də əlavə qeyri-rəsmi görüş formatının yaradılması təklif olunub və həmkar ölkələrin dəstəyi ilə bu təşəbbüs reallaşıb. İlk belə toplantı Şuşada keçirilib, daha sonra format digər ölkələrdə də davam etdirilib.

Şuşanın seçilməsi də ayrıca siyasi və mənəvi məna daşıyır. 2024-cü il Şuşa Zirvəsi TDT-nin nəqliyyat, bağlantı və iqlim fəaliyyəti ilə bağlı gündəliyi üzrə müzakirələr üçün platforma olub və görüşün nəticəsində mühüm sənədlər, o cümlədən Qarabağ Bəyannaməsi qəbul edilib. TDT-nin rəsmi məlumatında Şuşada keçirilən görüş təşkilatın əməkdaşlığının və türk dünyasının birliyinin möhkəmləndirilməsi baxımından əhəmiyyətli mərhələ kimi təqdim olunur.

Beləliklə, Azərbaycanın təşəbbüsü yalnız yeni bir görüş formatının yaradılması ilə məhdudlaşmır. Əsas məqsəd TDT daxilində siyasi dialoqun daha dinamik, operativ və davamlı xarakter almasına şərait yaratmaqdır.

Enerji və nəqliyyat təhlükəsizliyi TDT-nin geosiyasi çəkisini artırır

TDT ölkələrinin yerləşdiyi geniş coğrafiya təşkilata mühüm üstünlük verir. Bu məkanın üzərindən yalnız üzv dövlətlərin deyil, daha geniş regionların iqtisadi maraqları baxımından əhəmiyyət daşıyan enerji və nəqliyyat marşrutları keçir. Bu səbəbdən TDT-nin rolunun yalnız siyasi və humanitar əməkdaşlıq çərçivəsində qiymətləndirilməsi təşkilatın real potensialını tam əks etdirmir.

Prezident İlham Əliyevin yanaşmasında enerji təhlükəsizliyi ilə nəqliyyat bağlantıları ümumi təhlükəsizliyin ayrılmaz elementləri kimi təqdim olunur. Çünki enerji resurslarının etibarlı təchizatı və malların təhlükəsiz şəkildə daşınmasını təmin edən bağlantılar olmadan uzunmüddətli regional sabitlik və iqtisadi inkişaf haqqında danışmaq çətindir. TDT məkanının həm qərbində, həm də şərqində təşkilatın bağlantılar, nəqliyyat, enerji təhlükəsizliyi və ümumi təhlükəsizlik sahələrində rolunun artmasına maraq göstərilməsi də bununla bağlıdır.

Təbii ehtiyatlar da bu mənzərədə mühüm amildir. TDT ölkələri böyük təbii resurslara malikdir və həmin resurslar dövlətlərin iqtisadi dayanıqlığının, xalqların rifahının və daha geniş mənada dünya iqtisadiyyatının təmin olunmasında rol oynayır. Xüsusilə dövlətlərin sərhədləri boyunca mürəkkəb geosiyasi vəziyyətin mövcud olduğu bir vaxtda enerji təhlükəsizliyinin əhəmiyyəti daha da artır.

Azərbaycan bu sistemdə öz coğrafi mövqeyi ilə xüsusi yer tutur. Ölkə bir tərəfdən dünya bazarlarına enerji resursları çıxaran dövlət kimi çıxış edir, digər tərəfdən isə Mərkəzi Asiya ölkələrindən Xəzər dənizi vasitəsilə gələn enerji resurslarının beynəlxalq bazarlara çatdırılmasında tranzit imkanlarından istifadə edir. Avropa ilə Asiyanın qovşağında yerləşməsi, Mərkəzi Asiyanın TDT üzvü olan dövlətləri və Türkiyə ilə sıx qarşılıqlı əlaqələri Azərbaycanın enerji və nəqliyyat təhlükəsizliyi layihələrində oynadığı rolu daha da artırır.

Bu mənada Azərbaycan üçün nəqliyyat və enerji layihələri sadəcə iqtisadi layihələr deyil. Onlar həm də TDT məkanının strateji bağlantılarının möhkəmləndirilməsinə xidmət edən vasitələrdir.

İkitərəfli münasibətlər TDT daxilində çoxtərəfli birliyin dayağıdır

TDT-nin güclənməsinin digər mühüm istiqaməti üzv ölkələr arasında ikitərəfli münasibətlərin dərinləşməsidir. Azərbaycan bu sahədə də fəal siyasət həyata keçirir. Prezident İlham Əliyevin TDT ölkələrinə çoxsaylı səfərləri və həmin dövlətlərin rəhbərlərinin Azərbaycana səfərləri qarşılıqlı siyasi dialoqun intensivliyini göstərir.

Azərbaycan Türkiyə, Qazaxıstan, Qırğızıstan və Özbəkistanla müttəfiqlik haqqında müqavilə və bəyannamələr imzalayıb. Bu sənədlər ikitərəfli münasibətlərin yüksək siyasi səviyyəsini ifadə edir və əməkdaşlığın konkret istiqamətlər üzrə inkişaf etdirilməsinə zəmin yaradır.

İqtisadi sahədə də paralel proses gedir. Azərbaycan Qazaxıstan, Özbəkistan və Qırğızıstanla birgə investisiya fondları yaradıb, qarşılıqlı investisiyaların cəlb olunması və səfərbər edilməsi istiqamətində iş davam etdirilir. Bu mexanizmlər siyasi münasibətlərin iqtisadi məzmunla tamamlanmasına imkan verir.

Bu yanaşmanın arxasında Azərbaycanın xarici siyasət prioritetlərindən biri dayanır. Prezident İlham Əliyevin ifadə etdiyi kimi, Azərbaycan üçün Türk dünyası ailə məkanıdır və xarici siyasətin əsas istiqamətlərindən biri məhz bu coğrafiya ilə münasibətlərin inkişaf etdirilməsidir. Deməli, TDT ilə əməkdaşlıq Azərbaycanın xarici siyasətində ayrıca və epizodik istiqamət deyil, daha geniş strateji xəttin tərkib hissəsidir.

Ortaq etnik köklər siyasi və iqtisadi əməkdaşlığı tamamlayır

TDT-nin digər beynəlxalq təşkilatlardan fərqləndirən xüsusiyyətlərindən biri onun üzvləri arasında ortaq etnik, tarixi, mədəni və dil bağlarının mövcudluğudur. Belə təşkilatların beynəlxalq sistemdə çox geniş yayılmadığını nəzərə alsaq, TDT-nin malik olduğu mənəvi baza onun mühüm üstünlüklərindən biridir.

Siyasi və iqtisadi maraqlar dövlətlərarası münasibətlərin əsasını təşkil edə bilər, lakin xalqlar arasında mövcud olan tarixi və mədəni yaxınlıq bu münasibətləri daha davamlı edir. Ortaq dil elementləri, mədəni oxşarlıqlar, ümumi etnik köklər və mənəvi yaxınlıq TDT daxilində həmrəyliyin möhkəmlənməsinə əlavə imkan yaradır. Bu amillər təşkilatın yalnız hökumətlərarası əməkdaşlıq mexanizmi deyil, xalqlar arasında əlaqələrin də inkişaf etdiyi platforma kimi formalaşmasına şərait yaradır.

Bu birlik eyni zamanda TDT-nin gələcək inkişafının ideoloji dayaqlarından birinə çevrilə bilər. Lakin burada əsas məsələ milli kimliyin və mənəvi dəyərlərin qorunmasını digər xalqlara qarşı qarşıdurma kimi deyil, üzv dövlətlərin öz tarixi və mədəni irsinə bağlılığının möhkəmləndirilməsi kimi həyata keçirməkdir.

Sabitlik TDT məkanının iqtisadi üstünlüklərindən biridir

Bugünkü beynəlxalq sistemdə sabitlik və təhlükəsizlik yalnız siyasi məsələ deyil, eyni zamanda iqtisadi inkişafın əsas şərtlərindəndir. Siyasi və iqtisadi sabitliyin olmadığı ölkəyə investisiyanın, texnologiyanın və innovasiyanın davamlı şəkildə gəlməsi çətinləşir. Bu baxımdan TDT məkanında sabitliyin qorunması təşkilatın inkişaf potensialını artıran amillərdən biridir.

Prezident İlham Əliyevin çıxışında qeyd edildiyi kimi, dünya miqyasında iqtisadi durğunluq, geriləmə və müxtəlif sosial-iqtisadi çətinliklər müşahidə olunan bir şəraitdə TDT məkanında sənaye istehsalının artımı, müsbət iqtisadi göstəricilər və maliyyə sistemlərinin sabitliyi diqqət çəkir. Bu dinamika üzv dövlətlərin iqtisadi imkanlarının möhkəmlənməsi baxımından əhəmiyyətlidir.

TDT Baş katibi Kubanıçbek Ömüralıyev də Bakıda keçirilən görüşdə təşkilat məkanının iqtisadi potensialına dair göstəricilər təqdim edib. Onun bildirdiyinə görə, TDT məkanında məcmu ÜDM 2,4 trilyon dollar təşkil edir ki, bu göstərici dünya üzrə təxminən 12-ci yerə uyğun gəlir. Təşkilatın ticarət dövriyyəsi isə 1,7 trilyon dollar səviyyəsindədir. Bu rəqəmlər TDT-nin yalnız siyasi və mədəni birlik deyil, eyni zamanda böyük iqtisadi potensiala malik məkan olduğunu göstərir.

İqtisadi imkanların siyasi sabitlik, enerji resursları və nəqliyyat bağlantıları ilə birləşməsi TDT-nin beynəlxalq sistemdə rolunu artırmaq üçün əlavə zəmin yaradır.

Gənclər məsələsi təhlükəsizliyin uzunmüddətli ölçüsüdür

TDT-nin gələcəyini müəyyənləşdirən əsas amillərdən biri gənc nəslin hansı dəyərlərlə formalaşmasıdır. Üzv ölkələrin əhalisinin nisbətən gənc olması və demoqrafik artımın müşahidə edilməsi təşkilat üçün mühüm üstünlükdür. Bir sıra ölkələrdə əhalinin sürətlə azalması ilə bağlı narahatlıqların artdığı bir vaxtda TDT məkanında əks prosesin müşahidə olunması gələcək üçün əhəmiyyətli insan kapitalı yaradır.

Lakin demoqrafik üstünlük avtomatik olaraq iqtisadi üstünlük demək deyil. Əhali artımı fəal iqtisadi siyasət, sosial infrastrukturun genişləndirilməsi və yeni iş yerlərinin yaradılması ilə müşayiət olunmalıdır. Əks halda sürətli artım müəyyən iqtisadi və sosial problemlərə yol aça bilər. Prezident İlham Əliyevin çıxışında TDT ölkələrində iqtisadi artım və sosial rifahla bağlı məsələlərin həllinə dair müsbət dinamikanın müşahidə edildiyi vurğulanıb.

Gənclər məsələsinin başqa bir tərəfi isə milli özünüdərk və mənəvi dəyərlərdir. TDT ölkələrinin ümumi xüsusiyyətlərindən biri öz milli və mənəvi prinsiplərinə bağlılıqdır. Gənc nəslin vətənpərvərlik, milli prinsiplər və mənəvi dəyərlərə sadiqlik ruhunda yetişdirilməsi bu baxımdan yalnız tərbiyə məsələsi deyil, dövlətlərin uzunmüddətli sabitliyi ilə əlaqəli strateji istiqamətdir.

Azərbaycanın gənclər siyasətinin əsası Ulu Öndər Heydər Əliyev tərəfindən qoyulmuş dövlət siyasəti çərçivəsində formalaşıb. Gənclərə diqqət və qayğının göstərilməsi, onların inkişafı üçün şərait yaradılması, cəmiyyətdə yerinin və rolunun gücləndirilməsi, vətənpərvərlik ruhunun möhkəmləndirilməsi bu siyasətin mühüm istiqamətlərindəndir.

Bu yanaşmanın TDT səviyyəsində də inkişaf etdirilməsi mümkündür. Gənclərin yalnız onlar haqqında qəbul edilən qərarların obyekti kimi deyil, fikir və mövqeləri dinlənilən tərəf kimi proseslərə cəlb edilməsi vacibdir. Onların rəylərinin öyrənilməsi, müxtəlif ölkələrdən olan gənclərin bir araya gətirilməsi və qarşılıqlı əlaqələrinin genişləndirilməsi təşkilatın gələcək sosial bazasını möhkəmləndirə bilər.

Təhlükəsizlik anlayışı artıq yalnız hərbi təhlükələrlə məhdudlaşmır

TDT-nin təhlükəsizlik gündəliyinin genişlənməsi Azərbaycanın gündəliyində xüsusi yer tutur. Ətraf regionlarda müharibələrin davam etməsi, onların coğrafiyasının genişlənməsi və qarşıdurmaların daha açıq xarakter alması regional təhlükəsizlik məsələsini aktuallaşdırır. Azərbaycan baxımından bu reallıq xüsusilə əhəmiyyətlidir. Ölkənin həm şimalında, həm də cənubunda müharibə aparan dövlətlərin olması təhlükəsizlik mühitinin həssaslığını artırır.

Belə vəziyyətdə TDT ölkələrinin təhlükəsizlik strukturları arasında əlaqələndirmənin gücləndirilməsi zərurəti ortaya çıxır. Məlumat mübadiləsi, xüsusilə operativ informasiya mübadiləsi, birgə fəaliyyət, mövcud təhdidlərə qarşı koordinasiya və mümkün risklərin əvvəlcədən müəyyənləşdirilərək qarşısının alınması təhlükəsizlik sisteminin əsas elementlərinə çevrilməlidir.

Bakıda keçirilən Təhlükəsizlik Şuralarının beşinci iclasının gündəliyi də bu baxımdan təsadüfi deyil. Təhlükəsizlik qurumlarının bir araya gəlməsi yalnız mövcud problemlərin müzakirəsinə deyil, həm də müxtəlif ölkələrin təcrübəsinin müqayisəsinə, zəif nöqtələrin müəyyən edilməsinə və təhlükələrin qarşısının alınması mexanizmlərinin təkmilləşdirilməsinə imkan yaradır.

TDT Baş katibinin açıqladığı məlumata əsasən, qısa müddət ərzində təşkilat məkanında təhlükəsizlik və digər istiqamətlər üzrə bir sıra yüksəksəviyyəli görüşlərin keçirilməsi də bu gündəliyin genişləndiyini göstərir. Qazaxıstanın paytaxtı Astanada daxili işlər nazirlərinin, Türküstanda baş prokurorların görüşləri keçirilib, Bakıdakı görüşdən iki gün əvvəl dini liderlər Prezident İlham Əliyev tərəfindən qəbul olunub, oktyabrın 1-də isə müdafiə sənayesi rəhbərlərinin görüşünün keçirilməsi nəzərdə tutulub. TDT çərçivəsində xarici siyasətdən mədəniyyətə qədər 63 mexanizm və platformanın fəaliyyət göstərdiyi də bildirilib.

Bu rəqəm və tədbirlər TDT əməkdaşlığının artıq yalnız dövlət başçılarının görüşləri ilə məhdudlaşmadığını, müxtəlif dövlət qurumları arasında çoxsəviyyəli qarşılıqlı fəaliyyət mexanizmlərinin formalaşdığını göstərir.

İdeoloji təhlükələr yeni təhlükəsizlik gündəliyi yaradır

Müasir dövrdə dövlətlərin təhlükəsizliyinə yönələn təhdidlər yalnız sərhədlərin pozulması və ya fiziki hücumlarla məhdudlaşmır. İnformasiya məkanı, media, sosial platformalar və müxtəlif kommunikasiya kanalları vasitəsilə həyata keçirilən ideoloji təsirlər də dövlətlərin daxili sabitliyinə təsir göstərə bilər.

Prezident İlham Əliyevin çıxışında bu təhlükələrə qarşı birgə mübarizənin vacibliyi vurğulanır. Burada söhbət ölkələrin və xalqların maraqlarına zidd ideoloji təxribatların qarşısının alınmasından gedir. Xüsusilə dövlət sərhədlərindən uzaqda yerləşən mərkəzlərdən maliyyələşdirildiyi bildirilən media strukturları vasitəsilə həyata keçirilən təsirlər diqqətə çatdırılır. Prezident İlham Əliyevin təqdim etdiyi yanaşmaya görə, bu cür maliyyələşmə dövlət quruluşunun sarsıdılması, ictimai həmrəyliyin pozulması və cəmiyyətə yad narrativlərin və dəyərlərin aşılanması məqsədlərinə xidmət edə bilər.

Azərbaycanın mövqeyinə görə, bu cür risklərə qarşı mübarizə milli maraqların və konstitusiya quruluşunun qorunması kontekstində aparılmalıdır. Prezident İlham Əliyev Azərbaycanda bu istiqamətdə fəal mübarizənin aparıldığını və mühüm nəticələr əldə edildiyini bildirib.

Azərbaycan daxilində milli maraqlara zidd fəaliyyət göstərən, xaricdən idarə olunduğu və maliyyələşdirildiyi bildirilən antimilli şəbəkələrin cəmiyyətin böyük hissəsi tərəfindən qəbul edilmədiyi də çıxışda qeyd olunub. Burada əsas məqam ondan ibarətdir ki, milli dəyərlərə, ənənələrə və həyat tərzinə bağlılıq Azərbaycan cəmiyyətində aparıcı tendensiya kimi təqdim olunur.

Lakin təhlükələrin mövcudluğu ilə mübarizə aparılması onların tamamilə aradan qalxdığı anlamına gəlmir. Əksinə, sabitliyi pozmaq cəhdlərinin davam edə biləcəyi nəzərə alınaraq preventiv mexanizmlər daim gücləndirilməlidir.

Əsas hədəf gənclərin informasiya və ideoloji təhlükələrdən qorunmasıdır

İdeoloji təhlükəsizlik məsələsində gənclər xüsusi həssas qrup kimi nəzərdən keçirilir. Prezident İlham Əliyevin çıxışında qeyd olunduğu kimi, xaricdən dövlət maraqlarının sarsıdılmasına yönələn fəaliyyətlərin əsas hədəflərindən biri hələ formalaşma mərhələsində olan və manipulyasiyaya daha açıq gənc nəsildir. Buna görə də TDT çərçivəsində gənclər siyasətinə yalnız sosial və mədəni əməkdaşlıq kimi deyil, uzunmüddətli təhlükəsizlik məsələsi kimi yanaşmaq mümkündür.

Bu istiqamətdə TDT-yə üzv dövlətlərin gənclər təşkilatları arasında qarşılıqlı fəaliyyətin genişləndirilməsi, müntəzəm forumların, konfransların və digər tədbirlərin keçirilməsi təklif olunur. Məqsəd müxtəlif ölkələrdən olan gənclərin bir-biri ilə birbaşa ünsiyyət qurmasına, ortaq tarix və mədəniyyət haqqında biliklərinin artmasına və qohum xalqlara münasibətin yeni nəsildə də qorunmasına şərait yaratmaqdır.

Belə yanaşma yalnız ideoloji təsirlərə cavab vermək vasitəsi deyil. Eyni zamanda TDT-nin gələcək siyasi, iqtisadi və sosial əlaqələrinin insan kapitalını formalaşdıran uzunmüddətli mexanizmdir. Gənclərin bir-birini daha yaxından tanıması gələcəkdə biznes, elm, təhsil, texnologiya, mədəniyyət və digər sahələrdə əməkdaşlıq üçün sosial baza yarada bilər.

TDT üçün yeni mərhələ: mövcud imkanları real gücə çevirmək

TDT ölkələrinin qarşısında duran vəzifə yalnız mövcud imkanları sadalamaq deyil, həmin imkanları koordinasiyalı siyasət vasitəsilə real nəticələrə çevirməkdir. Enerji resursları, nəqliyyat dəhlizləri, əlverişli coğrafi mövqe, iqtisadi potensial, gənc əhali, ortaq tarixi-mədəni irs və siyasi iradə bir-birindən ayrı üstünlüklər kimi deyil, vahid strateji sistemin elementləri kimi nəzərdən keçirilə bilər.

Azərbaycanın bu prosesdə mövqeyi xüsusilə diqqət çəkir. Ölkə həm enerji istehsalçısı və tranzit dövlətdir, həm Avropa ilə Asiyanın qovşağında yerləşir, həm Mərkəzi Asiya ölkələri və Türkiyə ilə fəal əməkdaşlıq edir, həm də TDT daxilində müxtəlif siyasi və institusional təşəbbüslərlə çıxış edir.

Qazaxıstan tərəfinin də Bakıdakı görüşdə Trans-Xəzər infrastrukturunun inkişafı və Orta Dəhlizin əhəmiyyətinə diqqət yetirməsi bu istiqamətin praktiki əhəmiyyətini göstərir. Qazaxıstan Təhlükəsizlik Şurası sədrinin müavini Aida Balayeva Azərbaycanla iqtisadi əməkdaşlığın, Trans-Xəzər infrastrukturunun və Xəzər dənizinin dibi ilə optik-lif rabitəsinin yaradılmasını nəzərdə tutan layihənin əhəmiyyətini vurğulayıb. Prezident İlham Əliyev isə optik-lif kabel layihəsinin artıq açılışa yaxın olduğunu və onun həm Azərbaycan-Qazaxıstan münasibətləri, həm daha geniş coğrafiya, o cümlədən TDT məkanı üçün mühüm əhəmiyyət daşıdığını bildirib.

Bu faktlar TDT əməkdaşlığının yalnız siyasi bəyanatlar səviyyəsində qalmadığını, real infrastruktur layihələri ilə də möhkəmləndiyini göstərir.

Müstəqillik təcrübəsi ortaq siyasi yaddaş formalaşdırır

TDT ölkələrinin əhəmiyyətli hissəsinin müasir dövlətçilik tarixində müstəqilliyin bərpası nisbətən yeni mərhələdir. Prezident İlham Əliyevin diqqət çəkdiyi kimi, qədim dövlətçilik tarixini nəzərə almasaq, təşkilata üzv ölkələrin böyük hissəsinin müasir dövlətçiliyinin yaşı təxminən 35 ildir. Azərbaycan 1991-ci ildə dövlət müstəqilliyini bərpa edib, eyni dövrdə Qazaxıstan, Qırğızıstan və Özbəkistan da yenidən müstəqillik əldə edib.

Bu ölkələrin hər birinin müstəqillikdən sonrakı inkişaf yolunda özünəməxsus çətinlikləri olub. Azərbaycan da mürəkkəb sınaqlardan keçib. Bununla belə, Prezidentin çıxışında vurğulandığı kimi, bu mərhələ həm çətin, həm də şərəfli olub və ölkələr ən mürəkkəb sınaqlardan çıxaraq bu gün qarşılarında duran qlobal problemlərin böyük hissəsini arxada qoymuş vəziyyətdədirlər.

Bu təcrübə TDT daxilində siyasi həmrəyliyin başqa bir əsasını formalaşdırır. Dövlətçilik tarixinin, müstəqilliyin və milli suverenliyin qorunmasının əhəmiyyəti təşkilatın üzv dövlətləri üçün ortaq siyasi yaddaşın mühüm elementidir.

Azərbaycanın yanaşması: təhlükəsizlik və inkişaf bir-birindən ayrılmazdır

Prezident İlham Əliyevin TDT ilə bağlı çıxışının ümumi məntiqi bir-birini tamamlayan iki istiqaməti önə çıxarır: təhlükəsizlik və inkişaf. Təhlükəsizlik olmadan iqtisadi inkişaf, investisiya, texnologiya və innovasiya üçün dayanıqlı mühit yaratmaq mümkün deyil. Eyni zamanda iqtisadi imkanların genişlənməsi, nəqliyyat və enerji bağlantılarının güclənməsi də dövlətlərin və cəmiyyətlərin sabitliyini möhkəmləndirən amillərdir.

Bu səbəbdən Azərbaycanın TDT çərçivəsində irəli sürdüyü yanaşma yalnız siyasi və təhlükəsizlik gündəliyinə deyil, iqtisadi və humanitar komponentlərə də əsaslanır. Təşkilatın beynəlxalq nüfuzunun artırılması, enerji və nəqliyyat dəhlizlərinin gücləndirilməsi, ikitərəfli münasibətlərin dərinləşdirilməsi, qarşılıqlı investisiyaların artırılması, gənclər arasında əlaqələrin genişləndirilməsi və ideoloji təhdidlərə qarşı koordinasiyanın gücləndirilməsi eyni strateji mənzərənin müxtəlif istiqamətləridir.

Bakının son günlərdə TDT-nin dini liderlərini və təhlükəsizlik üzrə yüksək vəzifəli şəxslərini qəbul etməsi də bu yanaşmanın praktik ifadəsidir. Təşkilatın gündəliyi getdikcə genişlənir və müxtəlif sahələr üzrə mexanizmlər bir-birini tamamlayır. TDT Baş katibinin bildirdiyi kimi, hazırda xarici siyasətdən mədəniyyətə qədər 63 mexanizm və platforma mövcuddur və bu platformalarda yalnız görüşlər keçirilmir, konkret qərarlar qəbul edilir, liderlərin qarşıya qoyduğu tapşırıqlar həyata keçirilir.

Qarşıdakı əsas vəzifə: potensialı aparıcı beynəlxalq gücə çevirmək

TDT-nin qarşısında indi daha mürəkkəb mərhələ dayanır. Təşkilatın malik olduğu siyasi, iqtisadi, coğrafi, enerji, nəqliyyat və insan kapitalı potensialı onun beynəlxalq sistemdə daha böyük rol oynaması üçün ciddi baza yaradır. Lakin bu potensialın real gücə çevrilməsi üçün üzv ölkələr arasında koordinasiya, qarşılıqlı etimad və konkret layihələr üzərində davamlı əməkdaşlıq tələb olunur.

Azərbaycan bu prosesdə özünü yalnız üzv dövlətlərdən biri kimi deyil, həm də təşəbbüslərin irəli sürüldüyü, müxtəlif formatlarda dialoqun təşkil olunduğu və enerji-nəqliyyat imkanlarının TDT məkanını birləşdirən əsas həlqələrdən birinə çevrildiyi ölkə kimi təqdim edir.

Bu baxımdan Azərbaycanın mövqeyi aydındır: Türk dünyası ilə əlaqələrin inkişafı xarici siyasətin əsas prioritetlərindən biridir və TDT bu siyasətin çoxtərəfli institusional platformasıdır. Təşkilatın gücləndirilməsi Azərbaycanın yalnız milli maraqlarına deyil, üzv dövlətlərin ümumi maraqlarına uyğun istiqamət kimi təqdim olunur.

Nəticədə TDT-nin gələcəyi yalnız onun üzvlərinin ümumi tarixi və mədəni yaxınlığından deyil, bu yaxınlığın müasir dövlətçilik, iqtisadi əməkdaşlıq, enerji təhlükəsizliyi, nəqliyyat bağlantıları və kollektiv təhlükəsizlik mexanizmlərinə nə dərəcədə çevriləcəyindən asılı olacaq. Azərbaycanın irəli sürdüyü yanaşma məhz bu keçidi təmin etməyə yönəlib.

Prezident İlham Əliyevin çıxışında ifadə olunan əsas xətt bundan ibarətdir ki, TDT ölkələri geniş coğrafiyada ortaq maraqlara, böyük iqtisadi və enerji potensialına, mühüm nəqliyyat imkanlarına, gənc əhaliyə, tarixi-mədəni yaxınlığa və siyasi əməkdaşlıq iradəsinə malikdir. Bu resursların koordinasiyası təşkilatın beynəlxalq mövqeyini daha da möhkəmləndirə bilər.

Qarşıda duran məqsəd isə konkret şəkildə müəyyənləşir: Türk Dövlətləri Təşkilatını birgə səylər hesabına aparıcı beynəlxalq institutlardan birinə çevirmək. Azərbaycanın bu prosesdəki mövqeyi həm təşəbbüskarlıq, həm etibarlı tərəfdaşlıq, həm də regional və beynəlxalq əməkdaşlıq üçün platforma təqdim etmək üzərində qurulur. Bakıdakı ardıcıl görüşlər, Şuşada başladılan qeyri-rəsmi Zirvə formatı, enerji və nəqliyyat layihələri, ikitərəfli müttəfiqlik münasibətləri, investisiya fondları və təhlükəsizlik sahəsində artan koordinasiya göstərir ki, bu məqsəd üçün artıq geniş institusional və praktiki baza formalaşıb.

Müəllif: Ülkər Vəliyeva (Milli.Az redaktor)