Lisey şagirdləri kreditorlara qarşı: Fransa imtahan verir

Milli.Az "Baku Network"da dərc olunmuş məqaləni təqdim edir:

Boş müəllim ştatları ucbatından başlayan məktəb blokadaları üç həftə ərzində polis qumbaraları, sərt qənaət büdcəsi, investorların Fransa borcundan qaçması və litri 2,3 avro olan dizel yanacağı ilə birləşdi. Prezident seçkilərinə altı ay qalıb və bu payızın əsas qazanclı tərəfi artıq bəlli olub.

2026-cı il sentyabrın 21-də Paris yaxınlığındakı Kreteyl şəhərində, Val-de-Marn departamentində yerləşən Antuan de Sent-Ekzüperi adına liseyin şagirdləri öz məktəblərinin girişini bağladılar. Səbəb tamamilə yerli görünürdü: liseydə aylarla müəllim ştatları boş qalmışdı. Üç həftə sonra, oktyabrın 13-də, çərşənbə axşamı Daxili İşlər Nazirliyi Fransa küçələrində 161 500 nümayişçi saydı, həmkarlar ittifaqları isə 480 min rəqəmini açıqladılar. Sen-Denidəki Pol Elüar adına liseydə blokadaya Qreta Tunberq qoşuldu və jurnalistlərə gənclərin gələcəyinin oğurlandığını bildirdi. "Boyun Əyməyən Fransa"nın lideri Jan-Lük Melanşon Paris kolonunda addımlayırdı. Nantda, Lionda, Lansda, Strasburqda, Tuluzada, Bordoda və Marseldə on minlərlə adamın iştirak etdiyi yürüşlər keçirildi. Parisdə və Lionda polis su şırnaqlarından və göz yaşardıcı qazdan istifadə etdi, maskalı adamlar maşınları yandırır və barrikadalar qurmağa çalışırdılar.

Milli Assambleya elə həmin çərşənbə axşamı 2027-ci il büdcəsinin plenar müzakirəsinə başladı. Sebastyen Lekornünün hökuməti ölkədən 54 milyard avroluq "səy" tələb edir və bu çərçivədə dövlət qulluqçularının, o cümlədən liseylilərin belə çatışmazlığını çəkdiyi müəllimlərin əmək haqqı indeksini dondurur. Eyni layihə təqaüd almayan tələbələr üçün hazırlıq siniflərinə və ali texniki sertifikat proqramlarına qəbulu pullu etməyi təklif edir. Tarixlərin üst-üstə düşməsi ədəbsizlik həddinədək rəmzidir. Küçə dövlətin olmayan pulunu tələb edir. Dövlət isə siyasi mandatı olmayan fədakarlıqlar istəyir.

Mənim tezisim sadədir. 2026-cı ilin Fransa məktəb payızı Beşinci Respublikanın borc böhranının insan siması qazandığı ilk kütləvi etiraz oldu, özü də on altı yaşlı simanı. Makron dövrünün bütün əvvəlki münaqişələrini, "sarı jiletlər"dən 2023-cü il pensiya islahatına qədər, hakimiyyət ya pulla, ya da vaxtla söndürürdü. İndi isə onun nə biri var, nə də digəri.

Kreteyldən qopan qığılcım: boş müəllim ştatları dörd yüz liseyi necə alovlandırdı

İlk günlərin xronologiyası yerli inciklikin milli narazılığa nə sürətlə çevrildiyini göstərir. Sentyabrın 28-də, bazar ertəsi, blokadalar 180 təhsil müəssisəsini əhatə etdi. Ertəsi gün ölkə üzrə dövlət qulluqçuları əmək haqqının dondurulmasına etiraz əlaməti olaraq tətil elədilər və Lisey Şagirdləri İttifaqı məktəblərin ümumi blokadasına çağırdı. İttifaq iddialarını son dərəcə konkret ifadə etdi: müəllim çatışmazlığı, köhnəlmiş binalar, həddindən artıq yüklənmiş dərs cədvəlləri və abituriyentlərin paylanması platformasının yaratdığı stress. Sentyabrın 30-da təhsil idarəsinin məlumatına görə, ölkədəki 3700 liseydən təxminən hər onuncusu, yəni 356 lisey blokada altında və ya blokada cəhdi ilə üzləşdi, onlardan 45-i tamamilə bağlandı, həmin gün polis 625 nəfəri saxladı. Oktyabrın 2-yə qədər artıq təxminən 400 təhsil müəssisəsi bağlanmışdı.

Hadisələrin başlanğıcı ilə bağlı başqa bir versiya da var: guya ilk blokadalar sentyabrın ortasında Renn yaxınlığındakı liseydə keçirilib, Kreteyl isə sadəcə müəllimlərin tətilindən sonra kristallaşma nöqtəsinə çevrilib. Rəsmi məlumatlarda bunun təsdiqini tapmadım, ona görə bu versiyanı inandırıcı, lakin yoxlanılmamış sayıram. Təhlil üçün başqa məqam daha vacibdir. İlk günlərdən Kreteylə "Boyun Əyməyən Fransa"nın deputatı Lui Buayar gəldi və hərəkatı "yaymağa" çağırdı. Həmin andan etiraz ikili həyatla yaşamağa başladı: içəridə öz siniflərinə dair konkret iddiaları olan yeniyetmələr qalırdı, ətrafda isə aprel seçkiləri üçün onlarda yanacaq görən siyasətçilərin növbəsi formalaşırdı.

Zirvə oktyabrın 6-na, çərşənbə axşamına düşdü. Daxili İşlər Nazirliyi üç düzinəyə yaxın nümayişdə 256 min iştirakçı olduğunu, onlardan 56 minin Parisdə toplaşdığını bildirdi, digər hökumət mənbələri isə 266 min rəqəmini çəkirdilər. Axşam Emmanuel Makron Yelisey sarayında baş nazir və əsas nazirlərlə fövqəladə müşavirə keçirdi. Bir gün əvvəl Lansda on beş yaşlı bir yeniyetmə polisin atdığı işıq-səs qumbarasını qaldıranda əlini itirmişdi. Parisdə on dörd yaşlı məktəblinin üzünə demək olar ki, yaxın məsafədən atılmış göz yaşardıcı qaz qumbarası bir neçə dişini çıxarmışdı və oktyabrın 6-da polis əməkdaşına ittiham irəli sürüldü. Hələ sentyabrın 30-da Turda bir liseyli gözündən ağır xəsarət almışdı.

Qəzəbin hesabı: Daxili İşlər Nazirliyi ilə həmkarlar ittifaqlarının rəqəmləri nə üçün üç dəfə fərqlənir

Burada reportajların çoxunda çatışmayan bir qeyd-şərt lazımdır. Etirazın "genişlənməsi" haqqında tezis yalnız yarım doğrudur. Rəsmi əyri belə görünür: oktyabrın 6-da təxminən 256 min, oktyabrın 8-də, cümə axşamı, 71 500 nəfər. Oktyabrın 13-də, çərşənbə axşamı, Daxili İşlər Nazirliyi 161 500 nəfər saydı. Hərəkat enmə və təkrar yüksəlmə yaşadı, fasiləsiz artım olmadı.

Nazirliyin rəqəmi ilə həmkarlar ittifaqlarının 480 min rəqəmi arasındakı təxminən üç dəfəlik fərq metodikayla izah olunur. Həmkarlar ittifaqları ənənəvi olaraq gün ərzində öz şəhərində ən azı bir dəfə küçəyə çıxan hər kəsi toplayır, polis isə kolonlardakı insanları nəzarət məntəqələrindən keçdikləri anda sayır. Bununla belə, tendensiyanı hər iki tərəf qəbul edir: qısa enişdən sonra küçə yenidən doldu, özü də iki həftə əvvəl kolonlarda demək olar ki, görünməyən ali məktəb tələbələri ilə. Tələbələrin "Tələbələr İttifaqı" həmrəylik əlaməti olaraq ölkənin universitetlərinin 90 faizinin bağlandığını iddia edir. Bu rəqəmi mən münaqişə tərəfinin bəyanatı kimi qəbul edirəm, statistika sayılmır. Zorakılığın coğrafiyası daha göstəricidir: oktyabrın 13-də təşkilatçılar həm Parisdə, həm də Lionda kolonlar üzərində nəzarəti itirdilər.

Güc balansı hər iki tərəfi qorxudur. Baş nazir Lekornünün gətirdiyi məlumata görə, sentyabrın 28-dən bəri 215 şagird, 89 müəllim və 761 polis və jandarm zərər çəkib, 6629 nəfər saxlanılıb. Daxili İşlər Nazirliyinin məlumatına görə, saxlanılanların böyük əksəriyyəti yetkinlik yaşına çatmayanlardır. Ədliyyə Nazirliyi oktyabrın 7-yə qədər 1800-dən çox cinayət təqibi başladıldığını, onlardan 1483-ünün yetkinlik yaşına çatmayanlara qarşı olduğunu bildirdi. Təhsil idarəsi iyirmiyə yaxın yandırılmış və ya dağıdılmış məktəb, 147 zərər çəkmiş əməkdaş saydı. Oktyabrın 13-də 214 təhsil müəssisəsi, əsasən liseylər bağlı qalırdı.

Daxili işlər naziri Loran Nünyes oktyabrın 7-də məktəb etirazlarında işıq-səs qumbaralarının tətbiqini dayandırdı. O vaxta qədər polis 18 daxili istintaq aparırdı, bir həftə sonra isə onların sayı 34-ə çatdı. Daxili İşlər Nazirliyi israr edir ki, bir çox epizodlarda polis əməkdaşları özlərini müdafiə edirdilər və maskalı yeniyetmələrin patrul maşınlarını aşırdığı, yandırıcı qarışıqlı şüşələr atdığı videoyazılar bu arqumenti dəstəkləyir. Baş nazir oktyabrın 6-da Milli Assambleyada etirazı yatırmaq üçün siyasi göstərişlər verildiyi barədə söhbətləri "yalan" adlandırdı. Başqa hökumətlərin nümayişçilərə münasibətinə qiymət verməyə öyrəşmiş Paris üçüncü həftədir ki, öz vətəndaşlarına Lansdakı on beş yaşlı yeniyetmənin əlsiz necə qaldığını izah edir.

Utandıran məktəb: formal olaraq kifayət edən pul hara gedir

Düzlük naminə, etirazçıların opponentlərinə bir güzəşt etmək lazımdır, onsuz təhlil təbliğata çevrilərdi. Fransa məktəbi aclığa məhkum etmir. Avrostatın məlumatına görə, dövlətin təhsilə xərcləri ÜDM-in 5,1 faizini təşkil edir, Aİ üzrə orta göstərici isə 4,8 faizdir və ölkə Avropada Niderland və Slovakiya ilə birgə 13-cü yeri bölüşür. Regionların, biznesin və ailələrin vəsaitini də nəzərə alan Milli Təhsil Nazirliyi 2025-ci il üzrə ümumi xərcləri 199,2 milyard avro, yəni ÜDM-in 6,7 faizi qiymətləndirir. 2027-ci il büdcə layihəsində təhsil müdafiədən sonra ikinci ən böyük artımı alır: 1,4 faiz artımla 90,9 milyard avro.

Bəs onda liseylərdə niyə kürsü çatmır? Cavab strukturda və dinamikadadır. YUNESKO-nun məlumatına görə, təhsil xərclərinin payı Makronun ilk ili olan 2017-ci ildəki ÜDM-in 5,5 faizindən 2022-ci ildə 5,3 faizə düşüb. İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatının son hesabatı göstərir ki, Fransada orta məktəb müəllimlərinin təxminən 11 faizi tam ixtisasa malik deyil, ibtidai məktəbdə isə belələri 3 faizdən azdır. Orta məktəbin aşağı pilləsinin siniflərində orta hesabla 26 şagird oxuyur, təşkilat üzrə orta göstərici isə 23-dür. Peşənin mənəvi vəziyyətinə dair ən amansız rəqəm belədir: fransız müəllimlərinin yalnız 4 faizi cəmiyyətin əməyini qiymətləndirdiyini düşünür. Təşkilat üzrə orta göstərici 22 faizdir və Fransa bu reytinqdə siyahını bağlayır.

Sistemdə pul var, lakin o, sinif otağının yanından keçir. Müəllimlik peşəsi güclü məzunlar üçün cazibəsini itirib, vakansiyalar hazırlıqsız adamlarla doldurulur. Regionlara və departamentlərə məxsus binaların təmiri illərlə hakimiyyət pillələri arasında ilişib qalır. Yorucu istilərlə dolu yayın ardınca kondisioneri olmayan bir çox məktəb sentyabrı şagirdlərin özlərinin dərs üçün yararsız adlandırdığı vəziyyətdə qarşıladı. Tələbə təşkilatları tələblərini on bəndlik siyahıya yığıb onun dəyərini 1 milyard avro qiymətləndirdilər. 54 milyardlıq qənaətin fonunda bu məbləğ demək olar ki, gülüncdür. Məhz buna görə küçə hökumətin onu ciddi müzakirə etməkdən imtinasını mühasibat uçotu ilə örtülmüş siyasi qərar kimi qəbul edir.

54 milyardlıq büdcə: dövlət küçəyə çıxanların hesabına qənaət edir

2027-ci il maliyyə qanunu layihəsi Milli Assambleyaya oktyabrın 1-də təqdim edilib. Məqsəd büdcə kəsirini 2026-cı ildəki ÜDM-in 5,4 faizindən 2027-ci ildə 5,0 faizə endirməkdir. Xatırladım ki, 2025-ci ilin yekunlarına görə kəsir 5,1 faiz olub, yəni iki il ərzində ölkə faktiki olaraq yerində sayır. Elan edilmiş 54 milyard avroluq "səyin" 43 milyardı yeni tədbirlərin payına düşür: 25 milyard xərc qənaəti və 18 milyard əlavə gəlir. Qalanı əvvəl qəbul edilmiş qərarların yığılan təsiridir.

Bax görək, hesab kimin üzərinə düşür. Dövlət qulluqçularının əmək haqqı indeksi 2027-ci ildə yenidən baxılmır, bu, təxminən 2 milyard avro qənaət edir və hər müəllimə dəyir. Dövlət aparatının və dövlət operatorlarının say tərkibi xalis hesabla 1076 ştat vahidi azaldılır. Ailə müavinətləri və mənzil yardımı indeksləşdirilmir. Ayda 1260 avrodan yuxarı pensiyaları natamam indeksləşmə və ya dondurulma gözləyir, pensiyaçılar üçün 10 faizlik vergi çıxılmasının həddi 4439 avrodan 3000 avroya endirilir. Nazirliklərin kreditləri nominal ifadədə dondurulub, yeganə istisna müdafiədir: o, 6,5 milyard avro artım alır. Ayrıca bənd kimi təqaüd almayan tələbələr üçün ali texniki sertifikat proqramlarına və hazırlıq siniflərinə pullu qəbul gəlir.

Sonuncu bənd ayrıca söhbətə layiqdir. Hazırlıq sinifləri fransız meritokratiyasının əsas sosial liftidir, Politexnik Məktəbə və Ali Normal Məktəbə gedən yoldur. Lisey şagirdləri təhsilə bərabər çıxış tələbi ilə küçəyə çıxdıqları məhz bu anda həmin lifta girişi pullu etməyi yalnız siyasi eşitmə qabiliyyətini itirmiş hakimiyyət bacarar. İqtisadiyyat naziri Rolan Leskür etiraz həftəsində məktəb üçün əlavə xərclərə yer tapılacağını istisna etmədi. Milli təhsil naziri Eduar Jefre oktyabrın 8-də televiziya efirində söz verdi: "Yaxın saatlarda bu təhsil müəssisələrinə 3000 müəllim gələcək". Onlar cümə ilə çərşənbə axşamı arasında prioritet statuslu məktəblərə paylandı, bundan əlavə nazir "bir neçə yüz" nəfərin də işə götürülməsinə icazə verdi.

Parlament riyaziyyatı büdcənin taleyini proqnozlaşdırıla bilməz edir. Maliyyə komissiyası hələ oktyabrın 7-də bir sıra tədbirləri, o cümlədən pensiya çıxılmasının azaldılmasını və təxminən 800 milyon avro gətirməli olan işdən çıxma müavinətləri üzrə vergi güzəştinin ixtisarını rədd etdi. Plenar zalda deputatlar ilkin mətnlə başladılar, lakin siqnal verilmişdi. Gəlirlər hissəsi üzrə səsvermə oktyabrın 20-nə, sosial sığorta büdcəsi üzrə oktyabrın 27-nə təyin edilib. Sənədin bütövlükdə yekun səsverməsi noyabrın 17-nə planlaşdırılıb.

Lekornü deputatlara və sosialist senatorlara yazılı şəkildə ötən ilin kompromisini təkrarlamağı təklif etdi: pensiya islahatının dayandırılması müqabilində onlar hökuməti devirməmişdilər. Sosialist Partiyasının birinci katibi Olivye For və sosialist fraksiyasının rəhbəri Boris Valo artıq açıq şəkildə etimadsızlıq votumuna səs verə biləcəklərini bildiriblər. "Boyun Əyməyən Fransa"ya baş nazir obstruksiya olmadığı təqdirdə büdcəni səsvermə olmadan qəbul etməyə imkan verən Konstitusiyanın 49.3-cü maddəsinə əl atmayacağına söz verdi. Marin Le Pen ölkənin qüsurlu da olsa büdcəyə ehtiyacı olduğunu bəyan etdi, hökumət isə əcnəbilərə bir sıra müavinətlərin ödənilməsi üçün gözləmə müddəti tətbiq etməyi təklif etdi ki, bu da Milli Birliyə açıq göz vurmağa oxşayır.

Büdcə dekabrın 31-dək qəbul edilməsə, Fransanı xüsusi qanun gözləyir: o, mövcud vergiləri yığmağa imkan verir, lakin yeni siyasət yeritməyə imkan vermir. Ölkə 2025-ci ilə və 2026-cı ilə artıq bu sxemlə daxil olmuşdu. 2026-cı il büdcəsi nəhayət yalnız 2026-cı il fevralın 19-da qanunla təsdiq edildi.

Bazar seçicilərdən əvvəl səs verir: Fransa İtaliyadan baha borc alır

Deputatlar çıxılmalar barədə mübahisə edərkən, investorlar öz hökmlərini artıq çıxarıblar. Oktyabrın 1-də, büdcənin təqdim edildiyi gün Fransanın on illik dövlət istiqrazlarının gəlirliliyi 4,95 faizə qalxdı, Almaniya istiqrazlarına nisbətən fərq 2012-ci ildəki avro zonası böhranından bəri ilk dəfə 130 bazis bəndini keçdi. Ertəsi gün gəlirlilik demək olar ki, 4,99 faizə çatdı, bu, 2002-ci ildən bəri maksimumdur, fərq isə bazar məlumatlarına görə 152 bəndə çatırdı. 2022-ci ilin iyunundan 2024-cü ilin iyunadək o, 40-50 bənd dəhlizində qalırdı. Oktyabrın 12-yə qədər gərginlik bir qədər azaldı: Almaniyada 3,46 faizə qarşı 4,86 faiz, fərq təxminən 140 bənd.

Ən alçaldıcı müqayisə İtaliyaya aiddir, Paris iyirmi il onu avro zonasının problemli şagirdi sayırdı. Oktyabrın 6-da İtaliyanın on illik istiqrazları təxminən 4,61 faiz, Fransanın istiqrazları 4,85 faiz verirdi. Hətta İspaniya 4,10 faizlə borc alırdı. Fransa Romadan baha borc alır, halbuki hələ 2025-ci ilin sentyabrında iki ölkənin gəlirliliyinin sadəcə bərabərləşməsi bazar tərəfindən sensasiya kimi qəbul edilirdi. Dövlət borcu hökumətin proqnozuna görə 2027-ci ilin sonunda ÜDM-in 121,7 faizinə çatacaq, bu, 2023-2027-ci illər üçün dövlət maliyyəsinin planlaşdırılması haqqında qanunda nəzərdə tutulmuş göstəricidən 13,6 bənd yuxarıdır.

Dövlət Maliyyəsi üzrə Ali Şura rəsmi rəyində kəsirin 2029-cu ilədək 3 faizin altına qayıtmasını "çox ehtimalsız" adlandırdı və borc qar topu riski barədə xəbərdarlıq etdi: borclanma faizləri indi iqtisadi artım tempini üstələyir. Şura 2027-ci il üçün 1 faizlik artım proqnozunu həddindən artıq nikbin hesab etdi. Faiz xərclərinin artımı onun öz hesablamalarına görə 2027-ci ildə təxminən 12 milyard avro aparacaq, yəni elan edilmiş yeni tədbirlərin ümumi həcminin dörddə birindən çoxunu.

Reytinq agentlikləri əvvəlcədən xəbərdarlıq etmişdilər. Fitç Fransanı 2025-ci il sentyabrın 12-də A+ səviyyəsinə endirdi, Standart end Purs oktyabrda onun ardınca getdi. Mudis hələlik Aa3 qiymətini saxlayır, lakin mənfi proqnozla. Hər növbəti büdcə onların nəzərləri altında yazılır və küçəyə edilən istənilən güzəşt dərhal bazis bəndlərinə çevrilir. Böhranın əsas mexanizmi məhz buradadır. Liseylilərin tələb etdiyi pulu hökumət bazarın razılığı olmadan verə bilməz, bazarın razılığı isə hökumətin küçəni cilovlaya bilib-bilməyəcəyindən asılıdır. Dövrə qapandı.

Hörmüz hesabı: İranla müharibə Fransa yanacaqdoldurma məntəqəsinə necə gəlib çatdı

Oktyabrın 17-də, şənbə günü ölkəni bürüməli olan ikinci qəzəb dalğası ümumiyyətlə məktəbdə doğulmayıb. Onun mənbəyi Fars körfəzindədir. ABŞ-ın və İsrailin İrana qarşı 2026-cı il fevralın 28-də başlayan müharibəsi və müharibədən əvvəl dünya neft istehlakının təxminən beşdə birinin keçdiyi Hörmüz boğazının bağlanması qiymətləri uçurdu. Münaqişənin zirvəsində Şimal dənizi markalı neftin bir barreli 110 dollardan baha idi. Aprel atəşkəsi və iyunun 17-də imzalanmış müharibənin dayandırılması haqqında memorandum uzun davam etmədi: iyulun 12-də Tehran boğazın "yeni göstərişədək" bağlandığını yenidən elan etdi, avqustun 30-da isə Amerikanın Larak adasındakı buraxılış qurğularına zərbələri münaqişəni yenidən qaynar mərhələyə qaytardı. Sentyabrın əvvəlində barrel yenidən 100 dolları keçdi.

Fransız sürücüsü bunu dərhal hiss etdi. Fevralın sonunda bir litr benzin və dizel təxminən 1,72 avro idi, martda dizel ilk dəfə 2 avro həddini aşdı. Sentyabrın 14-də dizelin orta qiyməti 2,314 avro oldu, bir neçə gün sonra isə 9 mindən çox yanacaqdoldurma məntəqəsinin qiymətləri əsasında hesablamaya görə 2,39 avronu keçdi və 2022-ci ilin iyun rekordunu qırdı. İqtisadiyyat Nazirliyi sentyabrın 9-da dövlət maliyyəsinin vəziyyətinə istinad edərək hamı üçün yanacaq vergilərinin azaldılmasından imtina etdi. Dövlət hesabları üzrə nazir David Amyel müharibənin başlanğıcından bəri ünvanlı yardımın dəyərini 1,4 milyard avro qiymətləndirdi.

Sentyabrın 7-də Tiktokda oktyabrın 17-də, payız tətilinin ilk günü küçələrə çıxmağa çağıran video peyda oldu. Sonra tarixdən "sarı jiletlər"in keçmiş fəalları yapışdılar, çağırışa Ümumi Əmək Konfederasiyası qoşuldu. Ölkənin cənubunda balıqçılar həmin vaxta qədər neft bazalarını bağlamışdılar.

2018-ci illə paralel özü-özünə gəlir. O vaxt, noyabrın 17-də "sarı jiletlər" yanacaq vergisinin artırılması ucbatından yollara çıxdılar və artıq dekabrın 10-da Makron televiziya müraciəti ilə çıxış etdi və dəyəri təxminən 10 milyard avro olan tədbirlər paketi elan etdi. Prezident sakitliyi büdcə hesabına satın aldı. 2026-cı ildə onun belə seçimi yoxdur: güzəştlərin hər milyardını istiqraz bazarı dərhal bazis bəndlərinə çevirəcək. Məhz buna görə həmkarlar ittifaqlarının açıq şəkildə hesab etdiyi məktəb və yanacaq etirazlarının birləşməsi Yelisey sarayını hər hansı tək kolondan daha çox qorxudur.

Yanğından kim qazanır: Melanşon qızınır, Le Pen gözləyir

Lekornü oktyabrın 7-də televiziya müraciətində məktəblilərin eşidilməli olduğuna dair barışdırıcı ifadə işlətdi və dərhal bu qəzəbdən öz seçki döyüşlərində istifadə edən siyasi liderlərin üzərinə düşdü. Ünvan çətinlik çəkmədən təxmin olunurdu. Melanşon yürüşlərin davam etdirilməsinə çağırırdı, onun deputatı Buayar isə ilk günlərdən blokadaların genişləndirilməsini tələb edirdi. Partiya oktyabrın 13-ündəki nümayişləri də rəsmən dəstəklədi. Hesab aydındır: ilk dəfə küçəyə çıxmış gənclər ölkənin ən hərəkətli seçici kütləsini təşkil edir və indi onun səsi olan, aprelda onun bülletenlərini alacaq. Sentyabr və oktyabr sorğularında Melanşon 16-18 faiz toplayır və ikinci tura çıxmağa ciddi iddia edir.

Əsas qazanclı tərəf isə barrikadalardan uzaq durur. 2026-cı il iyulun 7-də Paris Apellyasiya Məhkəməsi Marin Le Penin Avropa deputatlarının köməkçiləri işi üzrə ittiham hökmünü təsdiqlədi, lakin hüquqlarından məhrumetmə müddətini 15 aya qədər azaltdı, bu isə ona seçkilərə yol açdı. Həmin axşam o, televiziya efirində bəyan etdi: "Deməli, mən kampaniyanı elektron qolbaqsız aparacağam". Kassasiya Məhkəməsi qərarı birinci turdan 17 gün əvvəl, 2027-ci il aprelin 1-dək çıxarmağa çalışacağına söz verdi. İndiki halda Le Pen birinci turda 33-35 faiz toplayır, bu, istənilən rəqibdən təxminən iki dəfə çoxdur. Yay sorğularında o, ikinci turda Eduar Filipi 51-54 faiz nəticə ilə, Melanşonu isə 70 faizədək nəticə ilə udurdu.

Onun davranışının məntiqi sadədir. Yanan məktəblər və pensiyaları və müavinətləri kəsən büdcə eyni anda onun xeyrinə işləyir: birincilər nizam sorğusunu qidalandırır, ikinci isə partiyanın sosial ritorikasını gücləndirir. "Qüsurlu" büdcəni dəstəkləməyə hazırlıq Le Pene məhz onun qələbəsindən qorxan həmin bazarların gözündə müxalifətin yeganə məsuliyyətli qüvvəsi obrazı əlavə edir. Bu vəziyyətdə ona demək olar ki, heç bir gediş etmək lazım deyil.

Mövcud konfiqurasiyada məğlub olanlar daha çoxdur. Makronun "Dirçəliş" partiyası Qabriel Attalı irəli sürür, lakin onun həmfikri Lekornünün hökuməti bu həftələrdə qumbaralar və əmək haqqının dondurulması ilə assosiasiya olunur. Rafael Qlüksman oktyabrın 11-də sosial-demokratların ilkin seçkilərini ilk turdaca 66,13 faiz səslə qazandı. Bu ilkin seçkilərdə təxminən 120 min nəfər iştirak etdi, iki gün sonra isə küçələrə yüz minlərlə adam çıxdı və Qlüksmanın onlara hələlik təklif edəcək heç nəyi yoxdur. Sen-Denidə Qreta Tunberq etiraza beynəlxalq parıltı əlavə etdi və eyni zamanda hakimiyyətə məktəb hərəkatına qoşulmuş kənar fəallar haqqında əlverişli arqument bəxş etdi.

1986-cı ilin kölgəsi: hər fransız baş nazirinin qorxduğu ad

Fransa tarixi sadə bir qanunauyğunluq tanıyır. Bu ölkədə gənclik hərəkatları iki halda qalib gəlir: hakimiyyət vaxtında geri çəkiləndə və ya hərəkatın şəhidi olanda. 1986-cı ilin sonunda tələbələr nazir Alen Devakenin universitet islahatı qanun layihəsinə qarşı çıxdılar. Dekabrın 6-na keçən gecə Parisdə polisin döyməsindən sonra 22 yaşlı tələbə Malik Usekin öldü. Devake istefa verdi, dekabrın 8-də isə Jak Şirakın hökuməti qanun layihəsini geri götürdü. Usekinin adı o vaxtdan bəri istənilən daxili işlər nazirinə yol verilənin sərhədinin harada keçdiyini xatırladır.

2006-cı ildə baş nazir Dominik de Vilpen gənclər üçün "ilk işə qəbul müqaviləsi" ilə ölkəni kütləvi etirazlara gətirib çıxardı və aprelin 10-da Jak Şirak artıq qəbul edilmiş qanunu faktiki olaraq dəfn etdi. Fransua Mitteran 1990-cı ilin noyabrında, əvvəlki böyük lisey etirazları dalğası zamanı məktəblilərin nümayəndə heyətini Yelisey sarayında şəxsən qəbul etdi, hökumət isə liseylərə fövqəladə vəsait ayırdı. Tamamilə başqa dərsi 2018-ci ilin dekabrı qoydu, o zaman Mant-la-Jolidə polis 151 liseylini diz çökdürdü. Kadrlar ölkəyə yayıldı, lakin hərəkat "sarı jiletlər"də əridi və məktəblilərin qarşı çıxdığı islahatlar qüvvədə qaldı.

Hazırkı hakimiyyət bu dərsi yarımçıq öyrənib. Qumbaralara qadağa, üç min müəllim vədi, liseylilərlə məsləhətləşmələr üçün onlayn platforma və oktyabrın 16-da aralıq hesabatla, ayın sonunda isə planla işləmək üçün beş prioritet istiqamət vaxt udmaq üçün klassik taktikaya çevrilir. Makron oktyabrın 12-də, bazar ertəsi, etirazçıları təmkinə çağırdı və onların qaldırdığı problemlərin "vaxt, məsləhətləşmələr, müzakirə və hörmət" tələb etdiyini bəyan etdi. Bəla ondadır ki, vaxt ən qıt resursa çevrilib. Lansdakı əlini itirən yeniyetmə sağ qaldı. Növbəti dəfə bəxti belə gətirməyə bilər və onda heç bir məsləhətləşməyə ehtiyac qalmayacaq.

Beynəlxalq fon da Parisin əleyhinə işləyir. Belçikada həmin günlərdə təhsil haqqının bahalaşmasına qarşı tələbə etirazlarında yüzdən çox adam saxlanıldı, tələbə təşkilatları isə noyabrın 20-nə gənclərin ümumavropa səfərbərlik gününü təyin etdilər. Digər ölkələrin təcrübəsi kiçik büdcə tədbirinə qarşı məktəb etirazının nəyə çevrilə biləcəyini göstərir. 2019-cu ilin oktyabrında Çili liseylisi Santyaqo metrosunda gediş haqqının 30 peso bahalaşmasına etiraz əlaməti olaraq kütləvi şəkildə turniketlərin üstündən tullanmağa başladı. Oktyabrın 25-də paytaxtın küçələrinə bir milyondan çox adam çıxdı, düz bir il sonra isə ölkə referendumda yeni konstitusiyanın hazırlanmasına səs verdi.

17 oktyabr, 2 noyabr, 31 dekabr: Fransa böhranının təqvimi

İlk sınaq şənbə günü olacaq. Əgər məktəblilər, tələbələr, həmkarlar ittifaqları və "sarı jiletlər"in varisləri həqiqətən tək kolonda birləşsələr, hökumət ən çox qorxduğunu, yəni sosial gündəmli nəsillərarası etirazı alacaq. Mənim proqnozum həmkarlar ittifaqlarının gözləntilərindən daha təvazökardır. İstirahət günü və tətilin başlanğıcı kolonların məktəb hissəsini zəiflədəcək və Daxili İşlər Nazirliyinin hesablamasına görə şənbə aksiyası oktyabrın 6-dakı zirvəni aşmayacaq. Bu enmənin özü heç nəyi həll etməyəcək.

Əsl imtahan liseylərin tətildən sonra açılacağı noyabrın 2-də başlayacaq. Həmin vaxta qədər hökumət vəd etdiyi planı təqdim etməyə borcludur. Mən orada müəllimlərin çoxillik işə qəbulu proqramı və binaların təmiri fondu görəcəyimi gözləyirəm, lakin dövlət qulluqçularının əmək haqqı indeksinin dondurulması qalacaq, çünki onun ləğvi təxminən 2 milyard avroya başa gəlir, bu pul isə Lekornüdə yoxdur, əgər o, Fransa istiqrazları sahiblərinin səbrini bir daha yoxlamağa hazır deyilsə. Müəllim həmkarlar ittifaqları belə planı qəbul etməyəcək və noyabrın ilk həftəsində blokadalar ən azı yüz liseydə bərpa olunacaq.

Üçüncü tarix dekabrın 31-nə düşür. Burada mənim mərcim sərtdir: bu günə qədər Fransanın 2027-ci il üçün qəti qəbul edilmiş büdcəsi olmayacaq və ölkə üçüncü il ardıcıl olaraq yanvara tam dəyərli maliyyə planı əvəzinə xüsusi qanunla daxil olacaq. Namizədi yenicə ilkin seçki mandatı almış sosialistlər üçün gənc seçicilərin qumbaralar və əmək haqqının dondurulması ilə əlaqələndirdiyi hökumətə çiyin verməyə getmək çox əlverişsizdir. Fransa istiqrazları ilə Almaniya istiqrazları arasındakı fərq 2027-ci il aprelin 18-dəki birinci tura qədər 100 bazis bəndinin altına düşməyəcək.

Cavabı olmayan bir sual qalır. Aprel ayında seçkiyə qədər on səkkiz yaşına çatacaq və bu gün zibil qutularından düzəldilmiş barrikadaların yanında dayanan məzunların səsləri kimə qismət olacaq?

Hesab uşaqlara təqdim olunub

Makronun onilliyi Fransanı modernləşdirmək və maliyyəsini nizama salmaq vədi ilə başlamışdı. O, pandemiyadan əvvəl ÜDM-in təxminən 98 faizinə bərabər olan, 2027-ci ilin sonunda isə proqnoz üzrə 121,7 faizə çatacaq borcla, İtaliyanınkından yüksək istiqraz gəlirliliyi ilə, litri 2,3 avrodan baha dizellə və dərs keçməyə adam olmadığı üçün yeniyetmələrin bağladığı məktəblərlə başa çatır. İctimai sülhün kreditə alındığı model, hesabın bu krediti götürməyən nəslin adına yazıldığı məhz o anda tükəndi. Liseylilər bir milyard istəyir. Bazar əlli dörd milyard tələb edir.

Lekornünün hökuməti hər ikisini razı sala bilməz. Birini seçməyə də cürəti çatmır. Ona görə vaxt uzadır, 2026-cı ilin oktyabr Fransasında isə vaxt Marin Le Penin xeyrinə işləyir.

Noyabrın 2-də Fransa liseyləri tətildən sonra açılacaq. Hər şeyin başladığı Kreteyldəki Sent-Ekzüperi liseyinin darvazaları ya dərslər üçün açılacaq, ya da yenidən zibil qutuları ilə tutulacaq. O səhər on altı yaşlıların nəyi seçəcəyindən indi noyabrın 17-də Milli Assambleyadakı səsvermədən daha çox şey asılıdır.

Müəllif: Tural Hüseyn (Milli.Az redaktor)