Rusiya-NATO müharibəsi başlasa, kim qalib gələ bilər?

Milli.Az "Baku Network"da dərc olunmuş məqaləni təqdim edir:

Alyansın pulu səkkiz dəfə çoxdur. Moskvanın isə daha çox nüvə başlığı və riskə getmək vərdişi var. Ən qorxunc müharibəni qarşı tərəfin hesablamasındakı səhv başlada bilər. Bunun üçün heç genişmiqyaslı hücum əmri də lazım deyil.

2025-ci il sentyabrın 10-na keçən gecə Polşa səmasında Avropanın soyuq müharibə dövründən bəri eşitmədiyi səslər eşidildi. İyirmiyə yaxın pilotsuz uçuş aparatı Polşa sərhədini keçdi və Niderlandın F-35-ləri Polşa qırıcıları ilə birlikdə alyans tarixində ilk dəfə müttəfiq ölkənin ərazisi üzərində Rusiya hədəflərinə atəş açdı. Varşava Şimali Atlantika Müqaviləsinin 4-cü maddəsinə əsasən məsləhətləşmələr tələb etdi. Doqquz gün sonra Rusiyanın üç MiQ-31 təyyarəsi təxminən on iki dəqiqə Estoniyanın Vayndlo adası yaxınlığında bu ölkənin hava məkanında qaldı. Tallinn də məsləhətləşmə mexanizmini işə saldı.

Heç kim həlak olmadı. Heç kim müharibə elan etmədi.

Amma həmin on gün ərzində Avropa ilk dəfə böyük qarşıdurmanın anatomiyasını, necə deyərlər, canlı ölçüdə gördü: insident, cavab, həmin cavabın yozulması, növbəti addım. Bundan sonra qərargahlarda müzakirə olunan əsas sual sadə səslənir: bir gün bu zəncir qırılmasa, kim qalib gələcək?

Rusiya ilə NATO arasında müharibə mümkündür. Amma müharibənin mümkün olması, onu başlamaq qərarı və qələbəyə nail olmaq qabiliyyəti üç ayrı məsələdir. Bu müzakirədə ən təhlükəli səhv nəticəni sadəcə tankların, təyyarələrin və ya milyardlarla dolların sayını toplamaqla müəyyən etməyin mümkün olduğuna inanmaqdır.

ABŞ-ın tam iştirakı ilə vahid və toparlanmış NATO-ya qarşı uzunmüddətli adi silahlı müharibədə Rusiya xeyli əlverişsiz vəziyyətə düşərdi. Məhdud regional qarşıdurma isə Moskvaya ilkin uğur qazanmaq, daha sonra həmin uğuru siyasi nəticəyə çevirməyə çalışmaq imkanı verə bilərdi. Strateji nüvə silahlarının genişmiqyaslı qarşılıqlı tətbiqi ssenarisində isə "qələbə" anlayışının özü mənasını itirir. Bu ssenarilərin arasında böyük bir qeyri-müəyyənlik zonası var və məhz müharibəyə aparan qərarlar çox vaxt həmin boz zonada qəbul edilir.

Səkkiz birə: hamını aldadan rəqəm

Əvvəlcə puldan danışaq. Çünki demək olar, hamı söhbətə məhz bundan başlayır.

2026-cı ilin sentyabrınadək dərc olunmuş məlumatlar resursların nisbətini təxmini qiymətləndirməyə imkan verir, amma burada son dərəcə ehtiyatlı olmaq lazımdır. Tam illik hərbi xərclər statistikası əsasən 2025-ci ilə aiddir, 2026-cı ilin bir çox göstəricisi isə hələ plan və ilkin hesablamalardan ibarətdir.

Stokholm Beynəlxalq Sülh Araşdırmaları İnstitutunun, SIPRI-nin məlumatına görə, 2025-ci ildə NATO-nun 32 üzvü birlikdə hərbi məqsədlərə təxminən 1 trilyon 581 milyard dollar xərcləyib. Rusiyanın xərcləri 190 milyard dollar həcmində qiymətləndirilib. Fərq təxminən 8,3 dəfədir.

Təkcə ABŞ 954 milyard dollar xərcləyib. Bu, Rusiyadan təxminən beş dəfə çoxdur. SIPRI-nin bölgüsünə əsasən, NATO-nun Avropa ölkələri 559 milyard dollar, yəni Rusiya göstəricisindən az qala üç dəfə çox vəsait sərf edib. Almaniyanın xərcləri 114 milyard, Böyük Britaniyanın 89 milyard, Fransanın 68 milyard, Polşanın isə 46,8 milyard dollar olub. Almaniya, Böyük Britaniya və Fransanın birlikdə xərcləri 271 milyard dollara çatıb və Rusiya göstəricisini təxminən 43 faiz üstələyib. Demoqrafiyanı və iqtisadiyyatı da bu mənzərəyə əlavə etdikdə fərq daha da açıq görünür: alyans ölkələrində təxminən bir milyard insan yaşayır, Rusiyada isə təxminən 146 milyon. NATO dövlətlərinin ümumi ÜDM-i Rusiyanın ÜDM-indən iyirmi dəfədən çox böyükdür.

Rəqəmlər təsirlidir. Amma bundan "NATO Rusiyadan səkkiz dəfə güclüdür" nəticəsini çıxarmaq olmaz.

Hərbi xərclər bazar məzənnəsi ilə dollara çevrilir, halbuki əmək, istehsal, təmir və tikintinin qiyməti ayrı-ayrı ölkələrdə müqayisəolunmaz dərəcədə fərqlidir. Eyni məbləğə Rusiya daxilində və ABŞ-da tamam başqa həcmdə iş və məhsul almaq mümkündür. Bunu iki nüfuzlu qiymətləndirmə çox aydın göstərir. SIPRI hesablamanı bazar məzənnəsi ilə aparır. Londondakı Beynəlxalq Strateji Araşdırmalar İnstitutu, IISS isə 2024-cü il üzrə illik balansında Rusiyanın hərbi büdcəsini alıcılıq qabiliyyəti pariteti ilə hesablayaraq təxminən 462 milyard dollar nəticəsinə gəlib. Bu rəqəm bütün Avropa dövlətlərinin birlikdə xərclədiyindən çox idi. Hər iki yanaşma peşəkardır, sadəcə fərqli şeyləri ölçür. Birinci göstərici ölkənin dünya iqtisadiyyatındakı çəkisini göstərir, ikinci isə rublun ölkə daxilində real olaraq nə qədər tank, mərmi və əsgər maaşı ala bildiyinə daha çox yaxınlaşır. Məncə, döyüş meydanının hesabında həqiqət birinci rəqəmdən çox ikinciyə yaxındır.

Üstəlik, ABŞ-ın hərbi büdcəsi qlobal mövcudluğu maliyyələşdirir. Sakit okeandakı donanmalar, Yaxın Şərqdəki bazalar, Yaponiya, Cənubi Koreya və Tayvanla bağlı öhdəliklər də həmin büdcənin içindədir. Amerikanın bütün hərbi potensialını xəyalən bir Avropa istiqamətinə daşıyıb dünyanın qalan hissəsini mötərizədən kənarda qoymaq Pentaqonda heç kimin bölüşmədiyi fantastik ssenaridir.

Xərclərin strukturu da az əhəmiyyət daşımır. On ildən sonra qoşunların istifadəsinə veriləcək sistemə ayrılan bir milyard dollar bu gün cəbhəyə çatan sursata xərclənən bir milyardla eyni deyil. Pensiyalar, bazaların saxlanması, nüvə qüvvələri və səhra radiostansiyalarının alınması geniş "hərbi xərclər" kateqoriyasına daxil olur, amma konkret döyüşün nəticəsinə təsiri bir-birindən tam fərqlidir.

Pul mümkün olanın yuxarı həddini müəyyənləşdirir. Qoşunların hazırlıq vəziyyəti isə indi, bu dəqiqə nə etmək mümkün olduğunu göstərir.

Tükənmə iqtisadiyyatı: Moskva daha nə qədər ödəyə bilər

Bütün qeydlərə baxmayaraq, uzunmüddətli müharibədə iqtisadi fərq NATO-nun əsas üstünlüklərindən biri olaraq qalır. Böyük müharibə itkilərin fasiləsiz əvəzlənməsini, texnikanın təmirini, şəxsi heyətin hazırlanmasını və sursat istehsalını tələb edir. İlkin ehtiyatlar bir neçə həftəyə yanıb gedir, sənaye isə illərlə işləməlidir.

Rusiya artıq yüksək hərbi yük daşıyır. SIPRI-nin hesablamasına görə, 2025-ci ildə ölkə ÜDM-inin təxminən 7,5 faizini hərbi məqsədlərə yönəldib. İnstitutun mart araşdırmasında həmin il üçün Rusiyanın hərbi xərcləri təxminən 16 trilyon rubl qiymətləndirilirdi. 2026-cı il üçün ilkin plan təxminən 14,9 trilyon rubl, yəni ÜDM-in 6,3 faizi həcmində idi. Lakin müəlliflər büdcədə dəyişikliklərin mümkünlüyü barədə xəbərdarlıq edirdilər. Buna görə plan rəqəmlərini yekun göstərici kimi təqdim etmək olmaz.

Müqayisə üçün, SSRİ-nin mövcudluğunun son illərində müxtəlif hesablamalara görə sovet ümumi milli məhsulunun 15-25 faizi müdafiəyə gedirdi. Mən o yarışın necə bitdiyini yaxşı xatırlayıram. Bir neçə il əvvəl dünyanın ikinci ordusu adlandırılan silahlı qüvvələr göz önündə dağılırdı, səksəninci illərin sonu və doxsanıncı illərin əvvəlində zabitlər ailələrini necə dolandıracaqlarını düşünürdülər. Bugünkü yük sovet dövründən xeyli aşağıdır və burada birbaşa paralel aparmaq düzgün olmaz. Bu müqayisə sadəcə bir şeyi xatırladır: hər bir hərbi iqtisadiyyatın hesabı var və həmin hesab həmişə dərhal ödənilmir.

Yüksək yük avtomatik çöküş demək deyil. Dövlət uzun müddət resursları ordunun xeyrinə yenidən bölüşdürə bilər. Amma əlavə hərbi xərclər ixtisaslı işçi qüvvəsi, avadanlıq, komponentlər, kredit və büdcə vəsaiti uğrunda rəqabəti daha da sərtləşdirir. Müharibəni davam etdirmək bir vəzifədir. Onu getdikcə böyüyən iqtisadi itkilər olmadan aparmaq isə tamam başqa.

NATO-nun maliyyə ehtiyatı daha genişdir, lakin həmin ehtiyatın işə salınması onlarla hökumətin qərarından asılıdır. 2025-ci ilin iyununda Haaqada keçirilən sammitdə müttəfiqlər 2035-ci ilədək yeni hədəf qəbul etdilər: ÜDM-in 3,5 faizi əsas müdafiə xərclərinə, daha 1,5 faizi isə müdafiə və təhlükəsizliklə bağlı sahələrə. Heç kim bütün 5 faizi sırf silah almağa xərcləməyə hazırlaşmır. NATO-nun iyul yeniləməsinə görə, beş müttəfiq artıq 2026-cı ildə əsas 3,5 faizlik həddə çatmağı planlaşdırırdı. Ön sırada kimlərin olması da diqqətəlayiqdir: Polşa, Baltikyanı ölkələr, Skandinaviya. Paytaxt Rusiya sərhədinə nə qədər yaxındırsa, müdafiə büdcəsi bir o qədər sürətlə artır.

Amma büdcədə pul ayırmaqla döyüş qabiliyyətli hərbi birliyin meydana çıxması arasında illər keçir. Zavoda avadanlıq və mühəndis lazımdır. Təyyarəyə hazırlanmış pilot və texniki heyət. Briqadaya komandirlər, nəqliyyat, rabitə, təmir xidməti və ehtiyatlar.

Ona görə NATO-nun potensial üstünlüyü ilkin mərhələdə zəiflik ehtimalını aradan qaldırmır.

Tallinnə 60 saat: ilk zərbənin anatomiyası

Məhdud uğur üçün Rusiyanın bütün alyansı eyni anda məğlub etməsi lazım deyil. Nəzəri baxımdan bir istiqamətdə qüvvələri cəmləşdirmək, əlavə qüvvələr çatmamış nəticə əldə etmək və rəqibi seçim qarşısında qoymaq kifayətdir: yaranmış reallığı qəbul etmək, yoxsa müharibəni genişləndirmək.

Söhbət mümkün fəaliyyət məntiqindən gedir, hücum barədə artıq qəbul olunmuş qərarın mövcudluğunun sübutundan yox.

On il əvvəl Amerikanın RAND korporasiyası Baltikyanı ölkələrin müdafiəsinə dair bir sıra qərargah oyunları keçirmişdi. 2016-cı ildə dərc olunan nəticə Brüsseldə şok effekti yaratmışdı: o vaxtkı qüvvələr nisbətində Rusiya bölmələri 36-60 saat ərzində Tallinn və Riqanın kənarlarına çata bilirdi. Müəlliflər etibarlı müdafiə üçün təxminən yeddi briqadanın, onlardan üçünün ağır briqada olmasının zəruri olduğunu hesab edirdilər. O vaxtdan bəri çox şey dəyişib. Baltikyanı ölkələrdə və Polşada çoxmillətli qabaqcıl mövcudluq batalyon qrupları yerləşdirilib. Almaniya Litvada daimi tank briqadası formalaşdırır və İkinci Dünya müharibəsindən sonra ilk dəfə öz ərazisindən kənarda iri hərbi birlik yerləşdirir.

Danimarkanın hərbi kəşfiyyatı 2025-ci ilin fevralında dərc etdiyi qiymətləndirmədə Ukraynadakı müharibənin dayandırılması və ya dondurulmasından sonra Rusiyanın imkanlarını bərpa etməsi üçün şərti müddətlər göstərmişdi. Qonşu dövlətə qarşı lokal müharibə üçün təxminən altı ay, Baltik regionunun bir neçə ölkəsinə qarşı regional müharibə üçün iki il, ABŞ-ın iştirak etmədiyi Avropada böyük müharibə üçün isə təxminən beş il. Amma bu müddətlər ciddi şərtlərlə verilirdi: Rusiya resurslarını azad etməli, NATO isə öz imkanlarını eyni sürətlə artırmamalı idi. Sənəd potensialın inkişafını qiymətləndirirdi, gələcək hücum üçün tarix təyin etmirdi.

Müharibəyə başlamaq qabiliyyəti hücum niyyətinin sübutu deyil. Amma qarşı tərəfin zəif olduğuna dair yanlış inam belə bir qərarı yaxınlaşdıra bilər.

İlk mərhələdə hər şeyi böhran bölgəsində artıq yerləşən qüvvələr həll edəcək. NATO ölkələrindəki bütün bölmələrin ümumi sayı dərhal döyüşə atıla biləcək hissələrin sayı deyil. Artıq mövqedə dayanan briqada ilə şəxsi heyətlə komplektləşdirilməli, texnika almalı və yüklənmiş dəmir yolları ilə bir neçə sərhədi keçməli olan briqadanın müharibənin ilk günlərində dəyəri eyni deyil. Ən həssas nöqtə bütün qərargahlara çoxdan məlumdur: Kalininqrad vilayəti ilə Belarus arasında yerləşən, Polşa-Litva sərhədinin təxminən 65 kilometrlik hissəsi olan Suvalki dəhlizi. Bu xətt bağlanarsa, Baltikyanı ölkələrin quru yolla təchizatının qarşısı kəsilə bilər. Məhz buna görə 2025-ci ilin sentyabrında Belarus ərazisində keçirilən "Zapad-2025" təlimləri Varşava və Vilnüsdə az qala saatbasaat izlənilirdi.

Coğrafiya isə NATO-nun xeyrinə də dəyişib. Finlandiya 4 aprel 2023-cü ildə, İsveç isə 7 mart 2024-cü ildə alyansa qoşuldu. Finlandiyanın Rusiya ilə təxminən 1340 kilometrlik sərhədi artıq NATO sərhədidir və alyansın Rusiya ilə ümumi quru sərhədi təxminən iki dəfə uzanıb. Baltik dənizi faktiki olaraq NATO-nun daxili hövzəsinə yaxın bir məkana çevrilib, Sankt-Peterburq və Kronştadtdakı Baltik Donanması bazası isə hər iki sahildən təsir zonasına düşüb. Finlandiya alyansa Avropanın ən böyük artilleriya potensiallarından birini və soyuq müharibədən bəri bir il belə dayandırmadığı ümumi ehtiyat hazırlığı sistemini də gətirib. Amma genişlənmənin NATO üçün başqa tərəfi də var: indi müdafiə olunmalı xətt xeyli uzundur.

Alyans sentyabr insidentlərindən də nəticə çıxardı. NATO artıq 12 sentyabr 2025-ci ildə "Şərq keşikçisi" əməliyyatına başladı və şərq cinahında hava patrulunu gücləndirdi. Bundan da əvvəl, 2022-ci il Madrid sammitində yeni qüvvə modeli təsdiqlənmişdi. Həmin modelə görə, 300 mindən çox hərbçi yüksək hazırlıq vəziyyətində olmalı və otuz gün ərzində təhlükə yaranan istiqamətə göndərilməlidir. Kağız üzərində hazırlıqla real hərbi daşınma arasındakı fərq büdcə ilə briqada arasındakı fərq qədər böyükdür. Son illərin təlimləri dönə-dönə eyni problemlərə ilişib: müasir tankların ağırlığına hesablanmayan körpülər, dəmir yolu platformalarının çatışmazlığı, Avropa İttifaqının daxili sərhədlərindən keçid zamanı icazə prosedurları. Hərbçilər buna "hərbi mobillik" deyirlər və Brüsseldə problemin həllinə milyardlarla avro ayrılır.

Rusiyanın bu teatrda həm öz kozu, həm də öz Axilles dabanı var. Hava hücumundan müdafiə sistemləri və "İsgəndər" raket kompleksləri ilə sıx təchiz olunmuş Kalininqrad vilayəti NATO aviasiyasının və donanmasının Baltik dənizinin cənub hissəsində fəaliyyətini çətinləşdirə bilər. Amma bu anklavın qurudan bütün tərəfləri NATO ərazisi ilə əhatələnib və uzunmüddətli müharibədə onun təchizatı son dərəcə ağır problemə çevrilərdi. Klassik müharibədə alyansın əsas üstünlüyü yenə də havadadır: minlərlə müasir döyüş təyyarəsi, o cümlədən yüzlərlə beşinci nəsil maşın. Ukrayna təcrübəsi isə göstərir ki, sıx və çoxeşelonlu hava hücumundan müdafiə hətta güclü aviasiyanın da uzun müddət havada tam üstünlük əldə etməsinə mane ola bilər.

Rusiyanın asanlıqla irəliləyəcəyi və Baltikyanı ölkələrin müdafiəsinin labüd şəkildə dağılacağı barədə təsəvvürün etibarlı əsası yoxdur. Rus qüvvələrinin dərhal darmadağın ediləcəyi vədi isə bundan daha əsaslı görünmür.

İlkin irəliləyişi hələ möhkəmləndirmək lazımdır. Ələ keçirilmiş ərazi təchizat və müdafiə tələb edir. Qarşı tərəf ehtiyat qüvvələr gətirə, arxa cəbhəyə zərbələr endirə və müharibənin öz xarakterini dəyişə bilər.

Qan bahasına öyrənən ordu

Rusiyanın döyüş təcrübəsini birmənalı qiymətləndirmək olmaz. Ukraynadakı müharibə silahlı qüvvələri tükəndirir, amma eyni zamanda onları öyrənməyə məcbur edir. Qərb qiymətləndirmələrinə görə, 2025-ci ilin ortalarınadək Rusiyanın ölən və yaralananlarla birlikdə ümumi itkiləri bir milyon nəfərə yaxınlaşmışdı. Paralel olaraq ordu pilotsuz sistemlərin kütləvi tətbiqini, radioelektron mübarizəni, real vaxt rejimində kəşfiyyatı və artilleriyadan istifadənin yeni üsullarını mənimsəyib. Ukrayna Hərbi Hava Qüvvələrinin məlumatına görə, 2025-ci il sentyabrın 7-nə keçən gecə Rusiya bir hücum zamanı Ukraynaya 800-dən çox zərbə dronu və saxta hədəf buraxıb. NATO ordularından heç biri indiyədək bu miqyaslı hücumu dəf etməyib. Avropa ordularının da müqayisəolunan yüksək intensivlikli müharibə təcrübəsi yoxdur.

IISS 2025-ci il araşdırmasında istehsal, bərpa və təşkilati dəyişikliklər hesabına Rusiyanın quru qoşunlarının texnika sayına görə müharibədən əvvəlki səviyyəyə yaxınlaşa biləcəyini bildirirdi. Mövcud bölmələrdə avadanlıq çatışmazlığının aradan qaldırılması 2026-cı ilin sonu, 2027-ci ilin əvvəlinə aid edilirdi. Planlaşdırılmış genişləndirilmiş qüvvələrin tam təchizatı isə indiki templər saxlanarsa, 2030-2035-ci illərə qədər vaxt tələb edə bilərdi. 2024-cü il fərmanı ilə Rusiya hərbi qulluqçularının ştat sayı 1,5 milyon nəfərə çatdırılıb. Bunların hamısı şərti proqnozlar və plan rəqəmləridir, bərpanın artıq tamamlandığını göstərən sübut deyil.

Deməli, böyük itkilər Rusiyanı təhlükəsiz rəqibə çevirmir. Digər tərəfdən, texnika sayının bərpa olunması ordunun keyfiyyətinin bərpası demək deyil. Təcrübəli komandir, bir-birini anlayan ekipaj və koordinasiyalı batalyon yeni tankla birlikdə zavoddan çıxmır.

Amerika gedir? Avropa müdafiəsinin əsas naməlumu

NATO üçün ABŞ-ın iştirakı həlledici əhəmiyyət daşıyır. Amerikanın töhfəsi təkcə döyüş qüvvələrindən ibarət deyil. Buraya kəşfiyyat, peyklər, məlumatların emalı, havada yanacaq doldurma və iri əməliyyatların logistikası daxildir. IISS-in 2026-cı ilin yayında dərc olunan araşdırmasında qeyd edilirdi ki, ABŞ kəşfiyyat dəstəyi olmadan döyüş meydanının müşahidəsi daha fasiləli olar, erkən xəbərdarlıq imkanları zəifləyər, uzaqmənzilli vasitələrin effektiv tətbiqi ciddi şəkildə çətinləşərdi.

Buradan prinsipial fərq yaranır. ABŞ-ın tam şəkildə iştirak etdiyi bütün NATO-ya qarşı müharibə ilə Vaşinqtonun məhdud dəstəyi şəraitində Avropa müttəfiqlərinə qarşı müharibə iki ayrı qarşıdurmadır və onların qüvvə nisbəti də fərqlidir.

İkinci ssenaridə Avropa müdafiəsiz qalmır. Amma kritik boşluqları birbaşa böhran zamanı doldurmalı olar. İmprovizasiya üçün isə bundan pis vaxt tapmaq çətindir. Mənim qiymətləndirməmə görə, ABŞ-ın məhdud iştirakı ilk növbədə Rusiyanın ilkin uğur qazanması ehtimalını artırardı. Bu isə Moskvaya uzunmüddətli müharibədə qələbə zəmanəti verməzdi.

Beşinci maddə: avtomatik rejimi olmayan vəd

Siyasi birlik də az əhəmiyyət daşımır. Şimali Atlantika Müqaviləsinin 5-ci maddəsi hücuma məruz qalan müttəfiqə, o cümlədən silahlı qüvvədən istifadə yolu ilə yardım göstərilməsini nəzərdə tutur. Bununla belə, müqavilə hər dövlətə "zəruri hesab etdiyi" tədbirləri özü müəyyənləşdirmək hüququ verir. Mətn istənilən insidentə avtomatik və vahid hərbi cavab mexanizmi nəzərdə tutmur. Alyansın 76 illik tarixində 5-ci maddə cəmi bir dəfə, 12 sentyabr 2001-ci ildə, Nyu-York və Vaşinqtona hücumlardan bir gün sonra işə salınıb.

Bu, öhdəlikləri formal və ya saxta etmir. Amma təhlükəli yanlış hesablamalar üçün meydan açır: qarşı tərəf düşünə bilər ki, müttəfiqlər çox uzun mübahisə edəcək və ya ümumiyyətlə riskə getmək istəməyəcəklər.

Müharibə məhz belə səhv hesablamadan başlaya bilər.

Məhəccərsiz pilləkən: heç kimin istəmədiyi müharibələr necə başlayır

Böyük müharibənin başlaması üçün əvvəlcədən genişmiqyaslı hücum əmri verilməsi vacib deyil. Təyyarələrin toqquşması, dənizdə silahlı insident, müttəfiq ölkə ərazisində çoxsaylı insan tələfatına səbəb olan zərbə və ya cavab tədbirlərinin mərhələ-mərhələ genişləndirilməsi kifayət edə bilər.

Hər növbəti addım onu atan tərəfə məhdud görünür. Qarşı tərəf isə həmin addımı böyük hücuma hazırlıq kimi qəbul edir. Cavabsızlıq zəiflik sayılır, cavab isə növbəti zərbə üçün bəhanəyə çevrilir.

Belə presedentlər yaxşı məlumdur. 1983-cü ilin noyabrında NATO-nun nüvə zərbəsinin prosedurunu məşq etdiyi Able Archer təlimləri Moskvada real hücumun pərdələnməsi kimi ciddi qəbul edilmişdi və sovet qüvvələrinin bir hissəsi yüksək hazırlıq vəziyyətinə gətirilmişdi. Dünya o vaxt fəlakətin yanından demək olar ki, bunu hiss etmədən keçdi.

Əks nümunə də var. 24 noyabr 2015-ci ildə Türkiyənin F-16 qırıcısı Suriya sərhədi yaxınlığında Rusiyanın Su-24 təyyarəsini vurdu, pilot həlak oldu. Türkiyə NATO üzvü, Rusiya nüvə dövləti idi. Münasibətlər kəskin şəkildə çökdü. Amma müharibə baş vermədi və cəmi yarım il sonra tərəflər əlaqələri bərpa etməyə başladılar. Deməli, eskalasiya təbiət qanunu deyil. Diplomatiya və çəkindirmə onu dayandıra bilər.

Son bir ilin açıq ritorikası isə bu pilləkəni daha da dik edir. 2 dekabr 2025-ci ildə Rusiya Prezidenti Vladimir Putin bəyan etdi: "Biz Avropa ilə müharibə etmək niyyətində deyilik, amma Avropa birdən bizimlə döyüşmək istəsə və bunu başlatsa, biz elə indi buna hazırıq". On bir gün sonra, dekabrın 11-də NATO-nun baş katibi Mark Rütte Berlində çıxış edərək bütün Avropa paytaxtlarında əks-səda doğuran ifadəni işlətdi: "Rusiyanın növbəti hədəfi bizik". Hər iki tərəf əmindir ki, sadəcə qarşı tərəfin təhdidinə cavab verir. Təhlükəsizlik dilemmasının klassik forması məhz budur.

Olmayan mərmilər: gözəl rəqəmlərin tələsi

Uzunmüddətli qarşıdurmada üstünlük ilkin ehtiyatlar tükəndikdən sonra da döyüş qabiliyyətini saxlayan tərəfdə olacaq. Sadələşdirilmiş müqayisələrin ən təhlükəli olduğu sahə də məhz budur.

İstehsal olunan mərmi gövdələrinin sayı hazır atışların sayı demək deyil. Elan edilmiş istehsal gücü faktiki təhvil həcmi demək deyil. Zirehli texnikanın qoşunlara verilməsi barədə hesabatlarda çox vaxt yeni və bərpa olunmuş maşınlar eyni rəqəmdə birləşdirilir. Anbarlarda minlərlə texnika vahidinin olması onların işlək vəziyyətdə olduğunu göstərmir.

Avropa İttifaqı 2025-ci ilin sonunadək ildə iki milyon artilleriya mərmisi istehsal etmək hədəfi qoymuşdu. Qərb qiymətləndirmələrində Rusiyanın illik istehsalı üç-dörd milyon aralığında göstərilirdi. Buna Şimali Koreyadan alınmış milyonlarla mərmi də əlavə olunurdu. Bu rəqəmlər hesabatdan hesabata keçir, amma çox vaxt söhbətin nədən getdiyi dəqiqləşdirilmir: mərmi gövdəsindən, tam atışdan, 152 millimetrlik, yoxsa 155 millimetrlik kalibrdən, yeni, yoxsa bərpa olunmuş sursatdan. Etibarlı təhlil eyni kateqoriyaları müqayisə etməyi tələb edir. Belə dəqiqləşdirmələr olmadan böyük və gözoxşayan yekun rəqəmlər sadəcə dəqiqlik illüziyası yaradır.

4400-ə qarşı 4215: dünyanın sonunun hesabı

Elə bir hədd var ki, ondan sonra sənaye və iqtisadi üstünlük qələbəyə aparan qəbulolunan yol təqdim etmir. Bu hədd nüvə silahıdır.

SIPRI-nin 2026-cı ilin yanvarına olan hesablamasına görə, Rusiyanın hərbi ehtiyatında təxminən 4400 nüvə başlığı var idi və onlardan 1718-i yerləşdirilmiş hesab olunurdu. Sökülməyi gözləyən başlıqlar da daxil olmaqla ümumi arsenal təxminən 5545 vahid qiymətləndirilirdi. ABŞ-ın hərbi ehtiyatı təxminən 3700 başlıqdan ibarət idi, onlardan 1770-i yerləşdirilmişdi. Ümumi arsenal isə 5042 vahid idi. Fransanın hərbi ehtiyatı 290 başlıq, onlardan 280-i yerləşdirilmiş, Böyük Britaniyanın ehtiyatı isə 225 başlıq, onlardan 120-si yerləşdirilmiş səviyyəsində qiymətləndirilirdi. Bütün göstəricilər təxminidir. "Yerləşdirilmiş" başlıq mütləq dərhal buraxılışa hazır vəziyyətdə olan başlıq demək deyil.

Sadə hesabla ABŞ, Fransa və Böyük Britaniyanın hərbi ehtiyatları birlikdə 4215 nüvə başlığı edir. Rusiyada isə 4400. Amma üç milli arsenalın rəqəmlərini sanki vahid mərkəzdən idarə olunan bir arsenal kimi toplamaq olmaz. Nüvə silahından istifadə barədə qərarı hər bir dövlət özü verir.

Adətən diqqətdən qaçan başqa bir detal da var. Rusiyanın say üstünlüyünün nəzərəçarpacaq hissəsi qeyri-strateji, başqa sözlə, taktiki nüvə silahlarının payına düşür. Hərbi müzakirələrdə məhz bu silahlara "məhdud" eskalasiyanın aləti kimi xüsusi rol verilir. 2023-cü ildən bu silahların bir hissəsi Belarus ərazisində yerləşdirilib. 2024-cü ilin noyabrında Moskva nüvə doktrinasını yeniləyərək bildirdi ki, nüvə dövlətinin iştirakı və ya dəstəyi ilə qeyri-nüvə dövlətinin təcavüzü onların birgə hücumu kimi qiymətləndiriləcək.

Çəkindirmədə əsas məsələ rəqəmə görə kiçik üstünlük yox, qarşı tərəfə qəbuledilməz cavab zərəri vurmaq qabiliyyətidir. Nüvə başlıqlarının sayındakı cüzi fərq rəqibi silahsızlaşdırmaq və cavab zərbəsindən yayınmaq imkanı vermir.

Yeni START müqaviləsinin 5 fevral 2026-cı ildə qüvvədən düşməsi qeyri-müəyyənliyi daha da artırdı. Son yarım əsrdə ilk dəfə iki ən böyük nüvə dövləti strateji arsenallara hüquqi baxımdan məcburi məhdudiyyətlər və qarşılıqlı inspeksiyalar olmadan qaldı. Şəffaflıq azaldıqca ən pis ssenarilərə inanmaq üçün meydan genişlənir.

Burada daha bir presedenti xatırlamaq yerinə düşər. 1999-cu ilin yazında artıq nüvə silahına malik Hindistan və Pakistan Kargil dağlıq bölgəsində bir-biri ilə döyüşdülər. Pakistan hesab edirdi ki, nüvə çətiri lokal ərazi ələ keçirilməsini qoruyub saxlamağa imkan verəcək. Hindistan adi silahlı qüvvələrlə cavab verdi, amma nəzarət xəttini keçmədi. İki aydan sonra Pakistan bölmələri geri çəkildi. Nüvə kölgəsi altında məhdud müharibənin mümkün olduğu ortaya çıxdı. Amma həmin müharibəni başlayan tərəf istədiyi nəticəni ala bilmədi.

NATO hücumu dəf etmək üçün yetərli resurslara malik ola bilər, amma Rusiyanı qeyd-şərtsiz kapitulyasiyaya məcbur etməyin təhlükəsiz üsuluna malik olmaya bilər. Rusiya NATO-ya fəlakətli zərər vurmaq qabiliyyətini saxlaya bilər, amma bütün alyans üzərində etibarlı qələbə yoluna malik olmaya bilər.

Ona görə müdafiə uğuru ilə nüvə dövlətini tam məğlub etmək cəhdini bir-birindən ayırmaq lazımdır. NATO üçün qələbə hücumun dəf edilməsi, müttəfiqlərin ərazisinin qorunması və müharibənin dayandırılması demək olardı. Rusiyanın nəzəri baxımdan məhdud siyasi qələbəsi isə rəqibi güzəştə məcbur etməkdən və ya alyans daxilində etimadı sarsıtmaqdan ibarət ola bilərdi. İlk günlərdə əldə olunan lokal uğur bu nəticələrin heç birinə zəmanət vermir.

Beş milyard insan: "qələbə" sözünün qiyməti

Genişmiqyaslı nüvə mübadiləsi zamanı sualın özü dəyişir. 2022-ci ildə Nature Food jurnalında dərc olunan araşdırmada Rusiya ilə ABŞ arasında nüvə müharibəsi ssenarilərindən biri qlobal ərzaq böhranı nəticəsində beş milyarddan çox insanın həlak ola biləcəyini göstərirdi. Bu nəticə yanğınların miqyası, stratosferə qalxan hisin həcmi və məhsuldarlığın azalması ilə bağlı konkret fərziyyələrə söykənir. Ona görə bunu hər nüvə müharibəsinin nəticələrinə dair dəqiq proqnoz saymaq olmaz. Amma miqyas əsas həqiqəti göstərir: fəlakət yalnız döyüşən dövlətlərin sərhədlərində qalmayacaq.

Bakından baxanda bu hesab xüsusilə aydın görünür. Cənubi Qafqaz hipotetik qarşıdurmanın iki tərəfi arasında yerləşir, Orta Dəhlizin marşrutları regiondan keçir, 2024-cü ildə təxminən 13 milyard kubmetri Avropaya göndərilən Azərbaycan qazı isə Avropanın enerji təhlükəsizliyinin bir hissəsinə çevrilib. Avropada böyük müharibə səngərlərin üzərində hansı bayrağın dalğalanmasından asılı olmayaraq, bu qitəyə boru kəmərləri, dəmir yolları və ticarətlə bağlı olan hər kəsə zərbə vurardı.

Qırx il əvvəl iki fövqəldövlətin liderləri bunun üçün artıq bir formula tapmışdılar. 1985-ci ilin noyabrında Cenevrədə Ronald Reyqan və Mixail Qorbaçov birgə bəyanatda yazmışdılar: "Nüvə müharibəsində qalib gəlmək mümkün deyil və belə müharibə heç vaxt aparılmamalıdır". Otuz yeddi il sonra, 2022-ci ilin yanvarında BMT Təhlükəsizlik Şurasının beş daimi üzvü eyni ifadəni sözbəsöz təkrarladı. Cəmi ay yarım sonra Avropada 1945-ci ildən bəri ən böyük müharibə başlandı.

Mənim qənaətim

Qısamüddətli regional qarşıdurmada ilkin uğur istənilən tərəfin payına düşə bilər və bu, konkret istiqamətdə konkret anda hansı qüvvənin nə dərəcədə hazır olmasından asılıdır. ABŞ-ın tam iştirakı ilə vahid NATO-ya qarşı uzunmüddətli adi müharibədə ümumi resursların böyüklüyü alyansa əhəmiyyətli üstünlüklər verir. ABŞ-ın iştirakı məhdud olarsa, Avropa müttəfiqlərinin vəziyyəti nəzərəçarpacaq dərəcədə çətinləşər. Amma bu halda da Rusiyanın qələbəsi əvvəlcədən müəyyənləşmiş nəticə deyil. Genişmiqyaslı strateji nüvə mübadiləsi isə siyasi və iqtisadi mənada dayanıqlı qalib qoymaz.

Mənim proqnozum yoxlanıla biləndir. 2028-ci ilin sonunadək Rusiya ilə NATO arasında birbaşa müharibə baş verməyəcək. Amma 2027-ci ilin sonunadək ən azı daha bir müttəfiq Rusiyanın pilotsuz aparatları, təyyarələri və ya Baltik dənizindəki fəaliyyəti ilə bağlı 4-cü maddə üzrə məsləhətləşmələr istəyəcək. Baltik regionunda havada və dənizdə insidentlərin sayı da artmaqda davam edəcək.

Ən təhlükəli məqam Moskvanın NATO-nun cavab verməyəcəyinə, Qərb paytaxtlarının isə Rusiyanın risk etməyəcəyinə inanması olacaq. O zaman hər iki tərəf hesablamalarının səhv olduğunu artıq döyüşlər başlayandan sonra anlayacaq. Həmin mərhələdə səhvi düzəltmək gec ola bilər.

Hər iki tərəfin qarşı tərəfin planlarını pozacaq qədər gücü var. Amma heç birinin başladığı müharibəni özü üçün məqbul şərtlərlə bitirəcəyinə zəmanəti yoxdur.

Üç MiQ-31 Estoniyanın Vayndlo adası üzərində təxminən on iki dəqiqə qaldı. Ada çox kiçikdir, üstündə köhnə bir mayak var. 2025-ci ilin payızında həmin on iki dəqiqə Brüsseldə məsləhətləşmələrə səbəb olmaq üçün kifayət etdi.

Növbəti dəfə isə həmin on iki dəqiqə yalnız qərar verməyə çata bilər.

Müəllif: Malik Məlikov (Milli.Az redaktor)