Berlinin mərkəzində Tehran izi: “mühacirlər”in aksiyasını kim maliyyələşdirir?

Tam otuz altı sutka. Özlərini "siyasi mühacir" adlandıran kiçik bir qrup məhz bu müddətdir ki, Berlində Federal Kansler İdarəsinin binası qarşısında dayanıb. İyunun 15-də plakatlarını açdılar, hökumət məhəlləsinin daş döşəməsi üzərində gecələməyə başladılar və o vaxtdan oranı tərk etmirlər. Tələbləri adamın gözünü yaşardacaq qədər nəcib səslənir: "Altı dindar qadın azadlığa buraxılsın". Formul Avropa auditoriyasının zövqünə uyğun şəkildə cilalanıb, həm redaksiyalar, həm Bundestaq deputatları, həm də hüquq müdafiəçilərinin məlumat bülletenləri üçün. Qadınlar, inanc, azadlıq. Brüssel məmurunun sinəsini isidən kəlmələr. O, bütün bunların arxasında əslində kimin dayandığını soruşmağa macal tapmamış emosiyalar işə düşür.

Kanslerin pəncərələri altında sırf ədalət sevgisi naminə gecələyən "yoxsul sürgün romantikası" ilk mühasibat sualına qədər gözəl görünür. Sual isə sadədir: bu, kimin puludur?

Fiqurantlara düşünmədən cavab verməyi öyrədiblər: Qərb fondlarının. Soros, Brüssel qrantları, Amerikanın demokratik proqramları. Bu cavab hamıya sərf edir. Həm etiraz edənlərə, həm etirazın pulunu ödəyənlərə, həm də Bakını yalnız xaricdən idarə olunan oyunun qurbanı kimi görmək istəyənlərə.

Fəqət məzkur şəxslərə bir qədər diqqətlə baxanda mənzərə bulanmağa başlayır.

Simlar. Saqqallar. Davranış tərzi. Dünyəvi hüquq müdafiəsi leksikasının dini ritorika ilə "qəribə" şəkildə çulğalaşdığı bir dil. Qərb qrantları ilə işləyən QHT-lər belə kadrlar yetişdirmir. Onların estetikası, dili, insan tipi başqadır. Kansler İdarəsinin qarşısında dayananlar "vətəndaş cəmiyyəti məktəblərinin yetirmələri" deyil. Bunlar açıq-aşkar dini təfəkkürlü adamlardır və çoxu bunu gizlətməyə belə ehtiyac duymur. "Qadın hüquqları" uğrunda mübarizənin abırlı fasadı arxasından tamam başqa bir istiqamət boylanır ki, o da Vaşinqtona və ya Brüsselə aparmır.

Dini mənsubiyyətdən iştirakçıların başı üzərində şəhidlik haləsi yaratmaq üçün istifadə olunur. Konkret işlərin hüquqi tərəfləri isə göz yaşına hesablanmış ritorikanın içində əriyib gedir. İctimaiyyətə ittihamları, istintaq materiallarını, sübutları, məhkəmə qərarlarını, müdafiə tərəfinin arqumentlərini və prosessual pozuntuları ayrı-ayrılıqda araşdırmaq təklif olunmur. Əvəzində ona hazır tablo təqdim edilir: bir tərəfdə on beş müdafiəsiz qadın, digər tərəfdə bütöv bir dövlət.

Bu üsulu nə dürüst, nə də hüquq müdafiəçiliyi adlandırmaq olar. Həqiqi hüquq müdafiəsi dəqiqlik tələb edir. Təbliğatçılar isə dumanı üstün tuturlar. Çünki siyasi hesabı, dini səfərbərliyi və mümkün xarici iştirakı duman içində gizlətmək daha asandır.

Ekspert və mühacir çevrələrində dolaşan bəzi məlumatlara görə, sözügedən aksiyanın təşkilati və maliyyə təminatının bir hissəsi İranla bağlı mənbələrdir. Versiyanı birbaşa təsdiqləyən açıq bank sənədləri, ödəniş tapşırıqları və ya Almaniya hüquq-mühafizə orqanlarının rəsmi rəyi hələlik yoxdur. Ehtimalı sübuta yetirilmiş fakt kimi təqdim etmək məsuliyyətsizlik olardı. Ancaq bu versiyanı yoxlamaqdan imtina etmək də az məsuliyyətsiz görünməzdi.

Otuz altı günlük aksiya havadan yaranmır. Almaniyanın ən ciddi qorunan dövlət obyektlərindən birinin qarşısında fasiləsiz iştirak üçün pul lazımdır. Xərcləri kim ödəyir? Mühasibatı kim aparır? Vəsait haradan gəlir? Hansı təşkilatlar üzərindən keçir? Təşkilatçılar niyə maliyyə hesabatı dərc etmirlər? İnformasiya gündəmini kim müəyyənləşdirir? Jurnalist qadınlarla dini fəal qadınları bir kampaniyada birləşdirmək qərarını kim verib? Müraciətlərin mətnini kim hazırlayır?

Şəffaf vətəndaş təşəbbüsü belə suallardan qorxmaz. İdarə olunan siyasi şəbəkə isə adətən isterika ilə cavab verir, ittihamlara keçir və maliyyələşmə ilə bağlı istənilən marağı "söz azadlığına hücum" elan etməyə çalışır.

Berlin təsadüfən seçilməyib. Almaniya paytaxtı eyni vaxtda siyasi tribuna, beynəlxalq media, çoxsaylı fondlar, geniş mühacir çevrəsi, inkişaf etmiş dini təşkilatlar şəbəkəsi və fikrin açıq ifadəsini qoruyan hüquq sistemi təklif edir. Normal vətəndaş fəallığı üçün bunlar üstünlükdür. Xarici agentura və təbliğat infrastrukturu üçünsə əla sığınacaqdır.

Almaniya hakimiyyətinə çoxdan məlumdur ki, Tehran dini, mədəni, ictimai və xeyriyyə birlikləri adı altında təsir strukturları yarada bilir.

Federal hakimiyyətin mövqeyinə görə, İran xüsusi xidmət orqanları kəşfiyyat və dövlət terroru əməliyyatlarında demək olar ki, həmişə vasitəçilərdən və proksi qüvvələrdən istifadə edir. Mütəşəkkil cinayətkar strukturlar burada xüsusi rol oynayır. Müxalif şəxslərə təzyiq izləmə, təhdid, qorxutma, nüfuzdan salma və əməkdaşlığa məcburetmə yolu ilə həyata keçirilir.

Almaniya sənədləri Kansler İdarəsi qarşısındakı konkret aksiyanın maliyyələşdirildiyini sübut etmir. Ancaq başqa bir həqiqəti təsdiqləyir: İranın iştirakı barədə versiya fantaziya, konspirologiya və ya siyasi əsəbilik məhsulu deyil. Tehran həqiqətən də Almaniyada təcrübəyə, kadrlara, dini kanallara, vasitəçilərə və formal olaraq qeyri-dövlət strukturları üzərindən işləmək sahəsində çoxillik praktikaya malikdir.

Azərbaycan bu texnologiya ilə artıq üzləşib. Onun ən qaranlıq təcəssümü Nardaran oldu.

Məsələnin hansı nöqtəyə qədər gedib çıxa biləcəyini anlamaq üçün on il əvvələ və üç min kilometr şərqə, Bakının yaxınlığındakı Nardaran qəsəbəsinə qayıtmaq lazımdır.

Çünki ekstremizm avtomatla başlamır. Əvvəlcə cəmiyyət "təmizlərə" və "kafirlərə", "haqq yolunda olanlara" və "rejimin nökərlərinə" bölünür. Sonra dini avtoritet qanundan üstün elan olunur. Daha sonra kütlənin hökm vermək haqqı meydana çıxır. Son mərhələdə isə silah səhnəyə çıxır.

İran ideologiyası belə bir çevrilmə üçün hazır model təklif edirdi. 1979-cu il inqilabından sonra Tehran İslam inqilabının ixracı konsepsiyasını rəsmiləşdirdi və ölkə xaricindəki dini icmaları siyasi təsir məkanı kimi nəzərdən keçirməyə başladı. Postsovet Azərbaycanında kadr boşluğu son dərəcə böyük idi. Sovet dövrünün sonuna yaxın respublikada tam ali dini təhsil almış cəmi bir neçə on nəfər vardı. Müstəqillik əldə edildikdən sonra gənc azərbaycanlılar kütləvi şəkildə xarici dini mərkəzlərə, ilk növbədə İranın Qum şəhərinə təhsil almağa göndərildilər. Məzunların bir hissəsi Azərbaycana təkcə ilahiyyat bilikləri ilə deyil, həm də şiəliyin siyasiləşdirilmiş yozumu, ruhani hakimiyyətin üstünlüyü və "vilayəti-fəqih" modeli barədə təsəvvürlərlə qayıdırdı.

2015-ci il noyabrın 26-da Azərbaycan hüquq-mühafizə orqanlarının əməkdaşları "Müsəlman Birliyi" hərəkatının lideri, şiə vaizi Taleh Bağırzadəni saxlamaq üçün Nardarana daxil oldular. Onları silahlı müqavimətlə qarşıladılar. Atışma zamanı ikisi polis əməkdaşı olmaqla yeddi nəfər həlak oldu. Onlarla qəsəbə sakini həbs edildi, yetmişdən çox şəxs terrorçuluq, qanunsuz silah saxlama, qətl və konstitusiya quruluşunu zorla dəyişdirməyə cəhd maddələri ilə cinayət məsuliyyətinə cəlb olundu. 2017-ci il yanvarın 25-də Bakı Ağır Cinayətlər Məhkəməsi Bağırzadə və onun on yeddi tərəfdarını on ildən iyirmi ilədək həbs cəzasına məhkum etdi. "Lider"in özü iyirmi il aldı.

İranpərəst qüvvələr də yoxa çıxmadı, sadəcə taktikanı dəyişdilər. Zira Nardaran süjetindən coğrafiyanı çıxarın, qarşınıza Berlin aksiyası çıxacaq. Eyni dini özək. Eyni ikili leksika. Hüquq müdafiəsi ritorikası tamam başqa mənşəli şəbəkələr üçün qablaşdırma rolunu oynayır. Qurban obrazı ilə qüsursuz iş. Hədəf Qərb auditoriyasıdır, bioqrafiyaları araşdırmağa həvəs göstərməyəcək auditoriya. Fərq yalnız ondadır ki, indi nişangahda Bakı polisi deyil, Almaniya ictimai rəyi, Bundestaq deputatları və müraciətdə "qadın" və "azadlıq" sözlərini görən kimi altına imza atmağa hazır olan Avropa məmurları dayanır.

Əsas təhlükə də məhz burada gizlənir. Bu təhlükə artıq Bakı ilə bağlı deyil. Söhbət Almaniyanın özündən gedir. Onilliklər boyu məscid və icmalarında məhz hansı vaizlərin, hansı şəbəkələrin kök saldığına göz yuman ölkə hökumət binasının divarları önündə dini özəyə malik, səliqə ilə qablaşdırılmış və böyük ehtimalla xaricdən, İrandan idarə olunan siyasi aksiya ilə üz-üzə qalıb. Bu yaz Fələstinə dəstək yürüşlərinin qarşısına yeddi yüz polis çıxaran, qadağan olunmuş şüarlara görə onlarla adamı saxlayan Berlin nədənsə Kansler İdarəsinin yanında daimi düşərgəni kimin qurduğunu və onun otuz altıncı gündür hansı vəsait hesabına ayaqda qaldığını soruşmur.

Hesab da son dərəcə riyakar və soyuqdur: Avropa məmuru "qadın", "jurnalist", "dindar", "məhbus" sözlərini görəcək və hərəkatlar, əlaqələr, vaizlər, maliyyələşmə, çağırışlar və əvvəlki toqquşmalar barədə sual verməyəcək.

Aksiyanın əsas məqsədi yalnız konkret məhbusların azadlığa buraxılması olmaya bilər. Daha mühüm nəticə Avropada dini-siyasi infrastrukturun leqallaşdırılması ola bilər. Əvvəlcə fəallar hüquq müdafiəçisi statusu qazanırlar. Sonra onların ətrafında media şəbəkəsi yaradılır. Daha sonra fondlar, ictimai birliklər, dini mərkəzlər, ianə toplama kanalları, siyasi əlaqələr və deputatlara çıxış imkanları meydana gəlir. Bir neçə ildən sonra xarici təsir mərkəzini vətəndaş cəmiyyətinin adi bir hissəsindən ayırmaq artıq mümkünsüz olur.

Tehran bu metodikanı onilliklər boyu cilalayıb. Onun proksi qüvvələri nadir hallarda silahla başlayırlar. Başlanğıc məsum görünür: mədəniyyət mərkəzi, kurslar, xeyriyyəçilik, dini hüquqların müdafiəsi, miqrantlara yardım, konfranslar, nəşriyyat fəaliyyəti. Siyasi sədaqət tədricən yetişdirilir. İnsana əsl mənəvi avtoritetin kim olduğu, İslamı hansı dövlətin qoruduğu, kimin düşmən sayıldığı, hansı ölkənin qanunlarının ikinci dərəcəli olduğu və hansı məqsəd naminə qurban verməyin mümkün sayıldığı izah edilir.

Nardaran olayları bu yolun son dayanacağını göstərir. Orada da əvvəlcə sosial tələblər, moizələr, şüarlar, portretlər, dini məktəblər və ədalət barədə söhbətlər vardı. Sonra jurnalistin edamını tələb edən çağırışlar, inqilabi simvolika, barrikadalar, silahlar, qumbaralar və həlak olmuş polislərin cəsədləri meydana çıxdı.

Avropa tolerantlıq şüarı altında başqasının səhvini təkrarlamağa borclu deyil. Almaniya aksiyaya icazə verməklə yanaşı, onun təşkilatçılarını da yoxlamaq hüququna malikdir. Sərbəst toplaşmaq azadlığı maliyyə toxunulmazlığı demək deyil. Dini azadlıq əks-kəşfiyyatı ləğv etmir. Siyasi sığınacaq xarici rejimə xidmət üçün lisenziya deyil.

Almaniya orqanları kampaniyanın maliyyə mənbələrini müəyyənləşdirməli, ianələri və qeyri-rəsmi pul köçürmələrini araşdırmalı, koordinatorların keçmiş Hamburq İslam Mərkəzi strukturları, İran dini təşkilatları, diplomatik nümayəndələr və vasitəçilərlə əlaqələrini yoxlamalıdır. İştirakçıların İrana səfərləri, xarici dini mərkəzlərdə təhsili, Almaniya əks-kəşfiyyatının diqqət dairəsində olan şəxslərlə əlaqələri, eləcə də müxtəlif ölkələrdə aparılan informasiya kampaniyalarının sinxronlaşdırılması ayrıca diqqət tələb edir.

Almaniya Kansler İdarəsinin qarşısında Azərbaycanın qeyd-şərtsiz "vicdanı" deyil, strukturu şəffaf olmayan, tələbləri bir-birinə qarışdırılmış və ünvanlanan suallara cavab verməyə tələsməyən siyasi qrup dayanıb. Onun arxasından Nardaranın kölgəsi boylanır. Sosial narazılığın dini nifrətə çevrildiyi, inancın xarici geosiyasətə tabe etdirildiyi, vaizin isə qanundan üstün qoyulduğu zaman nələrin baş verdiyini göstərən bir tarix.

... Sadəlövhlük baha başa gəlir. Tehran illərlə xaricdə təsir infrastrukturu qurub. Dini mərkəzlər, "hüquq müdafiəsi" lövhələri, Avropa dəyərlərinin dili ilə yalnız özünə sərf edən məqama qədər danışmağı bacaran diaspor şəbəkələri vasitəsilə. Azərbaycan bu mexanizmi öz qanı bahasına öyrəndi. Nardaranın yeddi tabutu buna şahiddir. Avropa isə belə məsələlərin mahiyyətinə adətən hər şey baş verəndən sonra varır. İdarə olunan kütlə artıq hakimiyyətin pəncərələri altında dayananda, "pulu kim verir?" sualını səsləndirmək isə ədəbsizlik sayılmağa başlayanda.

Berlin piketinin təşkilatçıları öz mühasibatlarını ortaya qoysunlar. Maliyyə mənbələrini, hesabları, sponsorları, pulun hansı marşrutlarla hərəkət etdiyini görmək pis olmazdı. Dünyanın ən bahalı şəhərlərindən birində otuz altı sutka fasiləsiz aksiya keçirməyə "yoxsul mühacirlərin" haradan resurs tapdığı da maraqlıdır. Bu suallar qarşısında susmaq istənilən plakatdan daha çox şey deyir. Gizlətməyə heç nəyi olmayan hesabları göstərər. Sifarişçini qadınların və dindarların arxasında gizlədən isə məhz bu üsulla özünü ələ verir.

Beşinci kolon Avropa paytaxtlarında İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun formasında marş etmir. O, incik mühacir, hüquq müdafiəçisi, dini fəal və ya ictimai vasitəçi görkəmində gəlir. Əvvəlcə əlində avtomat yox, plakat olur. Əmr əvəzinə "mənəvi tövsiyə" verilir. Kəşfiyyat kassasının yerini ianə tutur. Agent cəlb etməyin əvəzinə ədalət barədə söhbət aparılır.

Avtomat sonra ortaya çıxır.

Nardaran siyasi arxayınlığın qiymətini artıq göstərib. Almaniya isə Hamburqdakı İran təbliğat mərkəzinə illərlə dözümlülük göstərməyin bədəlini özü ödəyib. Mütəşəkkil xarici təsiri ikinci dəfə "adi dini fəallıq" adlandırmaq artıq sadəlövhlük deyil, təhlükəni görməkdən şüurlu şəkildə imtina etməkdir.

İndi sual heç bir diplomatik qablaşdırma olmadan səslənir: Berlin aksiyasının arxasında kim dayanır, onun pulunu kim ödəyir və Almaniya Kansler İdarəsinin pəncərələri altında hansı təsir sistemi qurulmağa çalışılır?

Ssualın cavabını küçə plakatları yox, bank hesabları, əlaqələr, sənədlər və istintaq verməlidir. 

Elçin Alıoğlu

Milli.Az