Əvvəl çevriliş planı, sonra neft payı, indi isə nankorluq ittihamı: Ankaraya tarixi xatırladaq

Siyasətdə elə bir adamlar kateqoriyası var ki, vaxtilə göstərdikləri yardımı başqa bir dövlətin daxili işlərinə ömürlük müdaxilə etmək, ona öz qaydalarını diktə etmək və daim minnətdarlıq tələb etmək hüququ kimi başa düşürlər. Üstəlik, belələri tarixi yaddaşlarını da öz maraqlarına uyğun şəkildə redaktə etməyi yaxşı bacarırlar. Sərfəli hadisələri dönə-dönə xatırladır, işlərinə yaramayanları isə tarixin arxivinə göndərirlər.

Bu gün Türkiyənin hakim Ədalət və İnkişaf Partiyasına (AKP) yaxın siyasi elitanın bəzi nümayəndələri məhz belə seçmə yaddaş nümayiş etdirirlər.

2026-cı il oktyabrın 13-də Türkiyə Prezidentinin baş müşaviri Oktay Saral Azərbaycanda hicablı şagird qızların təhsil almasına maneələr yaradılmasını açıq şəkildə yolverilməz adlandırıb. Onun açıqlaması azərbaycanlıların nankorluqda ittiham edilməsi ilə müşayiət olunan informasiya kampaniyasının bir hissəsinə çevrilib. Bu kampaniyada xüsusilə bir söz tez-tez səsləndirilir: "nankör".

Deməli, nankoruq?

Yaxşı, onda gəlin minnətdarlıqdan danışaq. Amma siyasi yaddaşsızlığa yol vermədən. Ankaradakı müəyyən dairələrin üzərindən sükutla keçməyə üstünlük verdiyi hadisələri bir daha yada salaq.

Əvvəlcə 1995-ci ilin martına qayıdaq.

1995-ci ilin martı: "Qardaşlar" dövlət çevrilişinə hazırlaşanda

1995-ci il martın 13-də Azərbaycanda Xüsusi Təyinatlı Polis Dəstəsinin (OMON) bölmələri silahlı qiyama başladılar. İlk toqquşmalar Qazax və Ağstafada baş verdi. Martın 17-də hökumət qüvvələri Bakının yaxınlığında OMON-un bazasına hücum etdi. Dəstənin komandiri Rövşən Cavadov ölümcül yaralandı.

Ermənistanın işğalının ağır nəticələri, iqtisadi fəlakət və son dərəcə mürəkkəb daxili siyasi vəziyyətlə üz-üzə qalan Azərbaycan yenidən silahlı qarşıdurma təhlükəsi ilə qarşılaşmışdı.

Məhz həmin dövrdə Türkiyə dövlət aparatının müəyyən nümayəndələrinin Azərbaycanın qanuni Prezidenti Heydər Əliyevə qarşı dövlət çevrilişinin hazırlanmasında iştirakına dair məlumatlar üzə çıxdı.

Bu, Bakıda uydurulmuş bir iddia deyildi. Hadisələrdə Türkiyə izini Ankaranın özündə araşdırmışdılar.

Susurluq qalmaqalından sonra Türkiyə Baş Nazirliyi yanında Təftiş Şurasının sədri Kutlu Savaş 1998-ci il yanvarın 22-də tarixə düşən hesabat hazırladı. Araşdırmanın materiallarında Türkiyənin Milli Kəşfiyyat Təşkilatının (MİT) Bakıdakı nümayəndəsi Ərtoğrul Güvən, Türkiyə Əməkdaşlıq və Koordinasiya Agentliyinin (TİKA) əməkdaşı Fərman Dəmirqol, dini məsələlər üzrə müşavir Əbdülqadir Sezginin adları keçirdi. Dövlət naziri Ayvaz Gökdəmirin və digər rəsmi şəxslərin rolu da araşdırılırdı.

Söhbət müstəqil Azərbaycanda qanuni hakimiyyətin dəyişdirilməsi planlarından gedirdi.

Bu siyasi kombinasiyada Əbülfəz Elçibəyin, Ayaz Mütəllibovun, Surət Hüseynovun və Rövşən Cavadovun adları hallanırdı. Tamamilə fərqli, hətta bir-birinə zidd maraqları olan şəxslər Heydər Əliyevin hakimiyyətdən uzaqlaşdırılması məqsədi ətrafında birləşmiş görünürdülər.

Maraqlıdır ki, Türkiyə dövlət aparatı həmin vaxt vahid mövqedən çıxış etmirdi. Martın 10-da kəşfiyyat Prezident Süleyman Dəmirəli gözlənilən hadisələr barədə xəbərdar etmiş, o isə öz növbəsində Heydər Əliyevə məlumat vermişdi.

Ortaya olduqca qəribə mənzərə çıxır: Türkiyə dövlət aparatının bir qolu Bakını hazırlanmaqda olan sui-qəsd barədə xəbərdar edir, digər qolunun nümayəndələri isə həmin sui-qəsdin hazırlanması ilə bağlı araşdırmada gündəmə gəlirdi.

Kutlu Savaşın hesabatında dövlət çevrilişinə cəhd Türkiyə üçün komediyaya çevrilmiş bir hadisə kimi xarakterizə olunurdu.

Türkiyə üçün bəlkə də komediya idi. Amma Azərbaycanda insanlar həyatını itirirdi.

Qiyamın iflasa uğramasından sonra Ankara Fərman Dəmirqolun Türkiyəyə qaytarılmasına çalışırdı. Heydər Əliyev Süleyman Dəmirəlin xahişini yerinə yetirərək iki dövlət arasındakı münasibətləri qorumağa üstünlük verdi.

Halbuki o, beynəlxalq qalmaqal qaldıra, hadisələrdə əli olan vəzifəli şəxslərin məsuliyyətə cəlb olunmasını tələb edə, Türkiyə ilə münasibətlərə yenidən baxa bilərdi. Lakin dövlət maraqları siyasi qisasçılıqdan üstün tutuldu.

İndi isə bizə Azərbaycanın nankorluğundan danışırlar?

Azərbaycan neftinin beş faizi: unudulması sərfəli olan hədiyyə

1994-cü il sentyabrın 20-də Azərbaycan tarixi əhəmiyyət daşıyan "Əsrin müqaviləsi"ni imzaladı. Türkiyənin dövlət neft şirkəti TPAO-nun layihədə ilkin payı 1,75 faiz təşkil edirdi.

1995-ci ilin yazında bu pay 6,75 faizə çatdırıldı. Türkiyə əlavə beş faiz bəndini Azərbaycanın SOCAR şirkətinin payı hesabına əldə etdi.

Söhbət ölkənin ən böyük neft layihəsinin düz beş faizindən gedirdi!

Özü də Azərbaycanın xarici sərmayəyə, büdcə gəlirlərinə və dağılmış iqtisadiyyatını dirçəltmək üçün maliyyə vəsaitinə hava-su kimi ehtiyac duyduğu bir vaxtda.

Bu qərarın strateji əhəmiyyəti göz qabağında idi. Heydər Əliyev Türkiyənin Azərbaycan energetikasındakı mövqelərini gücləndirməyə, ikitərəfli əməkdaşlıq üçün möhkəm iqtisadi təməl yaratmağa çalışırdı.

Hadisələrin ardıcıllığına diqqət yetirin.

1995-ci ilin martında Azərbaycan sonradan Türkiyənin bəzi dövlət rəsmilərinin iştirakı baxımından da araşdırılan silahlı qiyamı yatırırdı.

Apreldə isə Türkiyənin "Əsrin müqaviləsi"ndəki payının artırılması rəsmiləşdirildi.

Əlbəttə, neft sazişinin birbaşa siyasi böhranın tənzimlənməsi ilə bağlı olduğunu iddia etmək olmaz. Amma burada diqqətdən yayınmayan ciddi bir təzad var: etimadsızlıq üçün son dərəcə ağır əsaslar mövcud olduğu halda, Heydər Əliyev Ankara ilə strateji tərəfdaşlığı möhkəmləndirmək xəttindən geri çəkilmədi.

Budurmu Azərbaycanın "nankorluğu"?

2016-cı ilin iyulu: Türkiyənin dəstəyə ehtiyac duyduğu günlər

Aradan iyirmi bir il keçdi.

2016-cı il iyulun 15-dən 16-na keçən gecə Türkiyə hərbi dövlət çevrilişi cəhdi ilə üzləşdi.

Bəs Azərbaycan necə davrandı?

İyulun 16-da Prezident İlham Əliyev Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğana məktub göndərərək dövlət çevrilişinə cəhdi Türkiyə dövlətçiliyinə və xalqına qarşı cinayət kimi qətiyyətlə pislədi.

Bakı gözləmə mövqeyi tutmadı, qarşıdurma tərəflərindən hansının qalib gələcəyini hesablamağa girişmədi, vəziyyətdən siyasi dividend qazanmağa çalışmadı. Azərbaycan dərhal Türkiyənin qanuni hakimiyyətinin yanında dayandı.

Bunun ardınca konkret qərarlar verildi.

İyulun 19-da Fətullah Gülənlə müsahibə yayımlayacağını elan etmiş ANS telekanalının yayımı dayandırıldı. Qərarın əsaslandırılmasında Azərbaycanla Türkiyə arasındakı strateji münasibətlərə zərər vura biləcək təxribatların qarşısının alınması göstərilirdi.

İyulun 20-də Gülən hərəkatının təhsil strukturları ilə əlaqələndirilən Qafqaz Universitetinin bağlandığı məlum oldu. "Zaman Azərbaycan" qəzeti də fəaliyyətini dayandırdı.

Bunlar Ankaraya dəstək şəraitində qəbul edilmiş, ölkə daxilində real siyasi nəticələri olan qərarlar idi.

İndi isə iki hadisəni müqayisə edək.

1995-ci ildə Türkiyənin dövlət strukturlarının bəzi nümayəndələrinin adları Heydər Əliyevə qarşı dövlət çevrilişinin hazırlanması ilə bağlı araşdırmada hallanırdı.

2016-cı ildə isə Prezident İlham Əliyev Türkiyə oxşar təhlükə ilə üzləşəndə onun qanuni hakimiyyətinə qətiyyətlə dəstək verdi.

Belə olan halda, müttəfiqlik öhdəliklərinə sədaqət barədə kimkimə dərs keçməlidir?

2026-cı ilin oktyabrı: Ankara indi də Azərbaycan məktəblərinə qayda qoymaq istəyir

Bu gün növbəti kampaniyanın bəhanəsi məktəbli forması və hicabla bağlı mübahisələrdir.

Oktyabrın 12-də Azərbaycan Daxili İşlər Nazirliyi təhsil müəssisələrinin yaxınlığında keçirilən etiraz aksiyaları fonunda 37 nəfərin saxlanıldığını açıqladı. Oktyabrın 13-də Yeni Azərbaycan Partiyası bəyanat yayaraq Oktay Saralın və Türkiyənin hakim partiyasından olan deputatların açıqlamalarını tənqid etdi.

Özü də tamamilə haqlı olaraq.

Azərbaycan dünyəvi dövlətdir. Ölkənin təhsil siyasəti Konstitusiya və milli qanunvericilik əsasında müəyyənləşdirilir.

Vicdan və din azadlığı, təhsil hüququ, məktəbdaxili intizam qaydaları barədə müzakirələr aparıla bilər. Ancaq ictimai müzakirə xaricdən siyasi təzyiq vasitəsinə çevrilməməlidir.

Xüsusilə də qonşu dövlətin prezidentinin baş müşaviri Azərbaycana ağıl öyrətməyə girişəndə.

İndi əks mənzərəni təsəvvür edək. Azərbaycanın yüksək vəzifəli məmurlarından biri çıxıb Ankaraya məktəb təhsili, dini siyasət və ya daxili idarəçilik məsələlərində hansı qaydalara əməl etməli olduğunu açıq şəkildə diktə edir.

Türkiyənin reaksiyası necə olardı?

Cavab gün kimi aydındır.

O halda niyə Türkiyə hakimiyyətinin bəzi nümayəndələri öz ölkələrinə münasibətdə qətiyyən qəbul etməyəcəkləri davranışı Azərbaycana qarşı məqbul sayırlar?

Oktyabrın 7-də AKP-nin rəsmi nümayəndəsi Ömər Çelik Türkiyə ilə Azərbaycan arasında nifaq salmaq cəhdləri barədə xəbərdarlıq etmişdi.

Əgər Ankara həqiqətən də belə cəhdlərdən narahatdırsa, ilk növbədə öz siyasi dairələrinin nümayəndələrinin açıqlamalarına da diqqət yetirməlidir.

Bir tərəfdən parçalanma təhlükəsindən danışıb, digər tərəfdən həmin parçalanma üçün yeni bəhanələr yaratmaq olmaz.

Qardaşlıq kiməsə hökm etmək hüququ vermir

Azərbaycan-Türkiyə münasibətləri heç vaxt bir tərəfin xeyriyyəçilik etdiyi, digər tərəfin isə ömür boyu minnətdarlıq borcu daşıdığı münasibətlər olmayıb.

Azərbaycan Türkiyə iqtisadiyyatına milyardlarla dollar sərmayə yatırıb, onun enerji təhlükəsizliyinin gücləndirilməsində mühüm rol oynayıb, strateji neft-qaz kəmərlərinin və nəqliyyat kommunikasiyalarının yaradılmasında iştirak edib.

Türkiyə də öz növbəsində Azərbaycana ciddi diplomatik, siyasi və hərbi-texniki dəstək göstərib.

Bu, iki suveren dövlətin qarşılıqlı maraqlara əsaslanan strateji tərəfdaşlığıdır.

Şuşa Bəyannaməsi də siyasi tabeliyi deyil, müttəfiqliyi təsbit edib.

Azərbaycan Türkiyənin dəstəyini yüksək qiymətləndirir. Amma minnətdarlıq tabeçilik demək deyil.

Azərbaycan dövlətçiliyini ümummilli lider Heydər Əliyevin rəhbərliyi ilə xalqımız qoruyub saxlayıb. Vətən müharibəsində Qələbəni Azərbaycan Ordusu, milli resurslarımız və Prezident İlham Əliyevin strateji rəhbərliyi təmin edib.

Müttəfiqlərin dəstəyi, şübhəsiz, son dərəcə böyük əhəmiyyət daşıyır. Ancaq bu dəstək heç kimə Azərbaycan xalqının nailiyyətlərini öz adına çıxmaq hüququ vermir.

Və nəhayət, son bir məqam.

2026-cı ilin oktyabrındakı Azərbaycan 1995-ci ilin martındakı Azərbaycan deyil. Ölkəmiz ərazi bütövlüyünü və suverenliyini bərpa edib, güclü orduya, müstəqil xarici siyasətə və beynəlxalq arenada ciddi siyasi çəkiyə malikdir.

Bu gün azərbaycanlıları nankorluqda ittiham edənlərə 1995-ci ilin martını, "Əsrin müqaviləsi"nin beş faizini və 2016-cı ilin iyulunu xatırlamaq pis olmazdı.

Xatırlasınlar ki, kim dövlət çevrilişinə hazırlaşırdı, kim iqtisadi üstünlüklər əldə edirdi, kim isə müttəfiqinin ən ağır günündə onun yanında dayanmışdı.

Azərbaycan müstəqil dövlət olmaq hüququna görə heç kimə borclu deyil. Türkiyə ilə qardaşlıq münasibətləri bizim şüurlu strateji seçimimizdir. Bu qardaşlıq Ankaraya Bakının taleyi üzərində hökmranlıq etmək səlahiyyəti vermir.

Əgər Türkiyə siyasi elitasının bəzi nümayəndələri hələ də müttəfiqliklə tabeçilik arasındakı fərqi anlamırlarsa, deməli, problem Azərbaycan xalqının guya nankor olmasında deyil.

Problem ondadır ki, onlar qardaşlığı hökm etmək hüququ ilə səhv salıblar.

Elçin Alıoğlu