Zəfərin üç mərhələsi: Azərbaycanın yaratdığı yeni geosiyasi presedent

Tarixdə elə qələbələr var ki, onların mənası döyüş meydanında bitir. Elə qələbələr də var ki, sonuncu güllə atıldıqdan sonra başlayır. Azərbaycanın Zəfəri ikinci qəbildəndir. Prezident İlham Əliyevin Yeni Azərbaycan Partiyasının VIII Qurultayındakı çıxışının siyasi-fəlsəfi mahiyyəti də məhz burada üzə çıxır: 2020-ci ildə başlayan proses sadəcə müharibədə qalib gəlmək deyildi. Bu, dövlətin ərazi bütövlüyünü, suverenliyini və strateji iradəsini mərhələli şəkildə tam bərpa edən vahid siyasi-hərbi konsepsiya idi.
 
Birinci mərhələ 2020-ci il sentyabrın 27-dən noyabrın 10-dək davam etdi. Azərbaycan Ordusu otuz ilə yaxın dəyişməz görünən hərbi-siyasi reallığı 44 gün ərzində dağıtdı. Şuşanın azad edilməsindən sonra Ermənistan 10 noyabr bəyanatını qəbul etdi. Müharibə Azərbaycanın qələbəsi ilə başa çatdı və regionda tamamilə yeni qüvvələr nisbəti yarandı. Bu, sadəcə torpaqların böyük hissəsinin azad edilməsi deyildi. Azərbaycan sübut etdi ki, onilliklər boyu nəticə verməyən diplomatik mexanizmlərin həll edə bilmədiyi məsələni dövlət öz hərbi, siyasi və milli iradəsi ilə həll edə bilər.
 
Lakin 10 noyabr son nöqtə deyildi. Əksinə, ikinci mərhələnin başlanğıcı idi.
2020-ci il noyabrın 10-dan 2023-cü il sentyabrın 20-dək Azərbaycan daha mürəkkəb bir mübarizə apardı: hərbi qələbəni tam dövlət suverenliyinə çevirmək mübarizəsi. Bu mərhələdə məsələ yalnız ordunun gücündə deyildi. Diplomatiya, iqtisadi potensial, sərhədlərə nəzarət, regional kommunikasiyalar, beynəlxalq təzyiqlərin neytrallaşdırılması və siyasi səbr vahid strategiyanın elementlərinə çevrildi.
 
Azərbaycanın qarşısında paradoksal vəziyyət yaranmışdı: dövlət ərazi bütövlüyünün böyük hissəsini bərpa etmişdi, lakin öz ərazisinin bir hissəsində hələ də xarici silahlı qüvvələrin mövcudluğu və qanunsuz silahlı strukturlar faktoru qalırdı. Deməli, Zəfər hüquqi və siyasi baxımdan tamamlanmalı idi.
 
Üçüncü mərhələ 2023-cü ilin sentyabrında gəldi. Sentyabrın 19-da başlayan və 23 saat davam edən lokal antiterror tədbirləri nəticəsində qanunsuz silahlı birləşmələr tərksilah edildi, Ermənistan silahlı qüvvələrinin qalıqlarının Azərbaycan ərazisindən çıxarılması prosesi təmin olundu və sentyabrın 20-də dövlət suverenliyi tam bərpa edildi.
 
Bu tarix ona görə 8 Noyabr qədər siyasi məna daşıyır ki, 8 Noyabr hərbi taleyi, 20 Sentyabr isə dövlət suverenliyinin taleyini həll etdi. Prezidentin Qurultaydakı çıxışında hər iki tarixin eyni tarixi miqyasda təqdim olunması təsadüfi deyil.
Ancaq Azərbaycanın qazandığı Zəfərin daha böyük, beynəlxalq ölçüsü də var.
 
Son onilliklərdə dünya siyasətində belə bir təhlükəli stereotip yaranmışdı: böyük güclərin maraqlarının kəsişdiyi münaqişələr faktiki olaraq dondurulur, kiçik və orta dövlətlər isə öz ərazi bütövlüyünü bərpa etmək üçün sonsuz danışıqlar prosesinə məhkum edilirlər. Azərbaycan bu sxemi pozdu.
 
Bakı göstərdi ki, dövlət uzunmüddətli strategiyaya, iqtisadi dayanıqlığa, müasir orduya, milli həmrəyliyə və müstəqil siyasi iradəyə malikdirsə, geosiyasi təzyiq onun taleyini hökmən müəyyən etməli deyil.
 
Üstəlik, Azərbaycan bu nəticəyə dünyanın son dərəcə gərgin geosiyasi mərhələsində çatdı. Prezident İlham Əliyevin Qurultayda qeyd etdiyi kimi, 2020-ci ildən sonra yeni reallıqların qəbul etdirilməsi asan olmadı; Azərbaycana qarşı siyasi təzyiqlər, kampaniyalar və hətta sanksiya çağırışları meydana çıxdı. Buna baxmayaraq, Bakı seçdiyi strateji xətti dəyişmədi.
 
Məhz burada Azərbaycan təcrübəsinin beynəlxalq presedentə çevrilən tərəfi başlayır.
 
Bu presedent belə səslənir: beynəlxalq hüquq yalnız sənədlərdə yazılmış prinsip olaraq qalmamalıdır. Dövlət kifayət qədər güclü, ardıcıl və strateji baxımdan hazırlıqlıdırsa, öz suveren hüquqlarının kağız üzərində qalmasına razı olmaya bilər.

2020-ci il sentyabrın 27-si, 2020-ci il noyabrın 10-u və 2023-cü il sentyabrın 20-si buna görə ayrı-ayrı tarixlər deyil.

Bunlar eyni dövlət strategiyasının üç pilləsidir.
Birinci pillə - qələbə.
İkinci pillə - qələbənin qorunması və tamamlanması üçün siyasi-hərbi zəminin hazırlanması.
Üçüncü pillə - tam suverenlik.

Lakin bu üç mərhələni yalnız hərbi-siyasi xronologiya kimi qiymətləndirmək düzgün olmazdı. Əslində, söhbət Azərbaycanın Milli İnkişaf və Təhlükəsizlik Doktrinasının formalaşmasından gedir. Çünki müasir dövlət üçün təhlükəsizlik yalnız sərhədlərin qorunması və ordunun gücü demək deyil. Təhlükəsizlik iqtisadi dayanıqlıq, enerji və ərzaq təminatı, texnoloji müstəqillik, informasiya suverenliyi, insan kapitalı və strateji qərarvermə azadlığı ilə birlikdə mövcuddur.

2020-ci ildə Azərbaycan hərbi gücünü nümayiş etdirdi, 2020-2023-cü illərdə bu qələbəni siyasi və diplomatik baxımdan möhkəmləndirdi, 2023-cü ilin sentyabrında isə tam suverenliyini təmin etdi. Bununla da əsas tarixi vəzifə dəyişdi: əvvəl məqsəd ərazi bütövlüyünü bərpa etmək idisə, indi məqsəd həmin suverenliyi uzunmüddətli milli gücə çevirməkdir.

Yeni mərhələdə inkişaf və təhlükəsizlik bir-birindən ayrı anlayışlar deyil. Güclü iqtisadiyyat güclü ordu yaradır, texnoloji inkişaf xarici asılılığı azaldır, keyfiyyətli təhsil insan kapitalını möhkəmləndirir, regional nəqliyyat və enerji layihələri isə Azərbaycanın geosiyasi çəkisini artırır.

Azərbaycanın yaratdığı yeni reallığın mahiyyəti də budur: Zəfər yalnız torpağı qaytarmadı. Zəfər dövlətin öz taleyi haqqında son sözü özü demək hüququnu bərpa etdi.

Milli İnkişaf və Təhlükəsizlik Doktrinasının əsas məqsədi isə bu hüququ gələcək nəsillər üçün siyasi, iqtisadi, texnoloji və hərbi baxımdan toxunulmaz etməkdir.

Elçin Alıoğlu
Milli.Az