Hesabat yerinə baş örtüyü: “Əsrin fırıldağı”nın qızğın çağında Ərdoğanın ətrafı Bakıda

Milli.Az "Baku Network"da dərc olunmuş məqaləni təqdim edir:

Türkiyə birjası investorların etimadını, hakim partiya reytinqindən bir neçə faiz bəndini itirdi, saray müşavirləri isə birdən İslam əxlaqına əsas təhlükəni Azərbaycanın məktəbli formasında aşkar etdilər. Təsadüf, yoxsa texnologiya?

2026-cı il oktyabrın 12-si, bazar ertəsi səhəri. Bakı, Cəlilabad və Sumqayıtdakı dövlət məktəblərinin qapıları ağzında direktor müavinləri şagirdlərin görünüşünü Nazirlər Kabinetinin 309 nömrəli qərarı ilə tutuşdururlar. Həmin gün, Ankara. Türkiyə Prezidentinin baş müşaviri Oktay Saral sosial şəbəkədə paylaşım edir: onun sözlərinə görə, Azərbaycanda qız şagirdləri baş örtüyünə görə təhsil hüququndan məhrum etmək yolverilməzdir, baş örtüyünün özü isə "maneə deyil, inancın tələbidir". Saral əlavə edir ki, Ankara Bakıdan "bu səhv"dən ən qısa zamanda imtina etməsini gözləyir.

Elə həmin saatlarda İstanbul prokurorluğu Türkiyə mətbuatının artıq "əsrin fırıldağı" adlandırdığı maliyyə piramidası işi üzrə növbəti, beşinci saxlanılma dalğasına hazırlaşır. O vaxtadək onlarla insan artıq dəmir barmaqlıqlar arxasında idi. İşdə keçmiş nazir və hakim Ədalət və İnkişaf Partiyasının sədr müavini də hallanır. Bir həftə sonra maliyyə nazirinin müavini istefa verəcək, daha üç gün sonra isə polis Rəcəb Tayyib Ərdoğanın seçki şüarının müəllifi kimi tanınan şəxsi saxlayacaq.

Uzun illərdir Türkiyə-Azərbaycan münasibətləri barədə yazıram. Azərbaycanın üç onillikdən artıq müstəqillik dövründə Ankaranın yüksək vəzifəli məmurlarından heç biri Bakıdan suveren hökumətin daxili qərarını ləğv etməyi açıq şəkildə tələb etməyib. Presedent məhz indi yarandı. Xronologiya diqqətlə təhlil olunmağa layiqdir.

18 milyardlıq fırıldaq: Türkiyənin "Tera"sı necə çökdü

Sentyabrın 16-da "Tera Portföy" investisiya şirkəti iki fondunun paylarının geri alınması üzrə öhdəliklərinin bir hissəsini yerinə yetirə bilmədiyini bəyan etdi. Oxşar açıqlamanı "Pusula Portföy" də verdi. BIST 100 indeksi bir gün ərzində 5 faizdən çox düşdü. Artıq sentyabrın 17-də Kapital Bazarları Şurası (SPK) payların alqı-satqısını dayandırdı və yeddi idarəedici şirkətə - "Tera", "Pusula", "Hedef", "Atlas", "A1", "Bulls" və "Pardus"a məxsus 131 fondun ləğvinə başladı.

Sentyabrın 23-də tənzimləyici zərər çəkənlərin dəqiq sayını açıqladı: 455 758 fərdi investor. Pulun miqyası isə müxtəlif cür qiymətləndirilir. Maliyyə bazarındakı bir mənbənin məlumatına görə, ləğv edilən fondların ümumi aktivləri təxminən 891 milyard lirə təşkil edirdi, digər hesablamalar 826 milyard rəqəmini verir. Dollarla bu, 18 milyarddan çoxdur. Rəqəmlər arasındakı fərq özü-özlüyündə çox şey deyir: çöküşdən bir ay sonra Türkiyədə heç kim nə qədər pulun yoxa çıxdığını onlarla milyard lirə dəqiqliyi ilə deyə bilmir.

Piramidanın mexanizmi postsovet məkanında doxsanıncı illəri xatırlayan hər kəsə tanışdır. Fondlar sərbəst dövriyyədəki payı cüzi olan kiçik şirkətlərin səhmlərini alırdı. Qiymətlər sürətlə qalxır, payların kağız üzərindəki dəyəri artır, fondlara xırda əmanətçilərin yeni pulları axırdı. Vəsaitlərin çıxışı başlayanda isə konstruksiya tərsinə işlədi: likvid olmayan qiymətli kağızları süni şəkildə şişirdilmiş qiymətlə satmaq mümkünsüz oldu. "Tera"nın təsisçisi Emre Tezmen çöküş günü öz qrupuna qarşı "planlaşdırılmış spekulyativ hücum" edildiyini bəyan etdi. Sentyabrın 19-da o, saxlanıldı, tezliklə isə məhkəmə onu "Tera"nın direktorlar şurasının üzvləri və "Pusula Finans Holding"in sədri ilə birlikdə həbs etdi.

Ədliyyə naziri Akın Gürlekin məlumatına görə, oktyabrın 22-sinədək 404 nəfər barəsində prosessual hərəkətlər həyata keçirilib. 88 şübhəli həbs edilib, 26 nəfər saxlanılıb, 195 nəfərə məhkəmə nəzarəti tətbiq olunub. Daha 42 nəfər axtarışdadır. Prokurorluq 41 şirkətin səhmləri ilə milyardlarla lirəlik manipulyasiya xarakterli əməliyyatlar aşkar edib. Müsadirə olunan əmlakın Əmanətləri Sığorta Fondu (TMSF) nəzdində xüsusi fondda toplanaraq zərər çəkənlərə yönəldiləcəyi vəd edilir.

Ailə paketi: girişdə 255 lirə, çıxışda 4482

Maliyyə böhranı sentyabrın 26-da siyasi böhrana çevrildi. Müxalifətçi siyasətçi Zeynel Emre keçmiş ailə naziri, deputat və Ədalət və İnkişaf Partiyasının sədr müavini, yəni partiya xətti üzrə Ərdoğanın özünün müavini olan Fatma Betül Sayan Kayanın ailəsinin əməliyyatlarına dair məlumatları ictimailəşdirdi.

Emrenin versiyasına görə, aprelin 8-də Sayan Kaya "Özata Denizcilik" gəmiçilik şirkətinin 250 min səhmini təxminən 255 lirə qiymətinə alıb. Sərmayə təxminən 63 milyon lirə təşkil edib. Sentyabrda, çöküşdən az əvvəl, səhmlər 4482 lirəyə satılıb, hesabdan isə təxminən 1,34 milyard lirə, yəni 27,5 milyon dollar civarında vəsait çıxarılıb. Beş ay ərzində on yeddi dəfədən artıq artım. Həmin məlumatlara görə, həyat yoldaşı İlyas Kaya da eyni qiymətə daha 150 min səhm alıb. Prokurorluq ailəyə təxminən 2,2 milyard lirə gəlir əldə etməyi isnad edir. Mühüm bir detal: "Özata" məhz qalmaqalın mərkəzində qalan "Tera" fondları ilə əlaqələndirilir.

Sayan Kaya əvvəlcə şərh verməkdən imtina edərək jurnalistlərə "vaxtının olmadığını" söylədi. Gecə saatlarında isə "siyasi və mənəvi məsuliyyət"ə istinad edərək bütün partiya vəzifələrindən getdiyini açıqladı. Səhəri gün partiyanın rəsmi sözçüsü Ömer Çelik Ərdoğanın istefanı qəbul etdiyini bildirdi. Sonradan keçmiş nazir partiyadan da çıxdı, həyat yoldaşı ilə birlikdə isə İstanbul məhkəməsində şübhəli qismində ifadə verdi. Ər-arvad ittihamları rədd edir və hökm çıxarılanadək onların təqsiri sübuta yetirilməyib. Bununla belə, siyasi qiymət üçün hökmə ehtiyac yoxdur: hakim partiyanın sədr müavini çöküş ərəfəsində bazardan on yeddi qat qazancla çıxıb.

Hətta partiya daxilində də reaksiya sərt oldu. Hakim partiyadan olan deputat Şamil Tayyar həmkarından ya məlumatları təkzib etməyi, ya da getməyi tələb etdi. Sonradan o, "başqalarının da gedəcəyini" bəyan etdi.

Nazir müavininin kürəkəni, işdən çıxarılan tənzimləyici və "Türkiyə Əsri"nin müəllifi

Tayyar haqlı çıxdı. Oktyabrın 19-da xəzinə və maliyyə nazirinin müavini Osman Çelik nazir Mehmet Şimşəkə təqaüdə çıxmaq barədə ərizə verdi. Onun kürəkəni, həmin "Özata Denizcilik"in direktorlar şurasının üzvü və Bank Tənzimləmə və Nəzarət Qurumunun (BDDK) üzvü Mustafa Balcının oğlu İskender Balcı hələ oktyabrın 2-də həbs olunub. Türkiyə mediasının məlumatına görə, saxlanılma qərarı çıxandan sonra Balcı Monteneqroya getməyə macal tapıb.

Həmin gün cəmi mayın 9-da təyin olunmuş SPK sədri Mahmut Sütçünün getməsi məlum oldu. Rəsmi versiya belə idi: səhhəti. Səhəri gün "Rəsmi Qəzet"də dərc olunan fərmandan məlum oldu ki, Sütçü özü getməyib, vəzifədən azad edilib. Onunla birlikdə sələfi İbrahim Ömer Gönül də işdən çıxarıldı: oktyabrın 14-də Şimşək tənzimləyicinin keçmiş rəhbərinə qarşı istintaqa icazə vermişdi.

Oktyabrın 22-də Ertan Aydın saxlanıldı. Bu soyad xarici oxucuya az şey deyəcək, lakin Türkiyədə onu tanıyırlar. Ədalət və İnkişaf Partiyasından keçmiş deputat, 2012-ci ildən Ərdoğanın siyasi məsələlər üzrə baş müşaviri, 2023-cü il seçki kampaniyasının rəhbəri. Ərdoğanın son seçkilərə getdiyi "Türkiyə Əsri" şüarının memarı məhz o sayılır. Siyasətdən sonra Aydın "Tera"nın strukturlarında çalışıb. Hələ oktyabrın əvvəlində ona ölkədən çıxış qadağası qoyulmuşdu.

Aydının həbsdən əvvəl söylədiyi bir cümlə Türkiyədə memə çevrildi. O, "bəzi problemləri görüb böyüklərlə məsləhətləşəndə" "Tera"dan ayrıldığını izah edirdi. Müxalifətçi deputat Murat Emir aşkar sualı verdi: bu böyüklər konkret olaraq kimlərdir və problemlərdən xəbərdar olduqları halda yüz minlərlə əmanətçini niyə xəbərdar etmədilər? Cavab yoxdur. Türkiyə mətbuatının məlumatına görə, həbs edilənlər arasında Mərkəzi Bankın sədrinin keçmiş müavini də var. Bir gün əvvəl "Altınbaş Holding"in direktorlar şurasının sədri İnan Altınbaş saxlanılıb.

Müxalifət parlament komissiyasının yaradılmasını tələb edir və hakimiyyəti istintaqın seçici aparılmasında ittiham edir. Onun arqumenti tutarlıdır: prokurorluq Sayan Kayanı artıq şübhəli qismində dindirdiyi halda, SPK uzun müddət onunla bağlı prokurorluğa müraciət göndərməyib.

Nyu-Yorkdan ultimatum: Türkiyəni "sərhəd bazarı" səviyyəsinə endirilmə təhlükəsi gözləyir

Əmanətçilərin pulları zərər hesabının yalnız ilk sətridir. Oktyabrın 15-də indeks provayderi MSCI Türkiyə indekslərində bir sıra dəyişiklikləri dondurdu. Şirkət institusional investorların kiçik listinq şirkətləri ilə əlaqəli fondlar vasitəsilə mümkün koordinasiyalı ticarətlə bağlı narahatlıqlarına istinad etdi. İfadə nəzakətli, mənası isə sərtdir: əgər 2027-ci ilin iyununadək irəliləyiş aydın görünməsə, MSCI Türkiyənin inkişaf etməkdə olan bazarlar kateqoriyasından "sərhəd" və ya "ayrıca" bazarlar kateqoriyasına keçirilməsi ilə bağlı məsləhətləşmələrə başlayacaq.

Böyük xarici borcu olan ölkə üçün bu, ağrılı siqnaldır. Statusun aşağı salınması Türkiyənin Braziliya, Hindistan və Cənubi Afrika Respublikası ilə yanaşı yer aldığı MSCI İnkişaf Etməkdə Olan Bazarlar indeksinə bağlı fondların Türkiyə aktivlərini avtomatik olaraq satması demək olardı. Hələ iyulda oxşar xəbərdarlığı S&P Dow Jones indeks provayderi də vermişdi. Oktyabrın 16-sı axşam S&P agentliyi Türkiyənin suveren reytinqi üzrə gözlənilən hesabatı dərc etmədi və bu, gərginliyi daha da artırdı. Türkiyə bazarı yeni enişlə reaksiya verdi.

Ərdoğan gündəmi ələ almağa çalışır. Oktyabrın 7-də o, kapital bazarlarının "acgöz parazitlərdən təmizlənəcəyini" vəd etdi. Hakimiyyət 2027-ci ilin əvvəlinədək kapital bazarında cinayətlərə dair qanunvericiliyi sərtləşdirməyi vəd edir. Oktyabrın 22-də parlament çoxluğu fondların ləğvi qaydasına dair düzəlişi qəbul etdirdi və müxalifət bunu dərhal xırda əmanətçilərin hesabına "Tera"nın xilası adlandırdı.

Üçüncü müddətin hesabı

İndi təqvimə baxmağa dəyən əsas məqama keçək. Türkiyə Konstitusiyasının 116-cı maddəsi iki dəfə seçilmiş prezidentə yalnız bir halda yenidən namizədliyini irəli sürməyə icazə verir: əgər növbədənkənar seçkiləri ikinci müddət ərzində parlament təyin edərsə. Bunun üçün deputatların beşdə üçünün, yəni 600 nəfərdən 360-nın səsi lazımdır. Ədalət və İnkişaf Partiyasının millətçilərlə hakim ittifaqının belə çoxluğu yoxdur. Müttəfiqlər lazımdır.

Hazırlıq gedirdi. Oktyabrın 11-də kürdyönlü DEM Partiyası Ərdoğanın yenidən namizədliyinin irəli sürülməsini şərti olaraq dəstəklədiyini bəyan etdi. Konstruksiya kərpic-kərpic qurulurdu və elə bu vaxt birja çökdü.

Sorğular ziyanı qeydə alır. ASAL şirkətinin oktyabrın 4-10-da 28 vilayətdə 2020 nəfərlik seçmə üzrə apardığı araşdırma hakimiyyət partiyasına 31,6 faiz verdi ki, bu da 2023-cü ilin nəticəsindən 4 bənd azdır. Türkiyə mətbuatının istinad etdiyi məlumatlara görə, daxili ölçmələr 3 bənddən 6 bəndədək itki göstərir. "Betimar" sorğusunda respondentlərin yarısı, 50,5 faizi qalmaqalın hakimiyyətə etimadı sarsıdacağını düşünür. ASAL sorğusunda iştirak edənlərin 62 faizi partiya mənsubiyyətindən asılı olmayaraq, əlaqəsi olanların adlarının açıq şəkildə açıqlanmasını istəyir.

Korrupsiyaya bulaşmış dünyəvi elitaya qarşı dürüst və dindar insanlar obrazı ilə qalib gəlməyə alışmış partiya birdən özü həmin elitanın rolunda qaldı. İyirmi ildən artıq bir müddətdə partiyanın əsas mənəvi kapitalı "təmiz əllər" tezisi idi. İndi onun qiyməti çöküşdən sonrakı "Özata" səhmlərindən də ucuzdur.

Bakı əslində nə qərara alıb

Azərbaycan məktəbinə qayıdaq və başlıqlara deyil, sənədlərə baxaq.

2026-cı il iyulun 7-də Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev "Ümumi təhsil haqqında" qanuna milli kimlik və dünyəvilik prinsiplərini ümumi təhsil sisteminin əsasları sırasına daxil edən dəyişiklikləri imzaladı. Sentyabrın 21-də Nazirlər Kabineti Baş nazir Əli Əsədovun imzası ilə 309 nömrəli qərar qəbul etdi. Bu qərar 2022-ci ildən qüvvədə olan məktəbli forması haqqında 96 nömrəli qərarı dövlət məktəblərində formanın vahidliyini pozan və təhsilin dünyəvi xarakteri ilə bir araya sığmayan əlavə geyim elementlərinə yol verilməməsini nəzərdə tutan bəndlə tamamladı. Oktyabrın 6-da müəllimlər üçün də analoji qaydalar qəbul olundu. Mətndə "hicab" və ya "baş örtüyü" sözü yoxdur. Tarix və mədəniyyətlə bağlı tədbirlər üçün məktəbin pedaqoji şurası milli geyim elementlərinə icazə verə bilər.

Bu addımların heç biri şəxsi həyata, məscidlərə, küçəyə, universitetlərə və ya özəl məktəblərə toxunmur. Söhbət dünyəvi dövlətin dövlət orta məktəbindən gedir. Azərbaycan Konstitusiyası onu açıq şəkildə dünyəvi dövlət adlandırır, dini isə dövlətdən və təhsil sistemindən ayrı elan edir.

Bu model unikal deyil. Qazaxıstan hələ 2016-cı ildə təhsil nazirliyinin əmri ilə məktəbli formasında dini geyimə qadağa qoyub. Tacikistan isə 2024-cü ildə "milli mədəniyyətə yad" geyimlərin geyinilməsini qanunvericilik qaydasında məhdudlaşdıraraq daha uzağa gedib. Fransa dövlət məktəblərində nümayişkaranə dini simvolları 2004-cü il qanunu ilə qadağan edib və Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsi bu cür məhdudiyyətləri yolverilən sayıb.

Ankara üçün ən narahatedici presedent isə Türkiyənin özünə aiddir. 2005-ci ildə Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinin Böyük Palatası "Leyla Şahin Türkiyəyə qarşı" işi üzrə Türkiyə universitetlərində baş örtüyünə qadağanı qanuni hesab etdi. Strasburqda qadağanı öz Konstitusiyasının 2-ci maddəsindəki dünyəvilik prinsipinə istinad edən Türkiyə dövləti müdafiə edirdi. Türkiyədə məcburi məktəbli forması 2012-ci ilədək mövcud olub, yuxarı siniflərdə baş örtüyünə isə yalnız 2014-cü ildə icazə verilib. Belə çıxır ki, onilliklər boyu özü eyni model üzrə yaşamış və onu Avropa məhkəməsində müdafiə etmiş ölkə indi qonşu dövlətdə belə bir modeli "yolverilməz" elan edir.

Azərbaycanın daxilində qərar etirazlara səbəb oldu və bunu gizlətmək ədalətsiz olardı. Yeri gəlmişkən, İran ruhaniləri də dərhal Bakını tənqid etdi. Məhz bu bağlılıq Azərbaycan dövləti üçün dünyəvi məktəbin dəb deyil, təhlükəsizlik məsələsi olduğunu izah edir.

Müşavirin bir paylaşımı və hökumətyönlü efirin xoru

Oktay Saral təsadüfi fiqur deyil. Keçmiş deputat, uzun illər partiyanın İstanbul təşkilatında çalışmış funksioner, prezidentin baş müşaviri. Onun səviyyəsində olan şəxs xarici siyasətə dair yazanda bunun necə qəbul ediləcəyini anlamamış deyil. Onun paylaşımını hakim partiyadan olan deputat Müfit Aydın dəstəklədi və azərbaycanlılara vicdanlarının ağrıyıb-ağrımadığını soruşdu. Sonra hökumətyönlü efir işə düşdü. İslamçı qəzetlər Azərbaycan məktəbini ordunun Nəcməddin Ərbakanın islamçı hökumətini hakimiyyətdən sıxışdırıb çıxardığı 1997-ci il Türkiyə "28 fevral prosesi" ilə müqayisə edən bir sıra materiallar dərc etdi. Azərbaycanın Ankaradakı səfirliyi qarşısında islami qeyri-hökumət təşkilatları aksiya keçirdi. Hakimiyyətə yaxın "Memur-Sen" həmkarlar konfederasiyası bəyanat yaydı. Diyarbakırda oktyabrın 23-nə, cümə namazından sonra, "Azərbaycanda baş örtüyünə qarşı təqiblər" əleyhinə mitinq təyin olundu.

Burada bir qeyd vacibdir. Antiazərbaycan dalğası təkcə Ərdoğanın ətrafı ilə məhdudlaşmır. Cümhuriyyət Xalq Partiyasının keçmiş lideri Kamal Kılıçdaroğlu da oktyabrın 13-də Bakını "qadınları azad etməyə" çağırdı. Fateh Ərbakanın Yeni Rifah Partiyası Azərbaycana daha da qəzəblə hücum etdi, Ərbakanın özünün isə indi Azərbaycana girişinə icazə verilmir. Onun müavini Məhəmməd Fateh Mücəci Ərdoğanı şəxsən müdaxilə etmədiyinə görə qınadı.

Fikrimcə, baş verənlərin məntiqini məhz bu detal açır. Hakimiyyət partiyasının sağ dini cinahda əsas seçki rəqibi məhz Ərdoğandan dindar seçicini alan Yeni Rifah Partiyasıdır. Korrupsiya qalmaqalı hakimiyyətin mənəvi nüfuzuna ilk növbədə bu seçicinin gözündə zərbə vurur. Baş örtüyü mövzusu partiyanın 2002-ci ildə hakimiyyətə gəldiyi ən köhnə kimlik kapitalıdır. Bu kartı indi oynamaq ən həssas auditoriyada mənəvi üstünlüyü məhz "Özata"nın milyardları barədə söhbətlərin bu üstünlüyü qeyri-mümkün etdiyi bir vaxtda geri qaytarmaq deməkdir.

Sxem klassik ikili xətt üzrə işləyir. Müşavir dini bazanın eşitmək istədiyini deyir, hökumətyönlü media mövzunu qızışdırır, birinci şəxs isə məsafəni və geri çəkilmə imkanını saxlayır. Oktyabrın 7-də, qərarın tətbiqinə hələ başlanmamış, Ömer Çelik partiyanın heç kimə Türkiyə ilə Azərbaycan arasına nifaq salmağa imkan verməyəcəyini bəyan etdi. Ərdoğanın özü açıq mövqe bildirmədi. Saray öz adamlarının başlatdığı münaqişədə hakim rolunu özünə saxladı.

İctimai diqqətin daxili böhrandan xarici qıcıqlandırıcıya yönəldilməsi dərsliklərdə təsvir olunub. General Leopoldo Qaltyeri 1982-ci ilin aprelində inflyasiya və kütləvi etirazlar fonunda Argentina ordusunu Folklend adalarına göndərdi. Bir neçə həftə ərzində May meydanı etiraz yerindən vətənpərvərlik mitinqləri məkanına çevrildi. İki ay yarım sonra xunta müharibəni uduzdu və hakimiyyəti itirdi. Türkiyədəki vəziyyətlə müqayisə, əlbəttə, tam deyil: heç kim döyüşmür. Amma mexanizm eynidir. Bizim halda hədəfin seçimi misilsizdir. İlk dəfə belə bir əməliyyatın obyekti Türkiyədə "bir millət"in ikinci yarısı adlandırılması qəbul olunmuş ölkə oldu.

"Bir millət, iki müstəqil dövlət": Bakının cavabı

Reaksiya ertəsi gün gəldi. Oktyabrın 13-də İlham Əliyevin rəhbərlik etdiyi hakim Yeni Azərbaycan Partiyası birbaşa Ərdoğanın partiyasına ünvanlanmış bəyanat yaydı. Bəyanatda Saralın və türk deputatlarının açıqlamaları populist və məsuliyyətsiz adlandırıldı, Türkiyə mediası isə qeyri-dəqiq və qərəzli məlumat yaymaqda ittiham olundu. Partiya Türkiyənin özünün də konstitusion baxımdan dünyəvi dövlət olduğunu xatırlatdı. Bəyanatın əsas cümləsi heç bir diplomatik yumşaltma olmadan səslənir: "Hakim Ədalət və İnkişaf Partiyasını bu zərərli siyasətdən əl çəkməyə çağırırıq".

Sənədin prinsipial yeri "bir millət, iki dövlət" formuluna aiddir. Bakıda vurğulandı ki, bu formul bir millət və iki müstəqil dövlət deməkdir və onlardan birinə digərinə öz siyasi və ideoloji yanaşmalarını sırımaq hüququ vermir. Milli Məclisin Türkiyə ilə parlamentlərarası əlaqələr üzrə işçi qrupu da iki ölkə arasındakı münasibətləri müttəfiqlik səviyyəsinə yüksəltmiş 15 iyun 2021-ci il tarixli Şuşa Bəyannaməsini xatırladaraq analoji bəyanatla çıxış etdi. Dövlət televiziya kanalı AzTV Saralın mövqeyini daxili işlərə kobud müdaxilə adlandırdı. Audiovizual Şura hələ oktyabrın 12-də məktəbli forması məsələsini siyasiləşdirmək cəhdləri barədə xəbərdarlıq etmişdi.

Ən göstərici reaksiya isə Bakıdan gəlmədi. Oktyabrın 14-də Milliyyətçi Hərəkat Partiyasının lideri və Ərdoğanın əsas müttəfiqi Dövlət Baxçalı iki ölkənin suverenliyinə və daxili hüququna qarşılıqlı hörmətin zəruriliyini açıq şəkildə xatırlatdı. Başqa sözlə, prezidentin koalisiya üzrə ən yaxın tərəfdaşı bu oyunu oynamaq niyyətində olmadığını göstərdi.

Oktyabrın 15-də Bakıda Asiyada Qarşılıqlı Fəaliyyət və Etimad Tədbirləri üzrə Müşavirənin yeddinci sammiti açıldı. Ərdoğan sammitə gəlmədi. Türkiyəni Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin qəbul etdiyi xarici işlər naziri Hakan Fidan təmsil edirdi. Görüşdən sonra Fidan təmkinli bir ifadə ilə kifayətləndi: onun sözlərinə görə, "zaman-zaman bəzi məsələlərdə fərqli yanaşmalar ola bilər". 2023-cü ildə Azərbaycanın Qarabağdakı antiterror tədbirlərini öz suveren ərazisində əsaslandırılmış addımlar adlandırmış nazir üçün bu, mənalı etirafdır: tərəflərin yolları həqiqətən ayrılıb.

Oktyabrın 20-də xarici mətbuat üç məmura istinadən Bakının guya Ankaradan Saralı istefaya göndərməyi xahiş etdiyini, Ərdoğanın sammitdə iştirak etməməsinin isə vəziyyəti yalnız ağırlaşdırdığını yazdı. Bu məlumatı rəsmi olaraq heç kim təsdiqləmədi. Hökumətyönlü Türkiyə mətbuatı gözlənilən reaksiya verdi: Azərbaycanın Ankaranın kadr işlərinə "müdaxiləsi"nə qəzəblə. Görünür, vəziyyətin ironiyası bu köşə yazılarının müəlliflərinin gözündən yayınıb.

İsrail rikoşeti və İran kölgəsi

Mübahisə tez bir zamanda məktəbli forması çərçivəsindən çıxdı. Türkiyədə Azərbaycana qarşı tənqidə İsraillə əlaqələrə görə iradlar da əlavə olundu. Azərbaycan tərəfi buna Ankaranın gurultulu ritorikasına baxmayaraq illərlə qorunub saxlanılan Türkiyə-İsrail ticarət dövriyyəsini xatırlatmaqla cavab verdi. İsrail bu mübahisədə hər iki tərəf üçün əlverişli ritorik silahdır, lakin bu, ikinci dərəcəli xətdir.

İran xətti daha vacibdir. Tehran onilliklər boyu dini gündəmdən Azərbaycana təzyiq aləti kimi istifadə edir: şiə ruhaniləri, peyk kanalları, Nardaran və Masallıdakı şəbəkələr vasitəsilə. Hər dəfə türk sünni islamçıları Azərbaycan dünyəviliyinə hücum edəndə obyektiv olaraq İran mollaları ilə eyni gəmidə olurlar. Səciyyəvi detal: tanınmış türk vaizi Əhməd Mahmud Ünlü mövqeyini belə ifadə edib ki, Türkiyə Azərbaycanı İrana qarşı dəstəkləyir, amma baş örtüyünə qadağanı qəbul etmir. Qəribə məntiqdir. Dünyəvi məktəb elə Azərbaycanın İrana qarşı müdafiə xətlərindən biridir.

Geri götürülməsi mümkün olmayan sözlərin qiyməti

Gəlin ortada nəyin olduğuna rəqəmlərlə baxaq. Bakı-Tbilisi-Ceyhan neft kəməri 2006-cı ildən fəaliyyət göstərir və Azərbaycan neftini Türkiyənin Aralıq dənizi sahillərinə çatdırır. Transanadolu qaz kəməri TANAP ildə 16 milyard kubmetr həcmə hesablanıb ki, bunun da 6 milyardı Türkiyə üçün nəzərdə tutulub. Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu 2017-ci ildə açılıb. SOCAR İzmirdə "Petkim" neft-kimya kompleksinə və STAR neft emalı zavoduna sahibdir. Azərbaycanın Türkiyə iqtisadiyyatına ümumi sərmayələri müxtəlif qiymətləndirmələrə görə 20 milyard dollara yaxınlaşır və bu, Azərbaycanı Türkiyənin ən iri xarici investorlarından birinə çevirir. Yayda Bakıda həmin ədliyyə naziri Gürlekin həvəslə danışdığı Zəngəzur dəhlizi isə Azərbaycanın iştirakı olmadan xəritədəki bir xəttə çevrilir.

2026-cı il iyulun 2-də Akın Gürleki Bakıda Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev qəbul etmişdi. Nazir o zaman ortaq tarixə, mədəniyyətə və qardaşlığa əsaslanan münasibətlərdən danışır, Türkiyənin bundan sonra da Azərbaycanın yanında olacağına əminlik verirdi. Üç ay keçdi. İndi onun idarəsi hakimiyyətin yaxın dairəsindən getdikcə daha çox insanı içinə çəkən piramida işini aparır, həmin dairədən olan adamlar isə Azərbaycan məktəblərində qızların nə geyindiyini müzakirə edir.

Bu hekayədə Azərbaycan heç nəyi izah etməyə borclu deyil. Məktəbli forması ilə bağlı qərar suveren dövlət tərəfindən öz Konstitusiyası çərçivəsində qəbul edilib, türk dövlətlərinin əksəriyyətinin təcrübəsinə uyğundur, Avropa məhkəmə təcrübəsi ilə dəstəklənir və Türkiyənin özünün 2012-ci ilədək etdiyi ilə tamamilə üst-üstə düşür. Bəraət qazanmağa müttəfiqin daxili qərarını öz seçki kampaniyası üçün materiala çevirən tərəf borcludur.

Proqnozum belədir. Oktay Saral 2026-cı ilin sonunadək formal olaraq vəzifədən azad edilməyəcək: Ərdoğan heç vaxt öz adamlarını kənar tələb əsasında təslim etmir. Bunun əvəzində baş örtüyü mövzusu Ərdoğanın Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevlə ilk şəxsi görüşünədək Ankaranın rəsmi şəxslərinin dilindən düşəcək. "Əsrin fırıldağı" üzrə parlament komissiyasını çoxluq ittifaqı bloklayacaq. 2027-ci ilin iyununda isə MSCI Türkiyənin qardaşlıq haqqında bəyanatlarını deyil, səhmlərin sərbəst dövriyyə göstəricilərini qiymətləndirəcək və bu söhbətdən diqqəti yayındırmaq artıq mümkün olmayacaq.

Türk jurnalistlərinin Ertan Aydına verdiyi və əslində bütün sistemə ünvanlanan bir sual açıq qalır. "Tera"dan çıxmazdan əvvəl məsləhətləşdikləri o "böyüklər" kimlərdir?

Bu sualın cavabı olmadığı müddətdə Ankarada başqa şeyi müzakirə etməyə üstünlük verirlər. İmişlidən tanınmış videoda baş örtüklü bir məktəbli qız göz yaşları içində direktora 97 bal topladığını və məktəbini heç nə ilə biabır etmədiyini deyir. Türkiyə telekanalları bu videonu sutkalarla yayımladı. Həmin efirlərdə "Tera" fondlarında əmanətlərini itirmiş təqaüdçülər haqqında süjetlər isə xeyli az idi.

Müəllif: Malik Məlikov (Milli.Az redaktor)