Türkiyə ərəb dünyasına liderlik edə bilərmi? - Əsas maneə açıqlandı

Milli.Az "Baku Network"da dərc olunmuş məqaləni təqdim edir:

Ankara ərəb küçəsinin alqışını qazanır. Amma Qəzzada real rollar bölüşdürüləndə Türkiyəyə stul tapılmadı. Bu epizod Türkiyənin ambisiyalarının sərhədini istənilən nəzəriyyədən daha aydın göstərir.

1908-ci ildə Dəməşqdən ilk qatar Mədinəyə çatdı. Hicaz dəmir yolu səkkiz il ərzində bütün İslam dünyasından toplanan ianələr hesabına tikilmişdi. Sultan II Əbdülhəmid bu xətti imperiyanın polad onurğası hesab edirdi: zəvvarlar, qoşun, poçt və İstanbulun əmrləri müqəddəs şəhərlərə bir aydan çox çəkən karvan yolunun əvəzinə bir neçə günə çatmalı idi. On il sonra Məkkə şərifinin bədəvi dəstələri britaniyalı zabitlərlə birlikdə həmin relsləri sistemli şəkildə partladırdı. Dəmir yolu imperiya ilə birlikdə öldü.

2026-cı ilin iyununda Türkiyə və Səudiyyə Ərəbistanı bu yolun Suriya və İordaniya üzərindən bərpasına, gələcəkdə isə Omana qədər uzadılmasına dair memorandumlar imzaladı. Razılaşmanın simvolizmi ilk baxışdan göründüyündən qat-qat dərindir. Osmanlı magistralı geri qayıdır, amma bu dəfə Ər-Riyad şərikdir və qatarların hara, nə vaxt gedəcəyinə özü də qərar verir.

Yaxın Şərqdə getdikcə daha çox səslənən bir sualın cavabı əslində bu hekayənin içindədir: Fələstinin müdafiəsini özünün əsas xarici siyasət kapitalına çevirən Rəcəb Tayyib Ərdoğan ərəb dünyasının liderinə çevrilə bilərmi?

Mənim mövqeyim sadədir. Türkiyə ərəb məkanında ən nüfuzlu qeyri-ərəb gücə çevrilə bilər. Amma bu məkana rəhbərlik etməyəcək. Buna mane olan heç də guya "ərəblərin türklərə əbədi antipatiyası" deyil. Sosiologiya bu mifi dağıdır. Maneə tamam başqadır: artıq başına keçiləcək vahid ərəb dünyası yoxdur.

Dörd əsr ayparanın altında: hər kəsin özünə uyğun yenidən yazdığı yaddaş

1516-cı il avqustun 24-də I Səlimin qoşunları Hələbdən şimalda Mərc-Dabıq döyüşündə Məmlükləri darmadağın etdi. 1517-ci ilin yanvarında Qahirə süqut etdi. Növbəti dörd əsr ərzində Suriya, Livan, Fələstin, İraq, Misir, Hicaz və Şimali Afrikanın böyük hissəsi müxtəlif formalarda İstanbulun orbitində qaldı.

Bu sistemi "Türkiyənin müstəmləkə imperiyası" adlandırmaq anaxronizmdir. XVII əsrin Dəməşqinin İstanbul ilə münasibəti XIX əsr Əlcəzairinin Parislə münasibətinə bənzəmirdi. Ərəblər qazı, vali, zabit və vergi yığan kimi xidmət edir, nəhəng ərazilər yerli sülalələr tərəfindən idarə olunur, ortaq İslam legitimliyi sistemi qarnizonlardan daha möhkəm birləşdirirdi.

Bu quruluşu dağıtmağa başlayan millətçilik oldu, özü də hər iki tərəfdən. 1908-ci il Gənc Türklər inqilabından sonra mərkəzləşdirmə siyasəti və türk dilinin idarəetmədə önə çəkilməsi ərəb ziyalılarının bir hissəsi tərəfindən türkləşdirmə kimi qəbul edildi. Birinci Dünya müharibəsi isə qarşıdurmanı dar ağaclarına qədər apardı. Gənc Türklər rejiminin üç aparıcı fiqurundan biri və Suriyadakı 4-cü ordunun komandanı olan Camal paşa onlarla ərəb fəalını edama göndərdi. 1916-cı il mayın 6-sı səhər Beyrut və Dəməşqdə eyni vaxtda dar ağacları quruldu. Beyrutda məhkumların edam edildiyi meydan bu gün də Şəhidlər meydanı adlanır, 6 may isə Livan və Suriyada Şəhidlər Günü kimi qeyd olunur.

Bir ay sonra, 1916-cı ilin iyununda şərif Hüseyn ibn Əli Məkkədə üsyan bayrağını qaldırdı. Mifologiya da məhz burada başlayır. İmperiya ərəblərinin əksəriyyəti üsyanda iştirak etmədi, on minlərlə ərəb müharibənin sonunadək Osmanlı mundirində döyüşdü. Buna baxmayaraq, həmin hadisələrdən iki bir-birinə güzgü tutan narrativ doğdu. Türkiyə versiyasında britaniyalıların göstərişi ilə vurulan "ərəb xəncəri"ndən danışılır. Ərəb millətçi versiyasında isə dörd əsrlik türk işğalından. Hər ikisi real tarixdən daha primitivdir və hər ikisi təəccüblü dərəcədə yaşamaqda davam edir.

Bunlara Türkiyədə xatırlamağı çox sevmədikləri başqa bir inciklik də əlavə olunur. 1939-cu ildə Fransa Aleksandretta sancağını Ankaraya verdi və ərazi Hatay vilayətinə çevrildi. Suriya məktəblərinin xəritələrində bu torpaq onilliklər boyu Suriya ərazisi kimi göstərildi. Suriya dövlətçiliyi baxımından türk iştirakının ərəb torpaqlarındakı tarixi heç də 1918-ci ildə bitməyib.

Nasir elə bir ev tikdi ki, orada türklər üçün otaq yox idi

İkinci Dünya müharibəsindən sonra regional siyasətin əsas dili ərəb millətçiliyi oldu. Türkiyə isə həmin dövrdə barrikadanın o biri tərəfində idi, həm məcazi, həm də siyasi mənada.

1949-cu ilin martında Türkiyə İsraili tanıyan ilk müsəlman ölkə oldu. Üç il sonra NATO-ya daxil oldu. 1955-ci ildə Qahirənin Qərbin region üzərində nəzarət aləti adlandırdığı Bağdad Paktının yaradıcılarından birinə çevrildi. 1957-ci ilin payızında türk qoşunları Suriya sərhədində cəmləşəndə Dəməşq bunu Vaşinqtonun sifarişi ilə mümkün müdaxiləyə hazırlıq kimi qəbul etdi.

1956-cı il Süveyş böhranından sonra Camal Əbdül Nasir Kasablankadan Bəsrəyədək dinlənilən səsə çevrildi. 1958-ci il fevralın 1-də Misir və Suriya Birləşmiş Ərəb Respublikasını elan etdi. Layihənin məntiqi son dərəcə sərt idi: ərəblər vahid millətdir və öz talelərini də özləri müəyyənləşdirirlər.

Belə bir konstruksiyada Türkiyəyə tərif etibarilə yer yoxdur, nə dilinə görə, nə kimliyinə görə, nə ittifaqlarına, nə də tarixi yaddaşına görə.

Türkiyənin ambisiyalarından danışarkən bu fundamental ayrımı yadda saxlamaq lazımdır. Ankara İslam dünyasının aparıcı güclərindən biri olmağa tam əsasla iddia edə bilər. Amma Ərəb Dövlətləri Liqasının 22 üzvünə liderlik iddiası çox sadə və əlverişsiz bir suala dirənir: ərəblər niyə qeyri-ərəb dövlətinə rəhbərlik mandatı verməlidirlər?

Davosdakı bir dəqiqə: on illik diplomatiyaya bərabər siyasi kapital

Paradoks ondadır ki, Ərdoğan bu baryerə son Osmanlı sultanlarından sonra bütün türk liderlərindən daha çox yaxınlaşdı.

2009-cu il yanvarın 29-da Dünya İqtisadi Forumunda Qəzzaya həsr olunmuş paneldə o, İsrail Prezidenti Şimon Pereslə sərt mübahisəyə girdi, moderatordan "bir dəqiqə" tələb etdi və səhnəni tərk etdi. İstanbulda onu bayraqlarla qarşılayan izdiham vardı. Ərəb telekanalları həmin epizodu həftələrlə dövr etdirdi: Türkiyə lideri İsrailə ərəb hakimlərinin əksəriyyətinin hətta qapalı kabinetlərdə deməyə cəsarət etmədiyi sözləri açıq şəkildə söyləmişdi.

2010-cu il mayın 31-də İsrail xüsusi təyinatlıları Qəzzaya gedən "Azadlıq donanması"nın tərkibindəki "Mavi Mərmərə" gəmisinə hücum etdi. Doqquz Türkiyə vətəndaşı öldürüldü, onuncu isə sonradan aldığı yaralardan həyatını itirdi. Ərdoğanın fələstinlilərin müdafiəçisi obrazı məhz bundan sonra tam formalaşdı.

Bu simvolik kapitalın altında güclü maddi baza da vardı. Türkiyə iqtisadiyyatı Avropanın qibtə edəcəyi templə böyüyürdü. "Nur" serialı 2008-ci ildə, mövcud hesablamalara görə, on milyonlarla ərəb tamaşaçını ekran qarşısına topladı. İstanbul ərəb orta təbəqəsinin əsas turizm arzusuna çevrildi. Türkiyə İslamın, seçkilərin, bazarın və işləyən dövlət institutlarının eyni sistem daxilində yanaşı mövcud ola bildiyi bir model satırdı. Qocalmış diktaturalardan yorulmuş ərəb küçəsi üçün bu vitrin, az qala, siyasi vəhy təsiri bağışlayırdı.

"Müsəlman qardaşları"na mərc: Ankara 2011-ci ili necə qazandı və Misiri necə itirdi

Ərəb baharı Ankaranın qarşısında tarixi fürsət pəncərəsi açdı. O vaxt xarici işlər naziri və "strateji dərinlik" doktrinasının müəllifi olan Əhməd Davudoğlu bu fürsəti məhz belə görürdü.

Hesab sadə idi. Tunis, Misir, Liviya və Suriyada devrilən rejimlərin yerində hakim Ədalət və İnkişaf Partiyasına ideoloji baxımdan yaxın mötədil siyasi İslam qüvvələri möhkəmlənərsə, Türkiyə nəhəng bir məkanın təbii mərkəzinə çevriləcəkdi.

Açar Misir idi. Məhəmməd Mursinin 2012-ci ildə prezident seçkilərində qələbəsi bütün regional arxitekturanı yenidən qura biləcək Türkiyə-Misir tandeminin yaranması perspektivini açırdı.

2013-cü il iyulun 3-də Misir hərbçiləri Mursini hakimiyyətdən uzaqlaşdırdı. Müdafiə naziri Əbdülfəttah əs-Sisi bir il sonra prezident oldu. Ərdoğan çevrilişi qəbul etmədi, Sisini açıq şəkildə tiran adlandırdı, İstanbul isə öz telekanalları olan Misir islamçı müxalifətinin sığınacağına çevrildi. Münasibətlər çökdü.

Bu mərcin qiymətini İstanbulun aparıcı tədqiqat fondlarından birinin illik sorğuları rəqəmlərlə göstərdi. 2011-ci ildə regionun 16 ölkəsində respondentlərin 78 faizi Türkiyəyə müsbət yanaşırdı. 2012-ci ildə bu göstərici 69 faizə, 2013-cü ildə isə 59 faizə düşdü. Misirdə eniş daha dramatik idi: 2011-ci ildə 86 faiz, 2012-ci ildə 84 faiz, 2013-cü ildə cəmi 38 faiz.

Dərs ağrılı oldu. Türkiyənin cazibəsi böyük, amma kövrək idi. Üstəlik, bu cazibə Ankaranın başqa ölkələrin daxilində kiminlə dostluq etməsindən birbaşa asılı idi.

Qahirə: liderliyi heç kimə verməyən qürur

Misir Türkiyənin istənilən regional liderlik iddiası qarşısında fundamental maneə olaraq qalır.

107 milyondan çox əhali, ərəb dünyasının ən böyük ordusu, əl-Əzhər, ərəb mətbuatının, kinosunun, ədəbiyyatının və diplomatiyasının tarixi mərkəzi. Ərəb Dövlətləri Liqası 1945-ci ildə Qahirədə yaradılıb və Kemp-Deviddən sonra 1979-1990-cı illərdə Tunisdə yerləşdiyi dövr istisna olmaqla, qərargahı da həmişə burada olub. Qahirə bunu həmişə təbii vəziyyət sayıb.

Misir dövləti üçün Türkiyənin "Müsəlman qardaşları"na himayəsi rejimin özünə təhlükə kimi görünürdü. Sonra qarşıdurma hərbi müstəviyə keçdi.

2019-cu ilin noyabrında Ankara Tripolidəki hökumətlə təhlükəsizlik və dəniz sərhədlərinə dair memorandumlar imzaladı. 2020-ci ilin yanvarında isə Liviyaya hərbçilər və pilotsuz uçuş aparatları göndərdi. Misir və BƏƏ qarşı tərəfdə, Xəlifə Haftar düşərgəsini dəstəkləyirdi. 2020-ci ilin yayında Sisi açıq şəkildə Sirt-Cufra xəttini qırmızı xətt elan etdi və bundan sonra Misir ordusunun işə qarışacağını bildirdi.

Barışıq üçün təxminən on il lazım oldu. 2022-ci il noyabrın 20-də Ərdoğan və Sisi Qətərdə keçirilən futbol üzrə dünya çempionatının açılışında əl sıxdılar. 2023-cü ilin iyulunda ölkələr səfirlərini geri qaytardı. 2024-cü il fevralın 14-də Ərdoğan 12 ildən sonra ilk dəfə Qahirəyə getdi. Həmin il sentyabrın 4-də isə Sisi prezident kimi ilk dəfə Ankaraya səfər etdi və bu səfərin dostluq və əməkdaşlığın yeni mərhələsinə keçmək üçün ortaq iradəni əks etdirdiyini yazdı.

Tərəflər 2024-cü ildə təxminən 9 milyard dollara çatan ticarət dövriyyəsini 15 milyard dollara yüksəltməyi qarşıya məqsəd qoydular.

Diplomatik formulaların arxasında isə çox sadə reallıq gizlənirdi. Ankara Misir rejimini dəyişməyə çalışmağı dayandırdı və onunla ticarət etməyə başladı. Qahirə Misir hökumətinin təxminən 4 milyard dollar qiymətləndirdiyi türk investisiyalarını qəbul etdi, Türkiyə dronları da danışıqlar gündəminə düşdü. Amma liderlik məsələsində bir millimetr də geri çəkilmədi.

Ər-Riyad və Əbu-Dabi: rəqiblərin öz böyüklük layihələri var

Səudiyyə Ərəbistanı ilə rəqabət Türkiyənin prinsipcə üstün gələ bilməyəcəyi bir səviyyədə gedir.

Səudiyyə kralı "İki Müqəddəs Ocağın Xadimi" titulunu daşıyır. Məkkə və Mədinə Ər-Riyada nə pulla almaq, nə də fəth etməklə qazanmaq mümkün olan dini status verir. Ankara hər dəfə sünni dünyasının liderliyindən danışanda simvolik rəqabət meydanına daxil olur və bu meydanda səudların üstün kartı əvvəlcədən əlindədir.

Məhəmməd bin Salman dini ölçüyə regionun maliyyə və texnologiya mərkəzinə çevrilmək ambisiyasını da əlavə edib.

İki ölkənin münasibətləri jurnalist Camal Qaşıqçının 2018-ci il oktyabrın 2-də Səudiyyə Ərəbistanının İstanbuldakı konsulluğunda öldürülməsindən sonra dərin böhrana girdi. Türkiyə tərəfi istintaqın detalları barədə məlumatları aylarla hissə-hissə açıqladı.

2022-ci ilin aprelində Ərdoğan Ciddəyə getdi, iyunda vəliəhd şahzadə Ankaraya səfər etdi. 2023-cü ilin iyulunda isə Ər-Riyad Türkiyənin Baykar şirkəti ilə "Akıncı" zərbə PUA-larının alınmasına dair müqavilə imzaladı. Ankara bunu ölkə tarixinin ən böyük müdafiə ixracı müqaviləsi adlandırdı.

Məhəmməd bin Zayedin rəhbərlik etdiyi Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri Türkiyə modelinə xeyli dərəcədə zidd təsir mexanizmi qurdu: siyasi İslama sərt münasibət, kapitala, limanlara və logistikaya əsaslanan strategiya. Əmirlik pulları Qahirədən Benqaziyədək Ankaranın rəqiblərini dəstəkləyirdi.

Dönüş 2021-ci ilin noyabrında baş verdi. Bin Zayed Ankaraya gəldi və Türkiyəyə investisiya üçün 10 milyard dollarlıq fond elan etdi. 2023-cü ilin iyulunda iki ölkə arasında imzalanan sazişlər paketinin ümumi dəyəri artıq 50,7 milyard dollar hesablanırdı.

Qətər isə ayrıca kateqoriyadır. 2017-ci il iyunun 5-də Səudiyyə Ərəbistanı, BƏƏ, Bəhreyn və Misir Dohaya blokada elan edəndə Türkiyə parlamenti təcili qaydada əmirlikdəki bazaya əlavə qoşun göndərilməsini təsdiqlədi. Doha bunu unutmadı.

Amma özü də müstəqil media və vasitəçilik siyasəti aparan dövlətlə ittifaq Türkiyəni ərəb güc mərkəzlərindən birinin tərəfdaşına çevirir, onların hamısının başında duran arbitrinə yox.

Suriya: Türkiyənin başqaları ilə bölüşməli olduğu qələbə

Suriya münaqişəsi Türkiyənin sırf yumşaq güc dövləti imicini birdəfəlik dağıtdı.

2011-ci ilə qədər Ərdoğan və Bəşər Əsəd hökumətlərin birgə iclaslarını keçirir, ailəvi şəkildə istirahət edirdilər. Üsyan başlayandan sonra Ankara müxalifətin əsas arxa cəbhəsinə çevrildi.

Ardınca 2016-cı ildə "Fərat qalxanı", 2018-ci ildə Afrində "Zeytun budağı", 2019-cu ilin oktyabrında isə "Sülh çeşməsi" əməliyyatları gəldi. Paralel olaraq Türkiyə ordusu 2019-cu ildən İraqın şimalında "Pəncə" seriyalı əməliyyatlar aparır, İraq Kürdüstanındakı onlarla türk dayaq məntəqəsi isə çoxdan bölgənin daimi mənzərəsinə çevrilib.

Bağdadın Ankara ilə başqa bir mübahisəsi də var ki, Fələstin mövzusu fonunda bundan az danışılır: su.

Dəclə və Fərat Türkiyədən başlayır. Cənub-Şərqi Anadolu Layihəsi çərçivəsində tikilmiş bəndlər Ankaraya heç bir ərəb paytaxtının malik olmadığı təsir aləti verir. 2018-ci ilin yayında İlısu bəndinin su anbarının doldurulmasına başlananda Bağdad yaxınlığında Dəclənin səviyyəsinin kəskin düşməsi İraqda elə etiraz doğurdu ki, Ankara prosesi təxirə salmalı oldu.

İraqın cənubundakı fermer üçün Türkiyənin təsiri Ərdoğanın Qəzza haqqında çıxışları ilə yox, kubmetrlə ölçülür.

Ankaranın baxışına görə bütün bunlar milli təhlükəsizlik və PKK ilə mübarizədir. Ərəb siyasi mühitinin mühüm hissəsi isə ərəb torpağında xarici əsgər görür.

Eyni Türkiyə Qəzzada müdafiəçi, Dohada xilaskar, misirli islamçı üçün müttəfiq, misirli təhlükəsizlik rəsmisi üçün düşmən, bağdadlı millətçi üçün isə işğalçı kimi görünə bilər. Türkiyəyə münasibətdə vahid ərəb mövqeyi sadəcə mövcud deyil.

2024-cü il dekabrın 8-də Əsəd rejimi illərlə İdlibdə Türkiyənin himayəsi altında fəaliyyət göstərən "Heyət Təhrir əş-Şam" qruplaşmasının hücumu nəticəsində devrildi. Bir çoxları dərhal Suriyanı Türkiyə protektoratı elan etməyə tələsdi.

Reallıq daha mürəkkəb çıxdı.

Ər-Riyadda doğulmuş Əhməd əş-Şaraa prezident kimi ilk xarici səfərini Səudiyyə Ərəbistanına etdi. Səudiyyənin xarici işlər naziri şahzadə Feysəl bin Fərhan 2025-ci il yanvarın 24-də bir çox həmkarlarından əvvəl Dəməşqə gəldi. 2026-cı il fevralın 7-də krallıq Suriya ilə təxminən 5,3 milyard dollarlıq investisiya paketi imzaladı. Paketə Hələb hava limanlarının modernləşdirilməsi və Suriya-Səudiyyə loukosterinin yaradılması da daxil idi.

Türkiyənin Suriyaya ixracı 2025-ci ildə 3 milyard dolları keçdi. 2026-cı ilin iyununda ticarət naziri Ömər Bolat Qaziantep-Hələb iqtisadi forumunda iki il ərzində ticarət dövriyyəsini 5 milyard dollara çatdırmağı hədəf elan etdi.

Rəqəmlər ciddidir, amma Səudiyyənin göstəriciləri ilə müqayisə edilə biləcək səviyyədədir, onları əzib keçən ölçüdə yox.

Əş-Şaraa Vaşinqton, Ankara, Doha və Ər-Riyad arasında öz balans siyasətini aparır. Bu siyasət heç bir tərəfin təkbaşına dominantlığına imkan vermir.

İsrail amilini də unutmayaq. 2026-cı il avqustun 18-də İsrail aviasiyası Türkiyə nümayəndə heyətinin ərazini tərk etməsindən cəmi bir neçə saat sonra Əbu əd-Duhur aviabazasını vurdu.

Suriya Ankara üçün təsir meydanına çevrilib. Amma vassala çevrilməyib.

"Əbədi düşmənçilik" mifini dəfn edən rəqəmlər

Ərəblərin tarixən türkləri qəbul etmədiyi iddiası sosioloji məlumatlarla üzləşəndə dağılır.

2025-ci il Ərəb İctimai Rəyi İndeksi region tarixində bu qəbildən ən iri tədqiqatdır: 15 ərəb ölkəsində 40 130 nəfərlə üzbəüz müsahibə aparılıb. Əsədin devrilməsindən sonra Suriyada ilk belə sorğu da buna daxil olub.

Respondentlərin 49 faizi Türkiyənin Fələstin siyasətini müsbət, 33 faizi mənfi qiymətləndirib. Müqayisə üçün, ABŞ-ın eyni məsələ üzrə siyasətinə 76 faiz mənfi yanaşıb.

İordaniyada "Ərəb Barometri"nin 2023-2024-cü illəri əhatə edən əvvəlki dalğasına əsasən, respondentlərin 79 faizi Türkiyəyə yaxşı münasibət bəsləyirdi, 71 faizi isə Ərdoğanın xarici siyasətini dəstəkləyirdi.

Tarixi yaddaş var. Amma bu, etnik sədd deyil.

Bununla belə, Fələstindən gələn ən son məlumatlar Türkiyənin əsas dayağında çat yarandığını göstərir.

"Ərəb Barometri"nin 2025-ci il oktyabrın 8-dən 26-dək İordan çayının qərb sahili, Qəzza zolağı və Şərqi Qüdsdə 1655 nəfərlə keçirdiyi doqquzuncu dalğa Türkiyəyə simpatiyanın 2023-cü il 7 oktyabr ərəfəsindəki 65 faizdən 51 faizə düşdüyünü göstərdi. İran isə eyni dövrdə 28 faizdən 42 faizə qalxdı və ən böyük artımı göstərdi.

Tədqiqat müəlliflərinin izahı açıqdır: fələstinlilər müqavimətə real, maddi dəstək verdiyini düşündükləri aktorları mükafatlandırıb, vasitəçiləri isə cəzalandırıblar.

Fələstinin öz daxilində fərq nəhəngdir. Qəzzada Türkiyəyə müsbət baxanların payı 70 faizdir, İordan çayının qərb sahilində isə cəmi 38 faiz.

Ərdoğanın xarici siyasətini Qəzza sakinlərinin 71 faizi, qərb sahilində yaşayanların isə 43 faizi müsbət qiymətləndirir. Xarici liderlər arasında Ərdoğan yenə də birinci yerdədir.

Amma sorğunun ən vacib sualı simpatiyadan yox, etimaddan bəhs edirdi: kim sülh nizamlanmasında ədalətli vasitəçi ola bilər?

Misiri 31 faiz, Qətəri 30 faiz, Türkiyəni isə yalnız 19 faiz göstərib.

Türkiyə probleminin formulu budur. Ərdoğanı sevirlər. Amma onu sevənlər belə ona mandat vermirlər.

Yüksək səslə deyilən sözlər, sakit gedən ticarət

Ərəb küçəsi əvvəlcə intonasiyanı eşidir, sonra hesaba baxır.

Türkiyə İsraillə azad ticarət sazişini hələ 1996-cı ildə imzalayıb, saziş 1997-ci ildə qüvvəyə minib. 2023-cü ildə iki ölkə arasındakı ticarət dövriyyəsi təxminən 6,8-7 milyard dollar idi. Türkiyə İsrail tikintisi üçün polad və sement tədarük edən əsas ölkələrdən biri sayılırdı.

Bütün bu müddət ərzində Ərdoğan Benyamin Netanyahunu "qəssab", İsraili isə "terror dövləti" adlandırırdı.

Dönüş gec gəldi.

2024-cü ilin aprelində Ankara 54 kateqoriya üzrə 1019 adda məhsulun ixracına qadağa qoydu. Mayın 2-də isə ticarətin tam dayandırıldığını elan etdi.

Bir il sonra İsrail mənbələri üçüncü ölkələr üzərindən qeyri-rəsmi Türkiyə malları axınının ayda 100-200 milyon dollar olduğunu bildirirdi. Türkiyə tərəfi bu rəqəmləri rədd edirdi. Həqiqəti tam müəyyənləşdirmək çətindir və dürüst yanaşma budur ki, hər iki tərəfin öz rəqəmlərini təqdim etməkdə marağı var.

2025-ci il avqustun 29-da xarici işlər naziri Hakan Fidan parlamentin fövqəladə iclasında Türkiyə limanlarının İsrail gəmilərinə, hava məkanının isə İsrail hökumət təyyarələri və hərbi yüklərinə bağlandığını açıqladı.

Sonda sərtlik real addıma çevrildi. Amma ərəb ictimai rəyi vaxtı hesablamağı bacarır. 7 oktyabrdan tam embarqoya qədər keçən təxminən yeddi ay yadda qaldı.

Mənəvi liderlik iddiasında olan hər bir dövlət bu tələyə düşür: sözlər nə qədər gur səslənirsə, nəticə də bir o qədər sərt tələb olunur.

Qəzza: sülhün qarantı oldu, amma qapıdan içəri buraxılmadı

2025-ci ilin payızı Türkiyənin zəfər anına çevrilməli idi.

Oktyabrın 13-də Şarm əş-Şeyxdə Ərdoğan Donald Tramp, Əbdülfəttah əs-Sisi və Qətər əmiri Təmim bin Həməd Al Tani ilə birlikdə ABŞ-ın 20 bəndlik planı əsasında Qəzzada atəşkəsi rəsmiləşdirən sənədi imzaladı.

Türkiyə formal baxımdan Misir və Qətərlə eyni səviyyədə qarantlar dairəsinə daxil oldu.

Sonra gündəlik siyasət başladı və Türkiyənin statusu əriməyə başladı.

Oktyabrın 27-də Budapeştdə İsrailin xarici işlər naziri Gideon Saar bəyan etdi ki, beynəlxalq sabitləşdirmə qüvvələrində türk hərbçilərinə yer olmayacaq.

Noyabrda İsrail Türkiyənin xilasedici qrupunu Qəzzaya buraxmadı. Bir ay sonra Hakan Fidan Türkiyə televiziyasına müsahibəsində etiraf etdi: Ankara sabitləşdirmə qüvvələrində iştirak etməyə hazırdır, israillilər isə buna açıq şəkildə qarşı çıxırlar.

Son nöqtə 2026-cı il fevralın 19-da Vaşinqtonda, "Sülh Şurası" adlandırılan qurumun ilk iclasında qoyuldu.

Beynəlxalq qüvvələrə rəsmi şəkildə hərbi kontingent ayıran beş müsəlman dövləti bunlar idi: Albaniya, İndoneziya, Qazaxıstan, Kosovo və Mərakeş.

Türkiyə siyahıda yox idi.

Fələstin polisinin bərpası Misir və İordaniyaya tapşırıldı. Ankaranın payına əsasən logistika düşdü.

Bu epizod yüzlərlə sorğudan daha çox şey deyir.

Real rollar bölüşdürüləndə amerikalı vasitəçi Qəzzanın ərəb qonşularına söykəndi, İsrailin türk hərbçilərinə vetosu isə ərəb küçəsinin alqışından daha ağır gəldi.

Türkiyə ritorikası Ərdoğana Şarm əş-Şeyxdə ümumi fotoda yer qazandırdı. Qəzzanın açarları isə Qahirə və Əmmanda qaldı.

Çoxmərkəzli Yaxın Şərq yeni sultan axtarmır

Populyarlıqla hegemonluq tamam başqa kateqoriyalardır.

İordaniyalılar səni sevə bilər, amma sən Əmmanın qərarlarını müəyyənləşdirməzsən. Qəzzanın kumiri ola bilərsən, amma onun gələcəyi ilə bağlı danışıqların kənarında qala bilərsən. Qahirə ilə barışmaq mümkündür, onu Ankaranın üstünlüyünü qəbul etməyə məcbur etmək mümkün deyil.

Əsas məsələ budur ki, bugünkü ərəb dünyası çoxmərkəzlidir və orada "ərəblərin lideri" adlı boş vəzifə ümumiyyətlə yoxdur.

Səudiyyə Ərəbistanının müqəddəs şəhərləri və pulu var. Misir demoqrafiyasına, ordusuna, əl-Əzhərə və tarixi çəkisinə söykənir. Əmirliklərin kapitalı və limanları, Qətərin mediası və vasitəçilik imkanları var.

Bu paytaxtların hər biri öz suverenliyini qısqanclıqla qoruyur. Onların heç birinə nə yeni sultan, nə də yeni Nasir lazımdır.

Görünür, Ankaranın özündə bunu ictimai şəkildə etiraf etdiklərindən daha tez başa düşüblər.

Son illərin Türkiyəsi 2011-ci ilin Türkiyəsindən kəskin şəkildə fərqlənir. Ankara Misirlə barışıb, BƏƏ ilə münasibətləri normallaşdırıb, Ər-Riyadla müdafiə müqavilələri bağlayıb, Doha ilə strateji ittifaqı qoruyub.

İdeoloji missionerliyi PUA, tikinti, energetika və nəqliyyat müqavilələri əvəz edib.

Dəyəri təxminən 17 milyard dollar olan "İnkişaf yolu" layihəsi üzrə memorandumu Türkiyə, İraq, Qətər və BƏƏ 2024-cü ilin aprelində imzalayıb. Layihə İraqın Fao limanını Türkiyə sərhədi ilə birləşdirməlidir.

Hicaz dəmir yolu da səudlarla birlikdə dirçəldilir.

Diqqətçəkən məqam budur ki, hər iki layihə ərəb paytaxtlarının başı üzərindən deyil, məhz onlarla tərəfdaşlıq əsasında qurulur.

Cənubi Qafqaz isə Türkiyə təsirinin qohumluğa və bərabərliyə söykəndiyi halda necə işlədiyini göstərir.

2021-ci il iyunun 15-də Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev və Ərdoğan tərəfindən imzalanmış Şuşa Bəyannaməsi bir millətin iki suveren dövləti arasında müttəfiqlik münasibətlərini rəsmiləşdirdi.

"Bir millət, iki dövlət" formulu işləyir, çünki burada böyük və kiçik qardaş anlayışı yoxdur.

Ərəb dünyasında isə Ankaranın nə belə qohumluğu var, nə də tərəfdaşların Türkiyə ritorikasında zaman-zaman hiss olunan iyerarxiya eyhamı ilə barışmaq istəyi.

Sərhəd də məhz buradan keçir.

Bununla belə, Türkiyənin əlindəki kozırlar böyükdür və onları kiçiltmək ağılsızlıq olardı.

85 milyondan çox əhali. NATO-nun sayca ikinci böyük ordusu. Fars körfəzindən Şimali Afrikayadək PUA, zirehli texnika, gəmi və raket satan müdafiə sənayesi. Avropa, Qafqaz, Mərkəzi Asiya və Yaxın Şərq arasında tranzit qovşağı. Ərəb gündəlik həyatının çoxdan bir hissəsinə çevrilmiş seriallar və kurortlar. Regionda tanınma səviyyəsinə görə çox az siyasətçinin rəqabət apara biləcəyi lider.

Nəhayət, Fələstin məsələsi Ankaraya ərəb hökumətlərinin başı üzərindən birbaşa ərəb küçəsinə müraciət etmək imkanı verir.

Bütün bunlar Türkiyəni ərəb məkanının ən nüfuzlu qeyri-ərəb dövlətinə çevirir.

Amma sadalananların heç biri onu bu məkanın liderinə çevirmir.

Yoxlanıla biləcək proqnoz da irəli sürmək olar.

2027-ci ilin sonuna qədər türk hərbçiləri beynəlxalq qüvvələrin tərkibində Qəzzaya daxil olmayacaq, Ankara Fələstin nizamlanmasında Misir və ya Qətərlə müqayisə oluna biləcək müstəqil vasitəçi rolunu əldə etməyəcək, amma Qahirə və Ər-Riyadla ticarət dövriyyəsi böyüməyə davam edəcək.

Türkiyə ərəb bazarında pul qazanacaq, amma ərəblərin ərəb məsələlərini həll etdiyi qapının arxasında qalacaq.

Mədinəyə gedən qatar

Osmanlı imperiyası ərəb Şərqini idarə edirdi, çünki zirvəsində İstanbulun dayandığı imperiya piramidası mövcud idi.

XXI əsrdə belə piramida yoxdur.

Onun əvəzinə öz orduları, fondları, elitaları və keçmişə dair öz hesabları olan suveren dövlətlər var.

Görünür, Ərdoğan bu fərqi pərəstişkarlarının çoxundan daha yaxşı anlayır.

Onun hökuməti vaxtilə sultanın eşelonlarının hərəkət etdiyi yolun bərpası üçün Ər-Riyadla memorandum imzalayır və razılaşır ki, marşrut, tariflər və son dayanacaqlar iki paytaxt tərəfindən bərabər əsasda müəyyən ediləcək.

Bir neçə ildən sonra İstanbuldan çıxan qatar həqiqətən Mədinəyə çatsa, perronda onu türk paşası qarşılamayacaq.

Səudiyyəli sərhədçi qarşılayacaq.

Və Türkiyədən gələn sərnişinlərin vizalarını tələsmədən yoxlayacaq.

Müəllif: Malik Məlikov (Milli.Az redaktor)