Dünya

Avropa Rusiyadan imtina edir, amma qaz böhranı dərinləşir - İndi kimdən asılıdır?

16 Noyabr 2026 10:10
Baxış: 134
VTB-də minimal faiz dərəcəsi ilə nağd kredit 9.9%-dən

Milli.Az "Baku Network"da dərc olunmuş məqaləni təqdim edir:

Oktyabrda Avropa İttifaqı eyni qaz üçün İranla müharibə ərəfəsində olduğundan üç dəfə baha ödəyirdi, yanvarın 1-də isə Rusiya kranını özü bağlayacaq. Avropanın istilik sisteminin açarı getdikcə daha aydın şəkildə Vaşinqtonda görünür.

Oktyabrın 28-də bütün Avropa qaz bazarının hesablamalarında əsas götürülən Hollandiya qaz qovşağının müqaviləsi meqavat-saat üçün 100 avro həddini aşdı. Sonuncu dəfə belə hal 2022-ci ilin dekabrında baş vermişdi. Fevralın sonunda, ABŞ və İsrailin İrana qarşı müharibəsi ərəfəsində həmin qaz təxminən 32 avro idi.

Səkkiz ay ərzində Avropa artıq qaz almadı. O, hesab aldı. Avropa Komissiyasının sədri Ursula fon der Lyayen bu hesabın ilk iri versiyasını aprelin 29-da Strasburqda səsləndirdi: 60 gün ərzində qalıq yanacaq idxalına əlavə 27 milyard avro, "bir dənə də əlavə enerji molekulu olmadan". Onun öz sözlərinə görə, sentyabrın 16-dək məbləğ 90 milyarda çatdı.

Noyabr geri çəkilmə gətirdi: noyabrın 6-da müqavilə təxminən 86 avroya enərək bir həftədə təxminən 15 faiz itirdi. Bazar Vaşinqton ilə Tehran arasında Qətərin vasitəçiliyinə inandı. Hələlik inanmağa əsas yoxdur. Avropa İttifaqının yeraltı anbarları noyabrın 4-nə beş illik orta göstərici təxminən 90 faiz olduğu halda 74,33 faiz, Almaniya anbarları isə noyabrın 2-nə hökumətin 70 faizlik hədəfi fonunda 61,03 faiz doludur. Avrozonada inflyasiya oktyabrda 4 faizə çatıb, enerji bir ildə 20,8 faiz bahalaşıb.

Qiymət baxımından indiki böhran 2022-ci ildən dəfələrlə geri qalır: o zaman, avqustda meqavat-saat təxminən 340 avro idi. Lakin quruluşu daha təhlükəlidir. Dörd il əvvəl bəlanın Moskvada bir ünvanı və aydın çıxış yolu vardı: Moskvadan uzaqlaşmaq. Avropa çıxış yolunu tapdı, ev tapşırığını yerinə yetirdi, sahil boyu yeni terminallar düzdü və birdən aşkar etdi ki, onun istiliyi indi İran sahillərindəki dar boğazdan, Tokiodakı havadan, Norveçin Kolsnes zavodundakı təmirdən və Oval Kabinetdəki adamın əhval-ruhiyyəsindən asılıdır.

Boş anbarlar ağıllı kommersiya qərarı çıxdı

Aprelin 1-dək Avropa İttifaqının ehtiyatları 28 faizə endi. Sonra Brüsseldə xatırlamağı sevmədikləri arifmetika oyuna qoşuldu. Avropa Qaz Nəqli Sistemləri Operatorları Şəbəkəsinin materiallarında 31 mart tarixli kotirovka qeydə alınıb: yay müqaviləsi 50,345 avro, qış müqaviləsi isə 49,810 avro idi. Belə vəziyyətdə qazı yerin altına vuran tacir saxlanmaya pul ödəyir, kapitalını dondurur və nəticədə aldığından ucuz satır. Avqustda mənzərə təkrarlandı: yaxın müqavilə 60,68 avro, yəni qış müqaviləsindən 1,65 avro baha idi.

Belə şəraitdə qazı anbara vurmaq xeyriyyəçilikdir.

Brüssel qaydaları əvvəlcədən yumşaltmışdı. 90 faizlik hədəfi indi oktyabrın 1-i ilə dekabrın 1-i arasında istənilən vaxt, 10 faiz bəndi kənarlaşma ilə, nümayəndəli akt vasitəsilə isə daha 5 bənd əlavə güzəştlə yerinə yetirmək olar. Reden də daxil olmaqla Almaniyanın altı iri məsaməli anbarı cəmi 45 faizlik hədd aldı. Bu səxavətin öz məntiqi vardı və mən bunu etiraf edirəm: 2022-ci ildə sərt normalar Avropanı rezervuarları istənilən qiymətə doldurmağa məcbur etmişdi və bu, təxminən 100 milyard avroya başa gəlmişdi, halbuki indiki vurma, Avropa İttifaqının Enerji Tənzimləyiciləri Əməkdaşlığı Agentliyinin yuxarı qiymətləndirməsinə görə, 27 milyard avroya qədər xərc tələb etdi. Qənaət parlaq görünürdü, ta payızadək, qış qazı mart kotirovkasına nisbətən təxminən iki dəfə bahalaşana qədər.

Bundan sonra altıncı sinif şagirdi üçün məsələ gəlir. Anbarlarda hazırda 80 milyard kubmetrdən bir qədər az qaz var. Əvvəlki iki qışda Avropa İttifaqı oradan 60-66 milyard kubmetr götürüb. Oksford Enerji Tədqiqatları İnstitutunun hesablamalarına görə, El-Ninyonun vəd etdiyi isti hava 10-12 milyard kubmetr qənaət edəcək. Əlverişli variantda yaz yerin altında təxminən 25-30 milyard kubmetr qazla başlayacaq. Əlverişsiz variantı Beynəlxalq Enerji Agentliyi hesablayıb: soyuqlar və bağlı Hörmüz şəraitində ehtiyatlar mart ayının sonuna tutumun 10 faizindən aşağı düşəcək, operatorlar şəbəkəsi isə buna yaxın 11 faiz rəqəmini göstərir. 30 faiz həddindən sonra çıxarılma sürəti azalır və fizika maliyyəni üstələməyə başlayır.

Yaz növbəti raundu açacaq. Oksford İnstitutunun analitiki Cek Şarpls hesablayıb ki, 2027-ci ilin yayında anbarları 80 faiz doldurmaq üçün Avropaya əlavə 10 milyard kubmetr, Avropa Komissiyasının tələb etdiyi 90 faizə çatmaq üçün isə 20 milyard kubmetr lazım olacaq. "Vud Makenzi" şirkətinin Avropa qaz bazarı üzrə baş analitiki Tom Marzek-Manser proqnozu şirinləşdirmir: "Münaqişənin ilin sonunadək bitməsinin ən optimist ssenarisində belə, qiymətləndirmələrimizə görə, təəssüf ki, qaz qiymətləri artmaqda davam edəcək". "Avrasiya Qrupu"ndan Henninq Qloyşteyn eyni fikri yorğun həkim dili ilə ifadə edir: "Bu qapalı dairədə daha bir il fırlanmalı olacağıq və iqtisadiyyat daha bir il yüksək qaz qiymətləri şəraitində əziyyət çəkəcək".

Yay artıq bu balansa öz payını qatıb. İsti hava elektrik stansiyalarının qaz istehlakını mövsüm ərzində 9 faiz, avqustda isə 20 faiz artırdı. Macarıstan dayazlaşmış Dunay ucbatından "Paks" AES-in üçüncü blokunu dayandırdı, Fransa stansiyaları da eyni soyutma problemləri ilə üzləşdi.

Britaniya bu imtahanı artıq vermişdi. 2017-ci ildə orada milli saxlama güclərinin 70 faizinin payına düşən Raf anbarı bağlandı. Hökumət bu itkini dözüləsi saydı, lakin 2018-ci il martın 1-də adalara "Şərqdən gələn vəhşi" adlı şaxta gələndə "Milli Şəbəkə" operatoru səkkiz ildə ilk dəfə qaz qıtlığı barədə xəbərdarlıq verdi. Dərhal tədarükün qiyməti bir həftə əvvəlki 63 pensə qarşı istilik vahidi üçün 350 pensə qalxdı. Boşluq bir sutkadan az müddətdə bağlandı. Sistem tab gətirdi, pul kisələri isə yox. Ayı yadda saxlayaq: Avropa soyuğu rezervuarların dibində ən az qaz qalan martda qorxuludur.

Operatorlar şəbəkəsi ən ekstremal halı da hesablayıb. Ən iri dəniz magistralında qəza və Əlcəzair tədarüklərinin tam dayanması ilə müşayiət olunan sərt qış tələbatın 12-15 faizi həcmində çatışmazlıq yaradır. Ssenari az ehtimal olunandır. Lakin heç kim onu mümkünsüz adlandırmır.

Sülh Qətər qazını qaytarmayacaq

"Qətər Enerji" şirkəti martın 2-də Rəs-Laffanda mayeləşdirilmiş təbii qaz istehsalını dayandırdı və iki gün sonra fors-major elan etdi. Sonra İran raketləri kompleksin özünə zərbə endirdi. On dörd texnoloji xəttdən ikisi sıradan çıxıb: bu, ildə 12,8 milyon ton, ölkənin ixrac güclərinin 17 faizi deməkdir. Enerji məsələləri üzrə dövlət naziri və "Qətər Enerji"nin rəhbəri Səəd əl-Kəbi təmir müddətini üç ildən beş ilədək adlandırdı. Fors-major hər ay uzadılır və indi 2026-cı ilin sonunadək çəkilib. Dolama yol yoxdur, çünki Qətərin Körfəzdən kənarda ixrac terminalı yoxdur.

İtki qiymətləndirmələri fərqlənir və bu fərq faydalıdır. Tənzimləyicilər agentliyi təxminən 50 milyard kubmetr itki və 36 milyard kubmetr kompensasiya hesablayıb: ABŞ 14 milyard, Kanada 7, Rusiya isə 5 milyard kubmetr əlavə edib. Beynəlxalq Enerji Agentliyi yalnız mart-oktyabr dövründə Qətər və Birləşmiş Ərəb Əmirliklərində 60 milyard kubmetrdən çox itki, digər istehsalçılarda isə 40 milyard kubmetrdən çox artım qeydə alır. Dövrlər və metodikalar fərqlidir, nəticə isə ümumidir: dünya boşluğun təxminən üçdə ikisini bağladı, üçdə biri isə açıq qaldı. 2026-cı ildə qlobal mayeləşdirilmiş qaz təklifi 3 faiz, təxminən 20 milyard kubmetr azalacaq və statistika belə illik eniş hələ görməyib.

Fevralın 28-dək bazar bunun əksini, yəni yanacaq bolluğunu və iki ucuz il gözləyirdi. İndi Beynəlxalq Enerji Agentliyi 2026-2030-cu illər üzrə ümumi itkiləri 150 milyard kubmetr, yəni gözlənilən yeni təklifin 15 faizi qədər qiymətləndirir. Müharibə Avropanın səssizcə bel bağladığı investisiya dövrünün ən qızğın çağını uddu.

Oktyabr böhranın mexanikasını saf şəkildə nümayiş etdirdi. Oktyabrın 1-dən 28-dək Avropa terminalları keçən ilin bütün oktyabrındakı 10,57 milyon tona qarşı təxminən 8 milyon ton mayeləşdirilmiş qaz qəbul etdi. Operatorlar şəbəkəsinin hesablamasına görə, mart ayının sonunadək anbarlarda heç olmasa 30 faiz saxlamaq üçün Avropa İttifaqı qış ərzində 96 milyard kubmetr qaz almalıdır. Reqazifikasiya gücləri mövsüm ərzində təxminən 145 milyard kubmetrə hesablanıb. Terminallar kifayət edir. Çatışmayan təklif olunan qiymətə Avropaya üzməyə hazır tankerlərdir, çünki noyabrın 2-də Asiyanın Yaponiya-Koreya qiymət göstəricisi milyon Britaniya istilik vahidi üçün 33,9 dollar səviyyəsində idi. Sahə məsləhətçilərinin qiymətləndirmələrinə görə, ilin yekunlarına əsasən Yaponiya Çini qabaqlayacaq və yenidən ən böyük mayeləşdirilmiş qaz idxalçısına çevriləcək, əvvəlcədən ehtiyat toplamış Pekin isə başqalarının hərracını sakitcə seyr edir.

Beynəlxalq Enerji Agentliyi qış balansını heç bir diplomatiya olmadan tərtib edir. Yeni layihələr noyabrdan marta qədər əlavə 18 milyard kubmetr, mövcud layihələr, ilk növbədə Rusiya, Nigeriya və Omanda, daha 3 milyard kubmetr verəcək. Yekun yenə də mənfidir: Hörmüzün taleyindən asılı olaraq, qışda dünya mayeləşdirilmiş qaz təklifi keçən illə müqayisədə 10-25 milyard kubmetr azalacaq. Agentlik qiymətlərin ən azı 2027-ci ilin yayınadək yüksək qalacağını hesab edir. Avropanın 96 milyard kubmetrlik sifarişi keçən qışın alışlarını təxminən iki dəfə üstələyir və onu daralan bazarda yerləşdirmək lazım gələcək.

Qitənin əsas boru kəməri tədarükçüsü olan Norveç oktyabrda Kolsnes, Korste, Osqard və Oseberqdə plandankənar dayanmalarla əsəbləri daha da gərginləşdirdi.

Diplomatiya hələlik Norveç kompressorlarından da pis işləyir. Noyabrın 3-nə keçən gecə, aralıq seçkilər günü amerikalılar Qeşm adasına zərbələr endirdilər. ABŞ Prezidenti Donald Tramp "Foks Nyus" telekanalına müsahibəsində əməliyyatı kiçik adlandırdı və onu müharibə saymaqdan imtina etdi. Tehran boğazın açılması üçün İranın irəli sürdüyü yeddi şərtə Amerikanın cavabını inandırıcı saymadı. Bu arada Qətər qarşılıqlı güzəşt düsturu axtarır: İran gəmilərə hücumları dayandırır, ABŞ isə İran limanlarının blokadasını götürür. Məsuliyyət burada ədalətlə bölünür. Müharibəni Vaşinqton və İsrail başladı, Qətər zavodlarına və ticarət gəmilərinə Tehran atəş açdı. Avropa isə hər ikisinin hesabını ödəyir.

Müharibə öz xərcini çıxardı və çek Hyustonda yazılıb

Amerikanın mayeləşdirilmiş qazı artıq Avropanın bu yanacaq üzrə idxalının 60 faizindən çoxunu və Avropa İttifaqına bütün qaz tədarüklərinin təxminən 30 faizini təmin edir. ABŞ-ın ən iri ixracatçısı olan "Şenyer" şirkəti üçüncü rübdə rekord sayda, 188 partiya göndərdi, 1,2 milyard dollar xalis mənfəət qazandı və illik proqnozunu ardıcıl üçüncü dəfə yüksəltdi. Oktyabrın 23-də Amerikanın Henri Hab qovşağında qaz milyon Britaniya istilik vahidi üçün 2,6 dollar, Hollandiya qovşağında isə 30,8 dollar idi.

On iki dəfəlik fərqi tamamilə mənfəətə yazmaq olmaz. Ondan mayeləşdirmə və fraxt xərcləri çıxılır, uduşun bir hissəsi isə müqavilələri Henri Hab qiymətinə bağlı olan elə Avropa alıcılarının özlərinə çatır. Qalıq yenə də təsirlidir.

2025-ci il iyulun 27-də Şotlandiyanın Ternberri şəhərində Donald Tramp və Ursula fon der Lyayen 2028-ci ilin sonunadək 750 milyard dollarlıq Amerika enerji daşıyıcılarının alınması barədə razılaşdılar. Brüssel 2024-cü ildə onları 77 milyard avroluq idxal etmişdi, təxminən üç dəfə artım tələb olunurdu və bazar bu rəqəmi açıq istehza ilə qarşıladı. Plan indi də qeyri-real görünür. Bunun əvəzinə müharibə fiziki axınları heç bir ticarət sövdələşməsinin bacarmayacağı şəkildə çevirdi. Enerji üzrə Avropa komissarı Dan Yorgensen özü hələ qışda, Trampın Qrenlandiyanı ilhaq etmək təhdidləri fonunda narahatlığını etiraf etmişdi: "Bir asılılığı digəri ilə əvəz etmək riski ilə üzləşirik".

Son iki qərar geniş ictimaiyyətin diqqətindən kənarda qaldı, halbuki yeni qüvvələr balansı barədə istənilən bəyannamədən daha çox şey deyir. Birincisi metana aiddir. Emissiyalar haqqında Avropa reqlamentinə əsasən qaz idxalçılarına qoyulan tələblər 2027-ci il yanvarın 1-də qüvvəyə minməli idi. Avropa Komissiyası bir illik möhlət təklif etdi, Avropa Parlamenti üç ili dəstəklədi, yekun variant isə hələ Avropa İttifaqı Şurası ilə razılaşdırılmalıdır. Formal olaraq iqlim norması qış qarşısında geri çəkilir. Əslində isə, mənim qiymətləndirməmə görə, əsas uduş Avropa mayeləşdirilmiş qazının yarıdan çoxunu tədarük edən ölkəyə çatacaq.

İkinci qərar Vaşinqtonda qəbul edilib. Sentyabrın 18-də Tramp mərhum senator Lindsi Qremin adını daşıyan qanunu imzaladı: sənəd Rusiya neft və qazının beş ən iri alıcısına qarşı 100 faizədək rüsum tətbiq etməyə və Rusiya mayeləşdirilmiş qazının ticarətində iştirak edən gəmilərə sanksiyalar tətbiq etməyə icazə verir. Əsas tədbirlər oktyabrın 18-də qüvvəyə minməli idi. Son müddətə iki gün qalmış prezident onların tətbiqindən geniş imtina haqqında sənəd imzaladı və bunun bütün qazdaşıyan gəmilərə şamil olub-olmadığı dərc edilmiş məlumatlardan aydın deyil. Almaniyanın "Urgevald" təşkilatı, rəqəmlərinə gəmi məlumatlarına əsaslandığı üçün inandığım, nəticələrinə isə kampaniya temperamentini nəzərə alaraq ehtiyatla yanaşdığım bu qurum, 2022-ci ildən bəri Rusiya qazını daşımış 134 gəmi saydı ki, onların arasında Ark7 sinifli 17 buzqıran qazdaşıyan da var. Təşkilatın nümayəndəsi Aleksandr Kirk bəyan etdi ki, Tramp qanunu onun əsas sanksiyaları işə düşməmişdən əvvəl içini boşaldıb. Avropa üçün başqa məqam daha vacibdir. Yamaldan tədarüklər embarqoya qədər indi Rusiya qazını Brüsseldən əvvəl kəsmək və ya mərhəmət göstərib onun axmasına icazə vermək hüququna malik olan Amerika prezidentinin qərarından asılıdır. Oktyabrda o, ikincisini seçdi.

Etiraf etmək lazımdır ki, amerikalılar Avropanı real qıtlıqdan xilas etdilər. Bu qazı çoxlu özəl şirkət satır və "Qazprom"un heç bir analoqu Ağ Evin əmrlərini yerinə yetirmir. Moskva ilə fərq realdır. Lakin prezidentin əlində ixrac nəzarəti və fövqəladə səlahiyyətlər qalır, Qrenlandiya təcrübəsi isə avropalılara belə ssenariləri fantastika saymamağı öyrətdi.

Moskva da qazancdadır. Doqquz ay ərzində Avropa İttifaqı "Yamal MTQ" layihəsindən rekord həcmdə, 12,18 milyon ton qaz alıb və bunun üçün təxminən 7,88 milyard avro ödəyib. Layihənin bütün göndərişlərinin 85 faizini Avropa limanları qəbul edib. Rusiya Avropa İttifaqının mayeləşdirilmiş qaz idxalının 15,3 faizini təmin edib ki, bu da keçən ilin 13,6 faizindən çoxdur. Avropanın dördüncü ildir asılılığından qurtulmağa çalışdığı ölkə Avropanın əsas müttəfiqinin yaratdığı böhrandan qazanc götürür.

Birinci yanvar: qış tarifi ilə prinsip

Avropa İttifaqının 2026/261 saylı reqlamenti yanvarın 26-da 24 ölkənin lehinə, iki ölkənin əleyhinə səsi və bir ölkənin bitərəf qalması ilə qəbul edilib. Macarıstan və Slovakiyanın yan keçilməsi zərif şəkildə həyata keçirildi: qadağa yekdillik tələb edən sanksiya kimi deyil, ixtisaslı çoxluğun kifayət etdiyi ticarət tədbiri kimi rəsmiləşdirildi. Budapeşt Avropa İttifaqı Məhkəməsinə iddia qaldırdı, Bratislava da eyni niyyətini elan etdi. Mayeləşdirilmiş qaz üzrə qısamüddətli müqavilələr aprelin 25-dən, boru kəməri qazı üzrə isə iyunun 17-dən qadağandır. Mayeləşdirilmiş qaz üzrə uzunmüddətli müqavilələr 2027-ci il yanvarın 1-də, boru kəməri müqavilələri sentyabrın 30-da, anbarlarda qaz çatışmadıqda isə noyabrın 1-də başa çatır.

Aralıq qadağa zəif işlədi. Sentyabrda Avropa İttifaqına 792 440 ton Yamal mayeləşdirilmiş qazı gəldi ki, bu da bir il əvvəlkindən hətta bir qədər çoxdur, çünki əsas həcmlər uzunmüddətli müqavilələrə bağlıdır. Əsl qırılma yeddi yarım həftə sonra, çıxarılma mövsümünün qızğın çağında baş verəcək.

Gözləmək barədə xahişlər artıq səslənib. İtaliyanın "Eni" şirkətinin rəhbəri Klaudio Deskalzi aprelda, Bilbao limanının rəhbərliyi iyunda möhlət istəyirdi, Belçikanın baş naziri isə ucuz Rusiya qazının gələcəkdə qayıdışından danışmağa başladı. Yorgensen hamıya eyni cavabı verir. Oktyabrın 29-da Avropa İttifaqı enerji nazirlərinin görüşündən sonra o bəyan etdi: "Bu qadağa qüvvədə qalır" və əlavə etdi ki, Rusiya qazına qayıdış Avropanı yenidən düşmənin cibinə qoyacaq.

Mən onu haqlı hesab edirəm və bunun pulsuz olduğunu iddia etməyəcəyəm. Enerji İqtisadiyyatı və Maliyyə Təhlili İnstitutu itirilən həcmləri təxminən 7 milyard kubmetr qiymətləndirir. Gizli problem yönün dəyişdirilməsindən daha ciddidir: Ark7 sinifli buzqıran donanma azdır, Yamaldan Asiyaya yol daha uzundur, buna görə də ümumi ixrac, ehtimal ki, azalacaq və dünya bazarı bu gün qızıl qiymətində olan həcmlərin bir hissəsini itirəcək. Prinsipin qiyməti hesablarda hiss olunacaq.

Alternativ isə daha pisdir. Hər Yamal tankerinə görə ödənilən pul bu payız Ukrayna elektrik stansiyalarını vurmaqda davam edən ölkənin büdcəsinə gedir. Bundan əlavə, ilk ağır qışda qoparılmış möhlət Kremlə Avropa prinsipiallığının qiymətini həmişəlik izah edərdi: bir soyuq yanvar.

Əvvəl zavod ödəyir, sonra mənzil

Beynəlxalq Enerji Agentliyi 2026-cı ildə dünyada qaz tələbatının təxminən 65 milyard kubmetr azalacağını proqnozlaşdırır ki, bu da 2020-ci ildən bəri üçüncü enişdir. Azalmanın təxminən 90 faizi energetika və sənayenin payına düşür, ən ağır zərbə isə gübrə istehsalına dəyir. Fransada karbamidin qiyməti aprelda ton üçün 760 avroya çatdı ki, bu da müharibədən əvvəlkindən 51 faiz yüksəkdir. "BASF" konserni yuyucu vasitələrin komponentlərinin qiymətlərini təxminən 30 faiz qaldırdı. Almaniyanın İfo İnstitutu xəbərdarlıq edirdi ki, belə bahalaşma yalnız Çin rəqiblərini gücləndirir.

Tənzimləyicilər agentliyi təsəlli verir: Avropa İttifaqında qaz istehlakı 2022-ci il səviyyəsindən təxminən 20 faiz aşağıdır və anbardakı hər kubmetrin çəkisi indi daha böyükdür. Təsəlli ikimənalıdır. Bu faizlərin bir hissəsi enerji səmərəliliyi və bərpa olunan enerji istehsalı sahəsindəki uğurlardır. Digər hissəsi isə statistikada yoxluğu dayanıqlılıq kimi görünən bağlanmış sexlərdir.

Ev təsərrüfatlarına dalğa hələ qismən çatıb. Topdansatış qiymətlər qəbzlərə gecikmə ilə yansıyır və İtaliya bu gecikmə bitəndə nələrin baş verdiyini göstərir: oradakı inflyasiya bir ayda 4,2 faizdən 5,6 faizə sıçradı, əsasən kommunal hesablar səbəbindən. Baş nazir Corca Meloni artıq Brüsseldən büdcə çevikliyi istəyir. Almaniya ünvanlı vergi azaldılması ilə göstəricini 3,3 faizdən 2,8 faizə endirdi və bu təzad bütün qış boyu ittifaqın əsas daxili münaqişəsinə çevriləcək: varlılar özlərinə daha aşağı inflyasiya alacaqlar, qalanlarına isə dözməyi təklif edəcəklər. Fon der Lyayen xatırladır ki, əvvəlki böhranda 350 milyard avrodan çox vəsait qeyri-ünvanlı tədbirlərə sərf edilib. Bu gün belə miqyası təkrarlamağa az ölkənin büdcəsi imkan verir.

Elektrik enerjisi bu hekayəni siyasət dilinə tərcümə edir. İtaliyada elektrik enerjisinin qiymətini əvvəlki kimi tez-tez qaz müəyyən edir, İspaniya və Fransada isə onun təsiri xeyli zəifdir. Külək, günəş və atom enerjisinə sərmayə qoymuş ölkələr daha az ödəyir. Növbəti onillik üçün nəticə artıq ödəniş qəbzlərində çap olunub.

Xəzərdən gələn boru: kiçikdir, amma boğazdan keçmir

Avropa idxalının xəritəsində nə Hörmüzdən, nə Asiya hərracından, nə də Atlantikadan asılı olmayan bir marşrut var. Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev yanvarda bildirdi ki, ölkənin qaz ixracı 25 milyard kubmetri ötüb və daha da arta bilər. Xəzər qazı indi 16 ölkəyə gedir ki, onlardan 13-ü Avropa ölkəsidir. Yanvardan bu siyahıya Almaniya və Avstriya da daxil olub, üstəlik Almaniyanın dövlət şirkəti "Sefe" 10 illik müqavilə ilə ildə 1,5 milyard kubmetrə çatacaq həcm üçün kontrakt bağlayıb. Transadriatik qaz kəməri fəaliyyətə başladığı vaxtdan avropalılara 61,4 milyard kubmetr Azərbaycan qazı çatdırıb, yanvarın 1-dən isə onun uzunmüddətli ötürücülük qabiliyyəti 1,2 milyard kubmetr artıb.

Bununla belə, miqyası dürüst adlandırmaq lazımdır, əks halda söhbət mənasını itirir. 2026-cı ilin doqquz ayında Avropa Azərbaycandan 8,6 milyard kubmetr qaz alıb ki, bu da bir il əvvəlkindən 8,5 faiz azdır. Ümumi ixrac 0,5 faiz artaraq 18,4 milyard kubmetrə çatıb: 1,2 milyard kubmetr Suriyaya gedib, Türkiyə isə 7 milyard kubmetr alıb. Xəzər itirilmiş Qətəri əvəz etməyəcək və qışın 96 milyard kubmetrlik mayeləşdirilmiş qaz ehtiyacını ödəməyəcək. Cənub Qaz Dəhlizi sığorta polisi kimi işləyir və bu polis əvvəlcədən alındıqda ən ucuz başa gəlir.

Transadriatik kəmərin ötürücülük qabiliyyətini 20 milyard kubmetrə qədər iki dəfə artırmaq texniki baxımdan mümkündür. Şərtlər məlumdur: bazar tələbi və tənzimləyicilərin razılığı, praktikada isə uzunmüddətli müqavilələr. Bakı öz addımlarını atır. İyun enerji həftəsində "Abşeron" yatağının ikinci mərhələsindən gələcək hasilatın yarısı 15 illik müqavilə ilə uzunmüddətli öhdəlikləri ideoloji problem saymayan alıcıya, Türkiyəyə satıldı. Bu gün cari bazarda alınan qaza 90-100 avro ödəyən Brüssel nəhayət marşrutu başqasının boğazından keçməyən tərəfdaşla iyirmi illik sənədlər imzalamağa hazırdırmı? Mənim cavabım yoxdur. Brüssel də hələ cavab verməyib.

Optimistlər artıq iki dəfə yanılıblar

Oksford İnstitutu sakitləşdirici ssenari təklif edir. Onun modellərinə görə, hətta Hörmüz növbəti istilik mövsümünədək bağlı qalsa belə, qiymətlər oktyabrdakı 100 avrodan yuxarı qalxmayacaq, yazdan enmə başlayacaq, Qətər itkiləri isə 2028-ci ilin sonunadək kompensasiya ediləcək. Beynəlxalq Enerji Agentliyi daha tutqun baxır: aşağı ehtiyatlar 2027-ci ilin yayında genişmiqyaslı vurma tələb edəcək və gərginliyi 2028-ci ilə qədər uzada bilər, agentlik isə onilliyin sonundan əvvəl ciddi yüngülləşmə gözləmir. Mübahisənin qiyməti yüksəkdir və mən sadə səbəbə görə skeptiklərin tərəfini tuturam. Avqustda Almaniyanın "Yuniper" şirkəti Hörmüz bağlı qaldığı bütün müddət üçün 50-60 avro gözləyirdi. Elə o vaxt "Kommertsbank" ilin sonu üçün 50 avro rəqəmini səsləndirirdi. "Qoldman Saks" hələ payızda dekabr üçün təxminən 50 avroluq hədəfi saxlayırdı, yüz avro riski barədə qeyd-şərt edərək. Zirvədə bazar bu rəqəmlərdən iki dəfə yuxarı qalxdı.

Ədalət naminə qeyd edim: nə Qloyşteyn, nə də Şarpls bu qış istehlakçıların fiziki olaraq qazdan ayrılmasını gözləmir və mən onlarla mübahisə etməyəcəyəm. Oksford İnstitutundan Bill Farren-Prays öz optimizminin sərhədini özü müəyyən etdi: "Əgər Hörmüzün itirilməsini təcrid olunmuş problem kimi qəbul etsək, bazar sonda onun öhdəsindən gələcək". Onun fikrinin ikinci yarısı birincisindən daha vacibdir: "əgər onu bundan sonra enerji sahəsində sistematik olaraq gözlənilməz xoşagəlməzliklərin baş verdiyi qeyri-sabit dünyada yaşadığımızın əlaməti kimi qəbul etsək, bu halda bizi getdikcə daha yeni problemlər gözləyir".

Mənim proqnozlarım sadədir və onları yoxlamaq asandır.

2027-ci il yanvarın 31-dək "Qətər Enerji" fors-majoru ən azı birinci rübün bir hissəsinə uzadacaq. Rusiya mayeləşdirilmiş qazına qadağa yanvarın 1-də möhlətsiz qüvvəyə minəcək, baxmayaraq ki, o vaxta qədər paytaxtlardan bir neçə səs-küylü səs ona yenidən baxılmasını tələb edəcək. Bu qış Hollandiya qovşağının aylıq müqaviləsi 150 avrodan yuxarı bağlanmayacaq: Asiyada tələbat artıq qiymət tərəfindən sındırılıb və yüksəlişi məhdudlaşdıracaq. 2027-ci il aprelin 1-dək Avropa anbarları keçən ilin 28 faizindən də aşağı, 25 faizdən az dolu olacaq. Həmin ilin yayında, iyulun 1-də, Hörmüzdə hərəkət marta qədər tam bərpa olunmasa, Hollandiya qovşağında qiymət 60 avrodan yuxarı qalacaq.

Başqa dönüş də mümkündür. Qətərin vasitəçiliyi ilə bağlanan sövdələşmə bir neçə həftə ərzində risk əlavəsini 20-30 avro aşağı sala bilər, çünki Rəs-Laffandakı zədələnməmiş xətlər sürətli işəsalmaya hazır vəziyyətdə saxlanılır. Qətərlilər boğaz açıldıqdan sonra bir neçə həftəyə işə qayıdacaqlarını vəd edirlər. Lakin itirilmiş 17 faiz illərlə itirilmiş qalacaq, boş anbarları isə artıq endirimsiz doldurmaq lazım gələcək.

Avropa 2022-ci ilin dərsini hərfiyyən öyrəndi: borusu olan bir diktatordan asılı olmamaq. Özünə vermədiyi sual isə başqa cür səslənirdi: borunun yerində dəniz qalanda onun seçiminə kim sahib olacaq. Cavab rəqəmlərlə verilib. Mayeləşdirilmiş qazın 60 faizindən çoxu bu qazın bahalaşmasına səbəb olan müharibəni başlamış ölkədən gəlir. Müttəfiq özünün törətdiyi yanğına su satır və söhbət qiymətə gələndə səmimi şəkildə inciyir.

Bu payızın ən dəqiq mənzərəsini birja icmalları fonunda demək olar ki, diqqətdən kənarda qalmış bir mərasim yaratdı. Oktyabrın 22-də Dohada zavodu bağlı boğazın arxasında deşilmiş xətlərlə dayanan Səəd əl-Kəbi "Şenyer"in rəhbəri Cek Fuskonun imzasının yanında öz imzasını atdı. Fars körfəzinin ən iri qaz ixracatçısı 2031-ci ildən 2054-cü ilədək Luiziana və Texasdan ildə 4 milyon ton Amerika mayeləşdirilmiş qazı almağı öhdəsinə götürdü, qiymət düsturu isə Henri Hab qovşağına bağlandı.

Bu müqavilədə Avropa imzaları yoxdur.

Müəllif: Malik Məlikov (Milli.Az redaktor)

Azernews Newspaper

XƏBƏR LENTİ

Copyright © 2026 Milli.Az

Saytdakı materialların istifadəsi zamanı istinad edilməsi vacibdir. Məlumat
internet səhifələrində istifadə edildikdə hiperlink vasitəsi ilə istinad mütləqdir.