Qardaşlıq sərhədləri ləğv etmir: Azərbaycan Türkiyədən giriş qaydalarına niyə yenidən baxmalıdır?

Dövlətlərin qardaş xalqları, strateji müttəfiqləri, ortaq tarixi və maraqları ola bilər. Amma dövlət təhlükəsizliyi məsələsində nə qardaşlıq, nə qohumluq, nə də kiməsə verilən müstəsna imtiyazlar keçərlidir. Burada yalnız bir prinsip hökm sürür: suverenliyə, ictimai asayişə və vətəndaşların əmin-amanlığına təhlükə yarada biləcək hər şey ciddi nəzarət altında saxlanılmalıdır. Əsl müttəfiqlik də məhz bu prinsipə hörmətdən başlayır. Çünki dövlətdən sayıqlığını əldən verməyi tələb edən qardaşlıq anlayışı zaman keçdikcə siyasi dəyər olmaqdan çıxaraq strateji zəifliyə çevrilə bilər.

Azərbaycanla Türkiyə arasında qüvvədə olan gediş-gəliş qaydalarına mümkün dəyişikliklər, o cümlədən şəxsiyyət vəsiqəsi ilə sərhədi keçmək imkanının ləğvi və viza rejiminin bərpası perspektivi məhz bu prizmadan qiymətləndirilməlidir.

Söhbət Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinin mahiyyətinə yenidən baxmaqdan, müttəfiqlik öhdəliklərindən imtina etməkdən, yaxud qardaş türk xalqına etimadsızlıq göstərməkdən getmir. Məsələ Azərbaycanın öz dövlət sərhədini kimin, hansı şərtlərlə və nə məqsədlə keçə biləcəyini müstəqil müəyyənləşdirmək kimi təməl suveren hüququndan gedir.

2021-ci il aprelin 1-dən etibarən Azərbaycan və Türkiyə vətəndaşları biometrik şəxsiyyət vəsiqələri əsasında birbaşa qarşılıqlı səfərlər həyata keçirmək və qarşı tərəfin ərazisində 90 günədək vizasız qalmaq imkanı əldə ediblər. Bununla bağlı müvafiq protokol 2020-ci il dekabrın 10-da imzalanıb. Həmin dövrdə bu qərar iki qardaş dövlət arasında siyasi yaxınlaşmanın məntiqi davamı kimi qarşılanırdı.

Lakin beynəlxalq münasibətlər dəyişməz şərtlər daxilində inkişaf etmir. Regiondakı vəziyyət, transmilli təhdidlərin xarakteri, ekstremist təşkilatların fəaliyyət üsulları və ideoloji təsir mexanizmləri zamanla dəyişir. Deməli, təhlükəsizliyin təmin olunması üçün istifadə edilən vasitələrə də vaxtaşırı yenidən baxılmalıdır.

Bu gün belə bir yenidən qiymətləndirməyə ehtiyac yaranması kifayət qədər əsaslı görünür.

Türkiyədə dini ritorikadan istifadə edərək öz sıralarına yeni tərəfdarlar cəlb edən, gizli strukturların maliyyələşdirilməsi və ekstremist ideologiyanın yayılması ilə məşğul olan radikal qruplaşmaların fəaliyyəti hələ də ciddi problem olaraq qalır. Üstəlik, bu təhdidlərin mövcudluğunu Türkiyənin öz hüquq-mühafizə orqanları da etiraf edir.
2025-ci ilin dekabrında Türkiyənin Yalova vilayətində İŞİD terror təşkilatının silahlıları ilə baş verən qarşıdurma nəticəsində üç türk polisi həyatını itirib. Bundan sonra ölkənin təhlükəsizlik qüvvələri 21 vilayətdə keçirilən əməliyyatlar zamanı sözügedən terror təşkilatı ilə əlaqədə şübhəli bilinən 357 nəfəri saxlayıb.

2026-cı ilin mayında isə Türkiyə hakimiyyəti ölkənin 47 vilayətində İŞİD-lə əlaqədə şübhəli bilinən daha 324 nəfərin saxlanıldığını açıqlayıb. Şübhəlilər arasında terror fəaliyyətinin maliyyələşdirilməsində və ekstremist strukturların işində iştirakda ittiham olunan şəxslər də olub.

Bu rəqəmlər üzərində ciddi düşünməyə dəyər.

Onlar heç də Türkiyənin terrorizm mənbəyi olduğu anlamına gəlmir. Əksinə, bu faktlar Türkiyənin dövlət qurumlarının geniş şəbəkəyə malik ekstremist mühitlə mübarizə aparmaq məcburiyyətində qaldığını göstərir. Keçirilən irimiqyaslı polis əməliyyatları bir tərəfdən mövcud təhdidlərin nə qədər ciddi olduğunu, digər tərəfdən isə Ankaranın onlara qarşı mübarizədə qətiyyətini ortaya qoyur.

Belə olan halda tamamilə haqlı sual yaranır: əgər Türkiyənin özü genişmiqyaslı antiterror əməliyyatlarının keçirilməsini zəruri sayırsa, Azərbaycan nə üçün öz qabaqlayıcı təhlükəsizlik mexanizmlərini təkmilləşdirməməlidir?

Xüsusilə öz təsir dairəsini yarandığı ölkənin hüdudlarından kənara çıxarmağa çalışan təşkilatların və dini-siyasi birliklərin fəaliyyəti narahatlıq doğurur. Müasir radikalizm heç də həmişə açıq zorakılıq çağırışları ilə özünü büruzə vermir. Bir çox hallarda bu proses informasiya platformaları, qeyri-rəsmi təhsil strukturları, qapalı icmalar, xeyriyyə şəbəkələri və gənclərin məqsədyönlü ideoloji təsir altına salınması vasitəsilə həyata keçirilir.

Bununla yanaşı, burada son dərəcə mühüm bir məqama aydınlıq gətirilməlidir. Dini etiqad, qanuni ictimai fəaliyyət və ekstremizm arasında qəti sərhəd qoyulmalıdır. Hər hansı dini icmaya mənsub olmaq özlüyündə insanın təhlükəsizlik üçün təhdid yaratması demək deyil. Məhdudlaşdırıcı tədbirlərin tətbiqi üçün əsas şəxsin hansı dinə və ya məzhəbə mənsub olması yox, onun qanunsuz fəaliyyəti barədə konkret məlumatlar olmalıdır.

Azərbaycan dünyəvi dövlətdir. Bu, dövlətçiliyimizin konstitusion təməli, tarixi inkişafımızın nəticəsi və cəmiyyətimizin şüurlu seçimidir. Ölkəyə kənardan yad dövlətçilik modelinin sırıdılması, dünyəvi qanunvericiliyin dini hökmlərlə əvəzlənməsi, yaxud dövlət institutlarının fəaliyyətinin xarici ideoloji mərkəzlərdən asılı vəziyyətə salınması istiqamətində istənilən cəhd qətiyyətlə dəf edilməlidir.

Məhz bu baxımdan miqrasiya nəzarəti məsələsi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.
Hazırda tətbiq olunan sadələşdirilmiş sərhədkeçmə qaydaları qanuni səfərləri xeyli asanlaşdırır. Lakin bu mexanizm səfərin məqsədinin və mümkün risk amillərinin əvvəlcədən araşdırılması üçün ayrılan vaxtı məhdudlaşdırır. Əlbəttə, biometrik şəxsiyyət vəsiqəsi ilə ölkəyə giriş heç də yoxlamanın aparılmaması demək deyil. Eyni zamanda xarici pasportun təqdim edilməsi də özlüyündə daha etibarlı təhlükəsizlik təminatı yaratmır.

Deməli, əsas məsələ sərhəddə təqdim olunan sənədin növündən daha çox yoxlamaların nə dərəcədə əhatəli və vaxtında aparılmasıdır.

Viza prosedurunun üstünlüyü ondan ibarətdir ki, müraciət edən şəxs hələ dövlət sərhədinə çatmamış onun barəsində təqdim edilmiş məlumatları araşdırmaq mümkün olur. Səlahiyyətli dövlət qurumları bu halda məlumatları təhlil etmək, müvafiq informasiya bazaları üzrə yoxlamalar aparmaq və əsaslandırılmış qərar qəbul etmək üçün əlavə vaxt qazanır.

Bununla belə, vizanı ekstremizmə qarşı universal mübarizə vasitəsi kimi təqdim etmək də yanlış olardı. Heç bir viza sistemi potensial təhlükəli şəxslərin hamısının aşkarlanacağına zəmanət vermir. Belə mexanizmin səmərəliliyi ilk növbədə kəşfiyyat məlumatlarının keyfiyyətindən, dövlət qurumları arasında koordinasiyadan və əməkdaşların peşəkarlığından asılıdır.

Odur ki, Azərbaycanın bu istiqamətdə mərhələli şəkildə həyata keçirilə biləcək bir neçə variantı nəzərdən keçirməsi məqsədəuyğun olardı.

İlkin mərhələdə ölkəyə gələn şəxslərin müəyyən kateqoriyaları üçün məcburi ilkin elektron qeydiyyat mexanizmi tətbiq edilə bilər. Növbəti addım risklərin qiymətləndirilməsi imkanlarının genişləndirilməsi və Türkiyənin aidiyyəti dövlət qurumları ilə məlumat mübadiləsinin gücləndirilməsi ola bilər. Üçüncü mərhələdə isə müvafiq təhlillər belə bir addımın zəruriliyini təsdiqləyərsə, ölkəyə girişin yalnız xarici pasport əsasında həyata keçirilməsi qaydasına keçmək mümkündür.

Nəhayət, kifayət qədər ciddi əsaslar yarandığı təqdirdə viza rejiminin bərpası, yaxud xarici vətəndaşların müəyyən kateqoriyaları üçün xüsusi icazə prosedurlarının tətbiqi də müzakirə predmeti ola bilər.

İstənilən qərar Azərbaycanın milli qanunvericiliyinə və beynəlxalq öhdəliklərinə uyğun olmalıdır. Eyni zamanda qarşılıqlılıq prinsipi də nəzərə alınmalıdır. Çünki mümkün dəyişikliklər Azərbaycan vətəndaşlarının Türkiyəyə səfərlərinə də təsir göstərə bilər.

Bu cür addımların iqtisadi nəticələrini də gözardı etmək olmaz. Türkiyə Azərbaycanın ən mühüm ticarət və iqtisadi tərəfdaşlarından biri olaraq qalır. Turizm, təhsil, biznes və ailə bağları yüz minlərlə insanı bir-birinə bağlayır. Əsassız inzibati maneələrin yaradılması bu əlaqələrə və iqtisadi maraqlara nəzərəçarpacaq ziyan vura bilər.

Ancaq burada iqtisadi itkilərlə dövlət təhlükəsizliyinə yönələn təhdidlər arasında prinsipial fərq var.

İqtisadi itkilərin miqyasını hesablamaq, onların təsirini kompensasiya etmək və minimuma endirmək mümkündür. Təhlükəsizlik sahəsində baş verə biləcək arzuolunmaz hadisələrin nəticələri isə qat-qat ağır ola bilər.

Üstəlik, Azərbaycanla Türkiyə arasında müttəfiqlik münasibətlərini rəsmiləşdirən 2021-ci il Şuşa Bəyannaməsinin özü də suverenliyə, müstəqilliyə hörmət və bir-birinin daxili işlərinə qarışmamaq prinsiplərinə əsaslanır.

Bu baxımdan sərhəd nəzarətinin təkmilləşdirilməsi, əgər qanuni, əsaslandırılmış və ayrı-seçkiliyə yol verilməyən prinsiplər əsasında həyata keçirilirsə, müttəfiqlik münasibətlərinin ruhuna qətiyyən zidd deyil.

Əksinə, ekstremizmə qarşı birgə mübarizə Bakı ilə Ankara arasında əməkdaşlığı daha da gücləndirə bilər.

Azərbaycan öz vətəndaşlarının təhlükəsizliyini siyasi konyunkturadan, qardaşlıq haqqında emosional təsəvvürlərdən, yaxud xaricdə müəyyən dairələrin mümkün reaksiyasına dair narahatlıqlardan asılı vəziyyətə salmamalıdır.

Dövlətçiliyimizə həqiqətən hörmət edən müttəfiq Azərbaycanın bu hüququnu da birmənalı şəkildə qəbul etməlidir.

Azərbaycan Türkiyə ilə qardaşlıq münasibətləri və öz təhlükəsizliyi arasında seçim etmək məcburiyyətində deyil. Əsl qardaşlıq elə bu deməkdir ki, ölkəmiz heç vaxt belə bir seçim qarşısında qalmasın.

Dövlət sərhədi qardaş xalqları bir-birindən ayırmaq üçün deyil, dövlətin suverenliyini qorumaq üçün mövcuddur.

Əgər dəyişən şərait sərhədlərə nəzarətin daha da sərtləşdirilməsini tələb edirsə, bu məsələ yalnız və yalnız Azərbaycanın milli maraqları əsas götürülməklə həll edilməlidir.
Çünki dövlətlər arasında dostluğun dəyəri qarşılıqlı etimadın dərinliyi ilə, dövlətin siyasi yetkinliyi isə həmin etimadın arxayınçılığa çevrilməsinə yol verməmək bacarığı ilə ölçülür.

Müəllif: Ülkər Vəliyeva (Milli.Az redaktor)