İtkinlərin taleyi ilə bağlı Ermənistanın yerinə yetirmədiyi vədlər
İtkin düşmüş azərbaycanlıların taleyinin müəyyənləşdirilməsi Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərində hələ də həllini gözləyən ən ciddi humanitar məsələlərdən biridir. Birinci Qarabağ müharibəsindən 30 ildən artıq vaxt keçməsinə baxmayaraq, 4 010 azərbaycanlının taleyi barədə məlumat yoxdur. Bu rəqəmin arxasında minlərlə ailənin illərdir davam edən gözləntisi, cavabsız sualları və yaxınlarının taleyini öyrənmək arzusu dayanır. Müharibə başa çatsa da, itkin düşmüş şəxslərin ailələri üçün humanitar ağrı və qeyri-müəyyənlik hələ də davam edir.
2026-cı il noyabrın 19-20-də İrəvanda keçirilən "İtkin düşmüş şəxslərin taleyi: humanitar dialoq və əməkdaşlıq" mövzusunda beynəlxalq konfrans bu məsələnin yenidən gündəmə gəlməsinə səbəb olub. Ermənistan rəhbərliyinin çıxışlarında ailələrin yaxınlarının taleyini bilmək hüququ, qarşılıqlı etimadın gücləndirilməsi, məlumat mübadiləsi və praktiki əməkdaşlığın vacibliyi vurğulanıb. İlk baxışdan bu yanaşma humanitar problemin həlli baxımından müsbət görünə bilər. Lakin səsləndirilən fikirləri Ermənistanın indiyədək atdığı addımlarla müqayisə etdikdə ciddi ziddiyyətlər ortaya çıxır.
Əsas sual budur: Əgər Ermənistan həqiqətən itkin düşmüş şəxslərin taleyinin müəyyənləşdirilməsində maraqlıdırsa, nə üçün artıq razılaşdırılmış tədbirlər həyata keçirilmir? Nə üçün Azərbaycan tərəfinə təqdim edilməsi vəd olunan dəfn yerlərinin koordinatları, şahid ifadələrinin araşdırılmasının nəticələri və digər mühüm məlumatlar hələ də açıqlanmır? Beynəlxalq konfranslarda əməkdaşlıqdan danışmaqla real əməkdaşlıq arasında ciddi fərq var. Humanitar məsələlərdə səmimiyyət konkret nəticələrlə ölçülməlidir.
Birbaşa təmaslar var, amma razılaşmalar icra olunmur
Azərbaycan və Ermənistan arasında itkin düşmüş şəxslərlə bağlı birbaşa təmaslar 2025-ci ilin fevralından başlayıb. Bu təmaslar vasitəçisiz şəkildə, iki ölkənin aidiyyəti dövlət komissiyaları arasında qurulub. Görüşlər və telefon danışıqları zamanı bir sıra şifahi razılaşmalar əldə edilib. Həmin dövrdə Ermənistanın Milli Təhlükəsizlik Xidmətinin direktoru vəzifəsini tutan Armen Abazyan 2025-ci il iyunun 4-də birgə axtarış tədbirlərinə dair ilkin razılığı ictimaiyyət qarşısında da təsdiqləyib.
Azərbaycan tərəfi bu əməkdaşlıq çərçivəsində kifayət qədər geniş məlumat bazası təqdim edib. Toplanmış məlumatlar və şahid ifadələri əsasında Birinci Qarabağ müharibəsində əsir və girov götürülərək beynəlxalq təşkilatlardan gizlədilmiş 834 Azərbaycan vətəndaşının siyahısı Ermənistana verilib. Onlardan 104 nəfər barədə daha ətraflı məlumat təqdim olunub. Bundan başqa, Beynəlxalq Qızıl Xaç Komitəsi tərəfindən qeydiyyata alınmış və Ermənistanla Qarabağdakı saxlanma yerlərində baş çəkilmiş 54 azərbaycanlı ilə bağlı ayrıca materiallar qarşı tərəfə çatdırılıb.
Bu məlumatların əhəmiyyəti ondadır ki, onlar itkinlərin taleyinin müəyyənləşdirilməsi üçün konkret araşdırma istiqamətləri yaradır. Azərbaycan yalnız ad və soyadlardan ibarət siyahı təqdim etməyib, eyni zamanda, hadisələrin şahidi olmuş, saxlanma yerləri və dəfn məkanları barədə məlumatı ola biləcək şəxslərin də müəyyənləşdirilməsinə çalışıb. 2025-ci ilin may-iyun aylarında sağ şahidlərin və digər məlumatlı şəxslərin siyahılarının təqdim edilməsi də məhz bu məqsədə xidmət edib.
Lakin Ermənistan tərəfi təqdim olunan materialların yoxlanılmasının nəticələri barədə bu günədək Azərbaycanı məlumatlandırmayıb. Halbuki həmin şəxslərin dindirilməsi, arxiv materiallarının araşdırılması və məlumatların tutuşdurulması itkinlərin taleyinin müəyyənləşdirilməsində mühüm irəliləyiş yarada bilərdi. Bu vəziyyət Ermənistanın əməkdaşlıq niyyətlərinin nə dərəcədə real olduğunu sual altına qoyur.
204 məzarlığın koordinatları niyə təqdim edilmir?
Məsələnin ən ciddi və diqqətçəkən tərəflərindən biri Ermənistanın 204 kütləvi və fərdi məzarlığın koordinatlarına malik olduğunu bildirməsidir. Ermənistan tərəfi həmin dəfn yerlərinin əsasən kütləvi məzarlıqlar olduğunu da qeyd edib. Başqa sözlə, söhbət Azərbaycan tərəfinin ehtimallarından və ya fərziyyələrindən deyil, Ermənistanın özünün mövcudluğunu bildirdiyi konkret məlumatlardan gedir.
Bu koordinatların Azərbaycana təqdim edilməsi itkinlərin axtarışında mühüm mərhələ ola bilər. Həmin ərazilərdə müvafiq axtarış tədbirlərinin keçirilməsi, insan qalıqlarının aşkarlanması və identifikasiyası yüzlərlə ailənin illərdir gözlədiyi cavabların əldə olunmasına imkan yarada bilər. Buna baxmayaraq, 2026-cı il noyabrın 19-dək Ermənistan tərəfi vəd etdiyi məlumatları təqdim etməyib.
Burada təbii olaraq bir sıra suallar yaranır. Əgər Ermənistanın həmin koordinatlar barədə məlumatı varsa, onların açıqlanmasına nə mane olur? Bu məlumatların təqdim edilməməsi hansı səbəblərlə izah olunur? İnsan qalıqlarının tapılması və ailələrə təhvil verilməsi kimi sırf humanitar xarakterli məsələnin illərlə yubadılmasının hansı əsasları ola bilər?
Dəfn yerlərinin açıqlanması yalnız itkinlərin taleyinin müəyyənləşdirilməsi baxımından deyil, keçmişdə baş vermiş hadisələrin hüquqi araşdırılması üçün də əhəmiyyətlidir. Kütləvi məzarlıqlarda aparılacaq ekspertizalar insanların hansı şəraitdə öldüyünü, ölüm hallarının xarakterini və mümkün cinayət əməllərini araşdırmağa imkan verə bilər. Buna görə də bu məlumatların təqdim edilməsi həm humanitar, həm də hüquqi baxımdan vacibdir.
Vaqif Qurbanovun taleyi ilə bağlı yarımçıq qalan axtarış
Ermənistanın əvvəlki dövrdə müəyyən məlumatları təqdim etməsi, lakin sonrakı mərhələdə razılaşdırılmış tədbirləri həyata keçirməməsi də diqqət çəkir. 2025-ci ilin iyununda MTX rəhbərliyində dəyişiklik baş verməzdən əvvəl Ermənistan 1992-ci il iyunun 13-də Xocalı rayonunun Naxçıvanlı kəndi istiqamətində itkin düşmüş Azərbaycanın ilk hərbi təyyarəçisi Vaqif Bəxtiyar oğlu Qurbanovun ehtimal edilən dəfn yerinin koordinatlarını təqdim edib.
Lakin aparılan axtarış tədbirləri həmin məlumatı təsdiqləməyib. Ermənistan tərəfi dəfn yerini dəqiq göstərə biləcək şahidin əraziyə gəlməsini təmin etməyə hazır olduğunu bildirsə də, bu vəd də reallaşmayıb. Bu hadisə göstərir ki, yalnız koordinatların təqdim edilməsi kifayət etmir. Axtarışların effektiv aparılması üçün şahidlərin iştirakı, əlavə məlumatların verilməsi və tərəflərin praktiki əməkdaşlığı vacibdir.
Ermənistanda rəhbərlik dəyişikliyindən sonra əməkdaşlıq zəifləyib
Məlumatlara görə, əsas razılaşmalar Armen Abazyanın 2025-ci il iyunun 18-də vəzifəsindən azad edilməsindən əvvəl əldə olunub. İyunun 28-də Andranik Simonyanın MTX direktoru təyin edilməsindən sonra isə praktiki əməkdaşlığın dinamikası xeyli zəifləyib.
2026-cı il martın 24-də iki ölkənin komissiyalarının nümayəndələri arasında sonuncu məzmunlu telefon danışığı baş tutub. Razılaşmaların niyə icra edilmədiyi barədə suallara Ermənistan tərəfi rəhbərlikdən müvafiq göstəriş almadığını və bu məsələlərə cavab vermək imkanında olmadığını bildirib. Daha sonra konkret məsələlər üzrə təmaslar faktiki olaraq dayanıb.
Bu məqam xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki itkin düşmüş şəxslərin taleyi kimi həssas məsələnin həlli ayrı-ayrı vəzifəli şəxslərin təşəbbüsündən və ya rəhbərlik dəyişikliklərindən asılı olmamalıdır. Dövlətlərarası əməkdaşlıq institusional xarakter daşımalı, əldə olunmuş razılaşmalar siyasi və inzibati dəyişikliklərdən asılı olmayaraq davam etdirilməlidir.
Əgər əvvəlki rəhbərlik dövründə konkret məsələlər üzrə razılıq əldə olunubsa, sonrakı rəhbərliyin həmin razılaşmaları davam etdirməməsi problemin həllini daha da ləngidir. Bu isə itkin ailələrinin gözləntilərinin uzanması ilə yanaşı, tərəflər arasında etimadın formalaşmasına da mənfi təsir göstərir.
Paşinyan və Mirzoyanın bəyanatları konkret addımlarla təsdiqlənməlidir
Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan itkin düşmüş şəxslərin ailələri qarşısında dövlətin məsuliyyətini və Azərbaycanla əməkdaşlığın dərinləşdirilməsinin vacibliyini vurğulayıb. O, həmçinin Azərbaycanı maraqlandıran suallara cavabların Ermənistan ərazisində də axtarılmasının zəruriliyini qəbul edib.
Ermənistanın xarici işlər naziri Ararat Mirzoyan isə 2026-cı ilin mayında ölkəsində itkin düşmüş şəxslər haqqında qanunun qüvvəyə mindiyini, axtarış və identifikasiya sahəsində əməkdaşlığa hazır olduqlarını bildirib. Noyabrın 19-da da o, bu istiqamətdə əməkdaşlığa daim hazır olduqlarını bəyan edib.
Lakin bu bəyanatların real göstəricisi artıq razılaşdırılmış tədbirlərin həyata keçirilməsi olmalıdır. Ermənistanın təqdim etməli olduğu 204 məzarlığın koordinatları, 834 nəfərlə bağlı materialların yoxlanılmasının nəticələri, əlavə genetik məlumatlar və şahidlərin iştirakı ilə birgə axtarış tədbirləri hələ də gözlənilir.
Yeni əməkdaşlıq formatlarının yaradılması da özlüyündə əvvəlki razılaşmaların icrasını əvəz edə bilməz. Əksinə, mövcud mexanizmlərdən istifadə olunması və konkret nəticələrin əldə edilməsi yeni təşəbbüslərin effektivliyini artırar. Etimadın qurulması üçün ilk növbədə verilmiş sözlər yerinə yetirilməlidir.
İtkinlərin axtarışı ilə mina problemi də əlaqəlidir
Problemin digər mühüm istiqaməti mina təhlükəsidir. İşğaldan azad edilmiş Qarabağ və Şərqi Zəngəzur ərazilərində aşkarlanan minalar və partlayıcı qurğular axtarış tədbirlərini çətinləşdirir. Bəzi ehtimal olunan kütləvi məzarlıqların ətrafında mina təhlükəsinin mövcudluğu mütəxəssislərin fəaliyyətinə mane olur.
Buna görə də dəqiq mina xəritələrinin təqdim edilməsi itkinlərin taleyinin müəyyənləşdirilməsi ilə birbaşa əlaqəlidir. Ermənistanın təqdim etdiyi xəritələrin bir hissəsinin qeyri-dəqiq olması və bəzi ərazilər üzrə məlumatların ümumiyyətlə verilməməsi problemin həllini daha da çətinləşdirir.
Mina təhlükəsi yalnız hərbi qulluqçular üçün deyil, doğma torpaqlarına qayıdan mülki əhali üçün də ciddi risk yaradır. Yaşayış məntəqələri, yollar, meşələr, əkin sahələri və qəbiristanlıqların ətrafında aşkar olunan partlayıcı qurğular ərazilərin təhlükəsizliyinin təmin edilməsini zəruri edir. Belə şəraitdə dəqiq mina məlumatlarının paylaşılması həm humanitar axtarışlar, həm də insanların təhlükəsizliyi baxımından vacibdir.
Beynəlxalq ictimaiyyətin məsuliyyəti
İtkin düşmüş şəxslərin taleyinin müəyyənləşdirilməsi yalnız Azərbaycan və Ermənistan arasında müzakirə olunacaq məsələ deyil. Beynəlxalq humanitar təşkilatlar və BMT də bu istiqamətdə daha fəal mövqe nümayiş etdirməlidir. Xüsusilə Beynəlxalq Qızıl Xaç Komitəsinin qeydiyyatında olmuş şəxslərin taleyi ilə bağlı məlumatların tam aydınlaşdırılması beynəlxalq humanitar mexanizmlərin effektivliyi baxımından da əhəmiyyətlidir.
Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 2026-cı il oktyabrın 7-də Bakı Dialoqu formatında keçirilən IV beynəlxalq konfransın iştirakçılarına müraciətində itkinlər probleminə xüsusi diqqət yetirilməsi və BMT çərçivəsində bu məsələ üzrə xüsusi mexanizmin yaradılması təşəbbüsünün irəli sürülməsi problemin beynəlxalq səviyyədə həllinə ehtiyac olduğunu göstərir.
Eyni zamanda, Azərbaycan ictimai təşkilatlarının Cenevrədə, Brüsseldə və Avropanın müxtəlif şəhərlərində keçirdiyi aksiyalar və fotoekspozisiyalar da məsələnin beynəlxalq ictimaiyyətin diqqətinə çatdırılmasına xidmət edir. Bu təşəbbüslərin əsas tələbi Ermənistanın itkin düşmüş azərbaycanlıların taleyi və mina sahələri barədə məlumatları açıqlamasıdır.
Ailələrin həqiqəti bilmək hüququ təmin edilməlidir
Bütün bu faktlar göstərir ki, itkin düşmüş azərbaycanlıların taleyinin müəyyənləşdirilməsi məsələsində əsas problem məlumatların əldə olunması və razılaşdırılmış tədbirlərin icrası ilə bağlıdır. Azərbaycan tərəfi təqdim etdiyi siyahılar, şahid məlumatları və digər materiallarla əməkdaşlığa hazır olduğunu nümayiş etdirib. Ermənistanın üzərinə düşən əsas vəzifə isə mövcud məlumatları açıqlamaq, əvvəlki razılaşmaları yerinə yetirmək və axtarış prosesində real iştirak etməkdir.
Unutmaq olmaz ki, hər bir itkin şəxsin arxasında illərdir cavab gözləyən bir ailə dayanır. Valideynlər övladlarının, övladlar valideynlərinin, həyat yoldaşları isə yaxınlarının taleyini bilmək istəyirlər. Onlar üçün əsas məsələ siyasi bəyanatlar və beynəlxalq konfranslar deyil, doğmalarının harada olduğunu öyrənmək, məzarlarını tapmaq və insan qalıqlarını geri qaytarmaqdır.
Bu səbəbdən Ermənistanın əməkdaşlığa hazır olması barədə bəyanatları real addımlarla müşayiət olunmalıdır. 204 məzarlığın koordinatlarının təqdim edilməsi, əsir və girov götürülmüş şəxslərlə bağlı materialların araşdırılması, şahidlərin dindirilməsi, birgə axtarış tədbirlərinin keçirilməsi və dəqiq mina xəritələrinin paylaşılması prioritet istiqamətlər olmalıdır.
Davamlı sülh yalnız siyasi sənədlərin imzalanması və dövlətlərarası münasibətlərin normallaşdırılması ilə məhdudlaşmır. Müharibənin yaratdığı humanitar problemlər də həllini tapmalıdır. İtkin düşmüş şəxslərin taleyinə aydınlıq gətirilməsi bu baxımdan həm tarixi ədalətin bərpası, həm ailələrin hüquqlarının təmin olunması, həm də regionda qarşılıqlı etimadın formalaşması üçün mühüm şərtdir. Ermənistanın bu məsələdə səmimiyyəti isə yeni bəyanatlarla deyil, illərdir gözlənilən məlumatların təqdim edilməsi və konkret öhdəliklərin yerinə yetirilməsi ilə ölçüləcək.
Milli.Az saytının baş redaktor müavini Fərid Zöhrabov
DİGƏR XƏBƏRLƏR
-
Birinci vitse-prezident Mehriban Əliyeva Vyetnamın vitse-prezidenti ilə görüşüb
-
İtkinlərin taleyi ilə bağlı Ermənistanın yerinə yetirmədiyi vədlər
-
"Ermənistan bu mövzuda tədbirlər keçirmək əvəzinə..."
-
Şərqə açılan yeni pəncərə: Azərbaycanın geosiyasi nüfuzu genişlənir - Məqalə
-
Baş nazir Əli Əsədov İrakli Kobaxidzeyə başsağlığı verib
-
Paşinyan xalqa müraciət edəcək: Yeni Konstitusiya hazırdır
XƏBƏR LENTİ
-
Birinci vitse-prezident Mehriban Əliyeva Vyetnamın vitse-prezidenti ilə görüşüb
-
"Evimdə isitmə cihazı yoxdur, gödəkçə ilə yatıram" - (Video)
-
İtkinlərin taleyi ilə bağlı Ermənistanın yerinə yetirmədiyi vədlər
-
Azərbaycanda əhalinin sayı 0,2 faiz artıb
-
"Ermənistan bu mövzuda tədbirlər keçirmək əvəzinə..."
-
Şərqə açılan yeni pəncərə: Azərbaycanın geosiyasi nüfuzu genişlənir - Məqalə
-
Ləğv olunan bankın Bakıda milyonluq əmlakları satışa çıxarılır - Qiymətlər
-
“Avroviziya”da Azərbaycanı təmsil etmək istəyirəm" (Video)
-
Fərid Hüseynov və Əli Vəliyev “Yeni adlar” layihəsi çərçivəsində çıxış ediblər – (Foto-Video)
-
Rusiyanın atdığı raket Polşa ərazisinə düşdü – (Video)
-
Milli Dram Teatrında Lev Tolstoyun “İvan İliçin ölümü” əsəri əsasında eyniadlı tamaşanın premyerası keçirilib - (Foto)
-
Elgizin verilişində 80 yaşlı qadının görünüşü diqqət çəkdi - (Video)
-
Qızıl almaq istəyənlər bu fürsəti qaçırmasın
-
Baş nazir Əli Əsədov İrakli Kobaxidzeyə başsağlığı verib
-
Müşfiq Əliyev vəfat etdi
-
Ermənistanın gizlətdiyi 204 məzarlıq: Minlərlə ailə cavab gözləyir
-
"Yaprak dökümü"nün 45 yaşlı aktrisasının hamiləlik fotosu müzakirə yaratdı
-
Milli İncəsənət Muzeyi “Teatrın gəncləri” layihəsinə start verildi - (Foto)
-
ÇL: “Barselona”nın Bakıya gəliş tarixi məlum oldu
-
AZAL iki beynəlxalq mükafata layiq görülüb
-
80 yaşlı Silvester Stallone 58 yaşlı xanımı ilə (Video)
-
Beynəlxalq Ombudsmanlar Forumu Ümumdünya Müstəqil Hüquq Müdafiəçiləri İttifaqını (WIDU) təsis edir (Foto)
-
Paşinyan xalqa müraciət edəcək: Yeni Konstitusiya hazırdır
-
Hava limanına gedən yol bağlanır? - Rəsmi açıqlama





