Ürəyinizi qorumaq istəyirsinizsə, bunlara diqqət edin - Kardioloqdan 5 məsləhət

Ürək-damar xəstəliklərinin yaranmasında genetik amillərlə yanaşı, gündəlik həyat tərzi və qidalanma vərdişləri də mühüm rol oynayır. Həddindən artıq duz və şəkər qəbulu, yağlı və qızardılmış qidalara üstünlük verilməsi, meyvə-tərəvəz və liflə zəngin məhsulların rasionda kifayət qədər yer almaması ürək sağlamlığına mənfi təsir göstərə bilər.

Bəs ürəyi qorumaq üçün gündəlik qidalanmada nələrə diqqət etmək lazımdır? Gec saatlarda yemək ürəyə necə təsir edir, yaş artdıqca qida rasionu dəyişməlidirmi və ev şəraitində sağlam yeməkləri necə hazırlamaq olar?

Milli.Az xəbər verir ki, bu və digər sualları Səhiyyə Nazirliyi C.Abdullayev adına Elmi-Tədqiqat Kardiologiya İnstitutunun kardioloqu Ruqiyyə Qasımova cavablandırıb.  

- Ruqiyyə xanım, düzgün qidalanma ürək-damar xəstəliklərinin qarşısını almağa kömək edə bilərmi?

- Düzgün qidalanma ürək-damar xəstəliklərinin qarşısının alınmasında əsas rol oynayır. İnsan gündəlik qida rasionunu düzgün seçdikdə qanda yağ balansı tədricən yaxşılaşır, damarların daxili səthi daha az zədələnir və qan dövranı normallaşır. Bu isə uzun müddətdə damarların daralmasının qarşısını alır və ürəyin daha az yük altında işləməsini təmin edir. Eyni zamanda, düzgün qidalanma bədən çəkisini sabit saxlayaraq, artıq çəki nəticəsində ürəyə düşən əlavə gərginliyi azaldır və nəticədə həm təzyiqi, həm də ümumi dövran sistemini balanslaşdırır. Düzgün qidalanma yalnız profilaktika vasitəsi deyil, həm də mövcud risklərin zəiflədilməsi baxımından çox ciddi rol oynayır.

Qidalanma ilə xəstəlik arasındakı birbaşa əlaqə elmi cəhətdən sübut edilib. Süd məhsulları, zeytun yağı, tünd şokolad, tərəvəz, meyvə, qoz-fındıq, balıqdan ibarət balanslı pəhriz ürək-damar xəstəlikləri riskini azaldır. Emal olunmuş ət məhsulları və sənayedə istehsal olunan trans yağ turşuları isə bu riski artırır.

Müxtəlif ürək-damar xəstəliklərinin qarşısının alınması üçün sağlam həyat tərzi və düzgün qidalanma vərdişləri çox vacibdir. Qida insanlar üçün əsas enerji mənbəyidir. Sağlam qida yalnız ürək-damar xəstəlikləri riskini azaltmır, həm də bu vəziyyətlərin müalicəsində əhəmiyyətli dəstəkləyici təsir göstərir.

- İnsanlar ürək sağlamlığı ilə bağlı qidalanmada ən çox hansı səhvləri edirlər?

- İnsanların ürək sağlamlığı ilə bağlı qidalanmada etdiyi səhvlər əsasən gündəlik vərdişlərdən qaynaqlanır və çox vaxt fərqinə varmadan davam etdirilir. Məsələn, çoxları yeməyin dadlı olması üçün artıq duzdan istifadə edir və bunun damarlara necə təsir etdiyini nəzərə almır. Bəziləri isə hazır və tez hazırlanan qidaları rahatlıq baxımından üstün tutur, amma bu cür qidaların tərkibində olan gizli yağ və şəkər miqdarı ürək üçün ciddi risk yaradır. Digər bir səhv isə "yüngül" və ya "sağlam" adı ilə təqdim olunan məhsullara həddindən artıq güvənməkdir, çünki bu məhsulların bəzilərində yağ azaldılsa da, onun yerinə başqa zərərli maddələr əlavə olunur. Lif baxımından zəngin qidaların az istifadə olunması, gün ərzində tərəvəzlərin kifayət qədər qəbul edilməməsi də geniş yayılmış problemlərdəndir və bu da damarların təmiz qalmasına mane olur.

İnsanların gündəlik qidalanmalarında ürəyə mənfi təsir göstərən bir neçə səhvi müəyyən etmək olar. Onlardan biri kifayət qədər bitki mənşəli qida qəbul etməməkdir. Tərəvəzlər, meyvələr və giləmeyvələr antioksidant və iltihab əleyhinə xüsusiyyətlərə malik maddələr olan fitonutrientlərlə zəngindir. Onlar xolesterol metabolizmasına təsir göstərir ki, bu da qan təzyiqini sabitləşdirir və qan damarlarının divarlarını gücləndirir.

Bundan əlavə, həftədə bir neçə dəfə qızardılmış qida qəbul etmək təhlükəli ola bilər. Qidaları yağda qızartmaq hüceyrə qocalmasının güclü stimullaşdırıcıları olan inkişaf etmiş qlikasiya son məhsullarının (AGE) əmələ gəlməsini təşviq edir. AGE damar toxumasını sərtləşdirə bilər və damar zədələnməsi riskini artırır.

Həddindən artıq şəkər istehlakı piylənməni sürətləndirir ki, bu da birbaşa qan təzyiqinə təsir edir və nəticədə ürəyin yükü artır. Duzlu qidaların həddindən artıq istehlakı isə yüksək təzyiqə, ürək çatışmazlığına və insult riskinə səbəb olur.

Ürək sağlamlığı üçün təmiz su içməyin vacibliyini vurğulamaq lazımdır. Suyun olmaması qanın qatılaşmasına səbəb ola bilər. Nəticədə ürək daha çox işləməli olur ki, bu da qan təzyiqini artırır. Belə hallarda insan infarkt və insultlara qarşı həssas olur.

- Meyvə və tərəvəzlərin qəbulu ürək sağlamlığına necə təsir edir?

- Meyvə və tərəvəzlərin ürək sağlamlığına təsiri çoxşaxəlidir və onlar sadəcə "vitamin verir" anlayışı ilə məhdudlaşmır. Bu qidalar damarların daxili səthini qoruyan və zədələnmənin qarşısını alan maddələrlə zəngindir. Eyni zamanda, qanda olan artıq maddələrin təmizlənməsinə kömək edir. Onların tərkibindəki lif maddəsi həzm sistemini yaxşılaşdırmaqla yanaşı, qanda olan artıq yağların səviyyəsini də tədricən aşağı salır və bu, damarların tıxanma riskini azaldır. Bundan başqa, bu qidalar bədəndə maye və mineral balansını qoruyaraq təzyiqin normada qalmasına dəstək olur və nəticədə ürək daha stabil şəkildə fəaliyyət göstərir. Müxtəlif rəngli meyvə və tərəvəzlərin birlikdə istifadə olunması isə bu qoruyucu təsiri daha da gücləndirir.

Taxıl və paxlalılarla yanaşı, meyvə-tərəvəzlər liflərin əsas mənbəyidir. Lif zərərli xolesterolu xaric etməyə və qan təzyiqini normallaşdırmağa kömək edir. Bu, xüsusilə hipertoniyası olanlara vacibdir.

Ürək üçün vacib olan meyvələr kalsium və kaliumla zəngin olmalıdır. Bu qida maddələri qan damarlarının divarlarını və ürək əzələlərini gücləndirir. Vitaminlər də sağlam qidalanmanın vacib hissəsidir. Ürək üçün A, B və C vitaminləri ilə zəngin olan meyvələr faydalıdır.

Tərəvəzlərin gündəlik istifadəsinin ürək-damar sisteminə müsbət təsiri, insult və infarkt riskini azaltdığını çoxsaylı tədqiqatlarda sübut edilib. Bu, bir çox tərəvəzlərdə beta-karotin və müxtəlif vitaminlərin yüksək miqdarda olması ilə əlaqədardır.

- Axşam saatlarında gec yemək ürəyə təsir edə bilərmi?

- Axşam saatlarında gec yemək ürək-damar sisteminə mənfi təsir göstərə bilər, çünki bədən gecə saatlarında istirahət rejiminə keçdiyi üçün qəbul edilən qidaların həzmi daha yavaş gedir. Bu vəziyyət bədəndə artıq enerji yığılmasına və zamanla çəkinin artmasına səbəb olur ki, bu da ürəyin işini çətinləşdirir. Eyni zamanda, gec yemək yuxunun keyfiyyətini aşağı sala bilər. Kifayət qədər dərin yuxu olmaması ürək ritminə və ümumi bərpa proseslərinə təsir göstərir. Bəzi hallarda isə yeməkdən dərhal sonra uzanmaq həzm sisteminə əlavə yük yaradır.

- Yaş artdıqca qidalanmaya yanaşma dəyişməlidirmi?

- Yaş artdıqca qidalanma prinsiplərinin dəyişməsi tamamilə təbiidir, çünki bədənin enerji sərfi və ehtiyacları əvvəlki kimi qalmır. İnsan yaşlandıqca maddələr mübadiləsi zəifləyir və eyni miqdarda qida əvvəlki kimi istifadə olunmadığı üçün artıq enerji yığılması asan baş verir. Nəticədə qida miqdarı azaldılsa belə, keyfiyyət ön plana çıxır. Buna görə də daha faydalı, yüngül və balanslı qidalar seçilməlidir. Həmçinin, yaş artdıqca bədənin bəzi maddələrə olan ehtiyacı dəyişir və buna uyğun qidalanma daha diqqətli şəkildə qurulmalıdır ki, həm ürək, həm də digər orqanlar normal fəaliyyətini davam etdirə bilsin.

Yaşla bağlı bir sıra dəyişikliklər aydın görünür, məsələn, dişlərin və diş ətlərinin vəziyyətində əhəmiyyətli dərəcədə dəyişilmə baş verir. Yaranan narahatlıq və ağrı daha intensiv çeynəmə tələb edən müəyyən qidaları yeməkdən imtinaya səbəb ola bilər. Tədricən, özofagus döş onurğasının kifoza bənzər əyriliyi səbəbindən uzanır və deformasiyaya uğrayır. Bağırsaq florası da yaşla dəyişir. Ənənəvi olaraq "pis" bakteriyaların sayı artır, "yaxşı" süd turşusu bakteriyalarının sayı isə azalır. Yaşla bağlı metabolik sürətdə azalma müşahidə olunur ki, bu da çəki artımına səbəb olur. Qidalanma təkcə fiziki deyil, həm də zehni sağlamlığı müəyyən edən əsas amil olaraq qalır.

Yaşlılıq dövründə qidalanmanın bir sıra xüsusi məqamları var. Gündə təxminən 4-5 dəfə müəyyən olunmuş vaxtlarda daha kiçik porsiyalarla yemək tövsiyə olunur. Kifayət qədər maye qəbuluna xüsusi diqqət yetirilməlidir.

- Ev şəraitində ürək üçün sağlam yeməklər necə hazırlanmalıdır?

- Ev şəraitində ürək üçün sağlam yeməklərin hazırlanması əsasən düzgün üsul seçimi ilə bağlıdır. Bu zaman qidanın öz keyfiyyətini qorumaq mümkün olur. Yeməklərin çox yağda qızardılması əvəzinə daha yüngül üsullarla hazırlanması qidanın faydasını saxlayır, həm də əlavə zərərli maddələrin yaranmasının qarşısını alır. Eyni zamanda, yeməyə əlavə edilən duz və yağ miqdarına diqqət yetirilməsi, təbii dadların qorunması və süni əlavələrdən uzaq durulması ürək üçün daha təhlükəsiz nəticə verir. Evdə hazırlanan yeməklərin üstünlüyü ondan ibarətdir ki, insan istifadə etdiyi məhsulları və onların miqdarını tam nəzarətdə saxlaya bilir.

Yalnız sərf edə biləcəyiniz miqdarda kalori qəbul edilməlidir. 

Müəllif: Aysel Əkbər (Milli.Az müxbir)