Azərbaycan Türkiyənin kiçik qardaşı deyil: bir millət, iki dövlət və imperiya iddialarının sərhədləri

Siyasi həyatda elə həqiqətlər var ki, onları nə mövcud şəraitin təzyiqi altında, nə də ən yaxın müttəfiqlik münasibətləri naminə təftiş etmək mümkündür. Bu həqiqətlərdən biri də dövlət müstəqilliyinin heç vaxt şərti, məhdud, yaxud tarixi minnətdarlıq müqabilində kiminsə lütfü kimi verilmiş bir imtiyaz ola bilməməsidir. Dövlət ya öz taleyini özü müəyyənləşdirir, ya da suveren dövlət olmaqdan çıxır. Məhz bu prizmadan yanaşdıqda Yeni Azərbaycan Partiyasının oktyabrın 13-də yaydığı bəyanatın siyasi mahiyyəti daha aydın görünür. Söhbət Türkiyənin siyasi elitasının bəzi təmsilçilərinin açıqlamalarına və qardaş ölkənin bir sıra media qurumlarında Azərbaycana qarşı aparılan kampaniyaya verilən prinsipial cavabdan gedir.

İlk baxışdan yaranmış gərginliyin səbəbi məktəblərdə vahid geyim formasına və dini geyimlərə dair tələblərlə bağlıdır. Lakin baş verənləri yalnız hicab məsələsinə bağlamaq siyasi uzaqgörənlikdən uzaq olardı. Əslində, bu mübahisənin arxasında daha fundamental bir sual dayanır: tarixi qohumluğa və strateji müttəfiqliyə istinad edən bir dövlət başqa dövlətdən daxili siyasətini dəyişməyi tələb edə bilərmi? Və nə üçün Türkiyənin bəzi siyasi dairələrinin nümayəndələri Azərbaycanla danışarkən özlərinə elə bir üslub rəva görürlər ki, həmin münasibəti öz ünvanlarına eşitsəydilər, çətin ki, qəbul edərdilər?

Ümummilli lider Heydər Əliyev Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinin fəlsəfəsini son dərəcə dəqiq ifadə edib: "Bir millət, iki dövlət". Bu dörd söz yalnız iki xalqın tarixi yaxınlığını deyil, həm də onların birgə mövcudluğunun hüquqi, siyasi və mənəvi əsaslarını özündə ehtiva edir.

Paradoks ondadır ki, Türkiyənin siyasi himayədarlıq iddiasına meyilli bəzi dairələri bu düsturun birinci hissəsini həvəslə təkrarladıqları halda, sanki ikinci hissəsini görməzdən gəlirlər. Halbuki birinci prinsipin sərhədlərini məhz ikinci prinsip müəyyənləşdirir. Etnik köklərin eyniliyi dövlət sərhədlərini aradan qaldırmır. Dillərin qohumluğu vahid siyasi rəhbərliyin mövcudluğunu şərtləndirmir. Ortaq tarix ortaq Konstitusiya demək deyil. Xalqların qardaşlığı isə onlardan birinə digərinin siyasi müəllimi olmaq hüququ vermir.
Azərbaycan və Türkiyə tamamilə fərqli tarixi şəraitdə formalaşmış iki müstəqil dövlətdir. Türkiyə Osmanlı imperiyasından nəhəng siyasi, mədəni və institusional irs devralıb. Azərbaycan isə Rusiya imperiyasının hökmranlığından, 1918-1920-ci illərdəki qısamüddətli müstəqillik dövründən, yetmiş illik sovet rejimindən, milli faciələrdən, müharibədən və ərazi bütövlüyünün bərpasına aparan ağır mübarizə yolundan keçib.
Türkiyə dövlətçiliyində Osmanlı imperiyasının tarixi irsinin izləri bu gün də hiss olunur. Bu, danılmaz tarixi reallıqdır. Lakin həmin irs qonşu dövlətlərə münasibətin müəyyənləşdirilməsində əsas meyara çevriləndə mədəni təsirin siyasi iddialara, tarixi nüfuzun isə hökmranlıq həvəsinə çevrilməsi təhlükəsi yaranır.

Türkiyənin siyasi elitasının müəyyən hissəsində regional liderlik anlayışı tarixi, dil və dini bağlarla Ankaraya yaxın olan dövlətlərin siyasi istiqamətini müəyyənləşdirmək üçün sanki təbii hüquq kimi qəbul edilir. Halbuki liderliklə hökmranlıq arasında prinsipial fərq var. Liderliyin təməlində nüfuz, etimad və qarşılıqlı fayda dayanır. Hökmranlıq isə iyerarxiya, tabeçilik və böyüyün kiçiyə öz iradəsini diktə etmək iddiası üzərində qurulur.
Azərbaycan belə bir iyerarxiyanı qəbul etmir.

Bakı Ankaranın inzibati davamı deyil. Azərbaycan Türkiyənin müəyyən ideoloji dairələri ilə qərarlarını razılaşdırmağa borclu olan siyasi təsir ərazisi də deyil. Ölkəmizin təhsil standartlarını müəyyənləşdirmək, dövlət-din münasibətlərini tənzimləmək və beynəlxalq tərəfdaşlıqlarını qurmaq üçün xarici siyasətçilərdən icazə almağa ehtiyacı yoxdur.
Xüsusilə təhlükəli olan bir məntiq də var: guya bir dövlətin tarixən digərinə göstərdiyi yardım qarşı tərəfin üzərinə müddətsiz siyasi itaət öhdəliyi qoyur. Bəli, Türkiyə müasir tariximizin ən çətin sınaq dövrləri də daxil olmaqla Azərbaycana dəstək verib. Azərbaycan xalqı bu dəstəyi yüksək qiymətləndirir və heç vaxt unutmur.

Amma məgər strateji tərəfdaşlıq yalnız birtərəfli münasibətlər üzərində qurulur?
Azərbaycan nefti və qazı Türkiyənin enerji təhlükəsizliyinin möhkəmlənməsində mühüm rol oynayıb, qardaş ölkənin tranzit əhəmiyyətini artırıb, iqtisadi imkanlarını genişləndirib və geosiyasi çəkisini gücləndirib. Bakı-Tbilisi-Ceyhan neft kəməri və TANAP qaz boru xətti iki dövlətin qarşılıqlı maraqlarının, ortaq strateji hədəflərinin real təcəssümünə çevrilib.

Deməli, Bakı ilə Ankaranın ittifaqı bir dövlətin digərinə etdiyi xeyriyyəçilik deyil, iki müstəqil siyasi subyektin qarşılıqlı faydaya əsaslanan əməkdaşlığıdır.

Elə buna görə də minnətdarlığı siyasi asılılığa çevirmək cəhdləri heç bir məntiqə və sağlam siyasi yanaşmaya sığmır.

Məsələnin başqa bir mühüm tərəfi də var. Azərbaycan öz müstəqilliyi uğrunda elə ağır bədəl ödəyib ki, onun miqyasını heç bir diplomatik ifadə ilə ölçmək mümkün deyil. Sovet hökmranlığı, 1990-cı ilin qanlı Yanvar faciəsi, Qarabağ müharibəsi, torpaqlarımızın işğalı, yüz minlərlə insanın doğma yurdundan didərgin salınması, minlərlə şəhid... Bütün bunlar xalqımızın tarixi yaddaşına həkk olunmuş faciələr olmaqla yanaşı, milli dövlətçilik uğrunda mübarizənin ayrılmaz səhifələridir.

2020-ci ildə Azərbaycan işğal altındakı ərazilərinin böyük hissəsini azad etdi. 2023-cü ilin sentyabrında isə beynəlxalq səviyyədə tanınmış əraziləri üzərində suverenliyini tam bərpa etdi.

Burada tamamilə haqlı bir sual meydana çıxır: Azərbaycan xalqı nəsillər boyu öz dövlətinə sahib olmaq üçün nə uğrunda mübarizə aparıb? Vaxtilə Moskvada qəbul edilən qərarların indi Ankaranın müəyyən siyasi dairələrinin istək və ideoloji baxışları əsasında müəyyənləşdirilməsi üçünmü?

Azərbaycan bir imperiya sistemindən qurtulub başqasının siyasi iradəsinə könüllü tabe olmaq üçün müstəqillik qazanmayıb. Türkiyə ilə tarixi qardaşlıq münasibətləri belə bir tabeçiliyə cəhd göstərilməsinə də heç bir halda bəraət qazandıra bilməz.
Bu baxımdan Prezident İlham Əliyevlə Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın 2021-ci il iyunun 15-də imzaladıqları Şuşa Bəyannaməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Həmin sənəd iki ölkə arasında müttəfiqlik münasibətlərini müstəqillik, suverenlik, ərazi bütövlüyü və qarşılıqlı hörmət prinsipləri əsasında rəsmiləşdirib. Bəyannamədə tərəflərdən birinin digəri üzərində siyasi üstünlüyünü və ya böyüklük hüququnu nəzərdə tutan hər hansı müddəa yoxdur.

Şuşa Bəyannaməsi protektorat haqqında sənəd deyil. Bu, beynəlxalq hüququn bərabərhüquqlu subyektləri olan iki suveren dövlətin müttəfiqlik sazişidir.
Məktəbli forması ətrafında yaranmış hazırkı mübahisə də bu mənada kifayət qədər səciyyəvidir. Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 18-ci maddəsi dinin dövlətdən ayrı olduğunu və dövlət təhsil sisteminin dünyəvi xarakter daşıdığını təsbit edir. Nazirlər Kabinetinin 2026-cı il sentyabrın 21-də qəbul etdiyi 309 nömrəli qərarla məktəbli geyiminə dair tələblərə dəqiqləşdirmələr edilib.

Əlbəttə, bu normaların tətbiqinin ayrı-ayrı məqamlarını, valideynlərin maraqlarını, şagirdlərin hüquqlarını, hər bir uşağın təhsil almaq imkanlarının maneəsiz təmin olunması zərurətini müzakirə etmək olar. Belə bir ictimai müzakirə tamamilə qanunidir və təbiidir. Lakin həmin müzakirələr Azərbaycanın hüquq sistemi və qanunvericiliyi çərçivəsində aparılmalıdır.

Türkiyə Prezidentinin baş müşaviri Oktay Saralın Azərbaycanın öz qərarına yenidən baxmasını açıq şəkildə tələb etməsi, hakim Ədalət və İnkişaf Partiyasının bəzi nümayəndələrinin də bu tələblərə dəstək verməsi isə məsələyə tamam başqa siyasi məna qazandırır.

Üstəlik, dünyəvilik prinsipi Türkiyə Konstitusiyasında da təsbit olunub. Dini geyim məsələsinə iki ölkədə fərqli yanaşmaların mövcudluğu hər bir dövlətin öz təhsil siyasətini müstəqil müəyyənləşdirmək hüququnu heç bir halda məhdudlaşdırmır.
Fransa hələ 2004-cü ildə dövlət məktəblərində nəzərəçarpan dini simvolların daşınmasını qanunvericilik səviyyəsində məhdudlaşdırıb. Bu təcrübə indiyədək ciddi ictimai mübahisələrin mövzusu olaraq qalır. Lakin dünyəvilik prinsipinin müxtəlif ölkələrdə fərqli qaydada həyata keçirilməsi özü bir həqiqəti təsdiqləyir: hər bir dövlət bu sahədə öz hüquqi və ictimai modelini seçmək səlahiyyətinə malikdir.

Elə isə nə üçün Azərbaycanın müstəqil seçimi siyasi təzyiq və açıq müdaxilə üçün bəhanəyə çevrilməlidir?

Yeni Azərbaycan Partiyasının bəyanatında daha bir mühüm problemə toxunulur. Söhbət Türkiyənin bəzi informasiya resurslarının Azərbaycanın İsraillə münasibətlərini guya İslam həmrəyliyindən imtina kimi təqdim etmək cəhdlərindən gedir. Bu cür yanaşma Azərbaycanın çoxvektorlu xarici siyasət yürütmək hüququnu görməzdən gəlmək deməkdir.

Bakı İsraillə əməkdaşlığı inkişaf etdirməklə yanaşı, müstəqil Fələstin dövlətinin yaradılmasını da dəstəkləyir. Burada heç bir ziddiyyət yoxdur. Beynəlxalq siyasət maraqları hər zaman üst-üstə düşməyən dövlətlərlə də münasibətlər qurmağı, müxtəlif tərəfdaşlarla qarşılıqlı faydalı əməkdaşlıq aparmağı tələb edir.

Digər mühüm məqam ondan ibarətdir ki, Azərbaycanla Türkiyə yalnız tarixi təcrübə baxımından deyil, cəmiyyətin formalaşması və ictimai quruluşun xüsusiyyətləri baxımından da fərqlənir. Azərbaycanda əsrlər boyu müsəlman, xristian və yəhudi icmaları, müxtəlif etnik qruplar və mədəni ənənələr birgə mövcud olub. Dünyəvi dövlətçilik modeli məhz bu rəngarəngliyin vahid hüquqi müstəvidə qorunmasını təmin edir.

Azərbaycan cəmiyyətinə kənardan hansısa ideoloji modelin qəbul etdirilməsinə çalışmaq ölkəmizin tarixi inkişaf yolunu, milli xüsusiyyətlərini və formalaşmış ictimai dəyərlərini nəzərə almamaq deməkdir.

Bununla yanaşı, son dərəcə vacib bir prinsipə xüsusi diqqət yetirilməlidir. Türkiyə xalqını və Türkiyə Respublikasını Azərbaycanın daxili işlərinə qarışmağa yol verən ayrı-ayrı siyasətçilərlə eyniləşdirmək olmaz. Siyasi fikir ayrılıqları xalqlarımızın tarixi qardaşlığına xələl gətirməməlidir. Amma qardaşlıq da heç bir halda suverenlikdən güzəştə getməyin əsası kimi təqdim edilə bilməz.

Yeni Azərbaycan Partiyasının bəyanatına məhz bu kontekstdə yanaşmaq lazımdır. Bu sənəd müttəfiqlik münasibətlərindən imtina deyil, siyasi təzyiqin yolverilən hədlərinin açıq şəkildə göstərilməsidir. Başqa sözlə, söhbət ittifaqın zəiflədilməsindən yox, onun təməl prinsiplərinə hörmət edilməsinin tələb olunmasından gedir.

Azərbaycanın öz müstəqilliyini kiməsə sübut etməyə ehtiyacı yoxdur. Bu müstəqillik Konstitusiyamızda təsbit edilib, beynəlxalq hüquqla tanınıb və Vətən müdafiəçilərinin qanı bahasına qazanılıb.

Türkiyə ilə dostluq Azərbaycan üçün strateji dəyər olaraq qalır. Lakin heç bir strateji dəyər milli ləyaqət və dövlətçilik maraqları hesabına qorunub saxlanıla bilməz.

Heydər Əliyev deyirdi: "Bir millət, iki dövlət". Bir dövlət və onun kiçik tərəfdaşı yox. Bir siyasi mərkəz və ondan asılı əyalət yox. İki paytaxta hökmünü keçirən vahid imperiya iradəsi yox.

Məhz iki dövlət.

Əgər kimsə Azərbaycan və Türkiyə xalqlarının tarixi qardaşlığına həqiqətən dəyər verirsə, hər şeydən əvvəl bu düsturun mahiyyətinə hörmət etməlidir.

Çünki tabeçilik tələb edən qardaşlıq artıq qardaşlıq deyil. Başqasının siyasi maraqları ilə razılaşdırılmalı olan müstəqillik də müstəqillik sayıla bilməz.

Azərbaycan Türkiyə ilə ən sıx və hərtərəfli müttəfiqlik münasibətlərinə hazırdır. Lakin siyasi ağsaqqallıq iddiası, ideoloji təzyiq və daxili işlərə müdaxilə cəhdləri bərabərhüquqlu dövlətlərarası münasibətlərlə bir araya sığmır.

Bu, nə siyasi alver predmeti, nə müvəqqəti mövqe, nə də hansısa diplomatik incikliyin ifadəsidir.

Bu, dövlətçilik prinsipidir.