Beş istiqamət, sıfır nəticə: İran ssenarilərinin analizi

Milli.Az "Baku Network"da dərc olunmuş məqaləni təqdim edir:

Onilliklər boyu ABŞ-nin İrana quru müdaxiləsi eskalasiyanın son həddi kimi dəyərləndirilirdi - başlanğıcı həddən artıq baha, davamı isə həddən artıq dağıdıcı hesab olunurdu. Ancaq indi bu qənaət getdikcə aşınır. ABŞ və İsrailin İrana qarşı müharibəsi dərinləşdikcə, bir vaxtlar ağlasığmaz görünən ssenarilər daha real konturlar almağa başlayır. İndi əsas sual artıq bunun mümkün olub-olmaması deyil, belə bir müdaxilənin haradan başlaya biləcəyi və ümumiyyətlə, strateji nəticə verib-verməyəcəyidir.

İlk baxışda İranın periferiyası bir neçə giriş nöqtəsi təklif edir - Fars körfəzindən və Oman körfəzindən tutmuş qərb sərhəd zolaqlarınadək. Amma əsas ilğıntı da elə bundadır. İnvaziyanı texniki baxımdan mümkün edən eyni coğrafiya onu strateji baxımdan dalana da dirəyir. İranın hərbi coğrafiyası xarici qüvvələri dar sahil qovşaqlarına, enerji mərkəzlərinə və sərhəd dəhlizlərinə yönəldir. Bunlar uğura aparan marşrutlar yox, daha geniş eskalasiyanın tətik nöqtələridir. Seçimlər xəritəsi kimi görünən mənzərə əslində nəticələrin xəritəsidir.

Bu məntiq beş əsas nöqtədə daha aydın görünür: Xarq adası, Hörmüz boğazı, Əbu Musa, Böyük və Kiçik Tunb adaları, Çabahar-Kənərək dəhlizi və Abadan-Xürrəmşəhr oxu. Bunların hər biri ilk baxışda giriş imkanı yaradır, amma heç biri strateji uğura aparan təmiz yol vəd etmir.

1. Xarq adası

Xarq adası doğrudan da hərbi baxımdan cazibədarlığın strateji zəhərliliklə demək olar ki, tam üst-üstə düşdüyü nadir obyektlərdəndir. Xəritədə o, ideal hədəf təsiri bağışlayır: kiçikdir, İranın dərinliklərindən nisbətən aralıdır, üstəlik çənlərlə, terminallarla, boru xətləri və yükləmə sistemləri ilə sıx şəkildə örtülüb. Amma məhz bu yığcamlıq onu təkcə həssas yox, geoiqtisadi baxımdan partlayış nöqtəsinə çevirir. İranın neft ixracının təxminən 90 faizi Xarqdan keçir. Ada İran sahillərindən təxminən 25-30 kilometr aralıda yerləşir və dərinliyi ona materik sahilinin böyük hissəsinin qəbul edə bilmədiyi supertankerləri qəbul etməyə imkan verir. Xarqdakı saxlama gücü ilə bağlı qiymətləndirmələr 28-30 milyon barel civarına çatır.

Xarqın İran üçün iqtisadi rolu sadəcə terminal funksiyası ilə məhdudlaşmır. İran son aylarda gündə təxminən 3,2-3,3 milyon barel neft hasil edirdi, kondensat və digər maye karbohidrogenlər də nəzərə alınanda ümumi göstərici gündəlik 4,4-4,5 milyon barel səviyyəsinə yüksəlirdi. Sanksiyalar və regional qeyri-sabitlik təzyiqinə baxmayaraq, İranın ixracı yenə də gündə 1,1-1,5 milyon barel həddində qalırdı. Bu isə o deməkdir ki, Xarq simvolik deyil, İranın neft mexanizminin real ürəyidir. Ora endirilən zərbə periferiyaya yox, İslam Respublikasının büdcəsinin, valyuta gəlirlərinin və xarici ticarət dayanıqlığının birbaşa sinir mərkəzinə dəyir.

Ancaq əsas paradoks da burada başlayır. Xarq İran üçün nə qədər vacibdirsə, ona istənilən zərbənin qlobal qiyməti də bir o qədər yüksək olur. İran nefti sanksiya rejiminə baxmayaraq, xüsusən Çin istiqaməti üçün mühüm rol oynamaqda davam edir. 2025-ci ildə Çinin İran nefti alışları orta hesabla gündə təxminən 1,3-1,4 milyon barel təşkil edirdi. İran neftinin dəniz yolu ilə daşınan həcminin 80 faizdən çoxu məhz bu istiqamətə gedirdi. Deməli, Xarqa hücum dərhal təkcə İranın problemi olmaqdan çıxır. Bu, dünyanın ən böyük xammal idxalçısına, Asiyanın təchizat zəncirlərinə və sanksiyalı neft üzrə bütün endirim bazarına təzyiq amilinə çevrilir. Başqa sözlə, Xarqa zərbə lokal hərbi epizodu demək olar ki, avtomatik şəkildə qlobal hadisəyə çevirir.

Son aylar artıq göstərib ki, bu, kağız üzərində qurulmuş nəzəri sxem deyil, kifayət qədər praktik reallıqdır. İranın neft infrastrukturuna dəyən istənilən zərbə Tehranın region ölkələrinin enerji obyektlərinə cavab addımları ilə müşayiət oluna bilər. Eskalasiyanın məntiqi də budur: Xarqa zərbə demək olar ki, qaçılmaz şəkildə İranı münaqişəni Fars körfəzinin bütün enerji qövsü boyunca üfüqi şəkildə genişləndirməyə sövq edir. Belə ssenaridə təkcə İranın imkanları deyil, qonşu monarxiyaların ixrac terminalları, liman infrastrukturu, neft doldurma gücləri, boru kəməri qovşaqları və tanker marşrutları da risk zonasına düşür.

Bazar bu cür risklərə ani reaksiya verir. Çünki anlayır ki, Xarqı Hörmüz boğazından, Hörmüzü isə dünya bazarında neftin qiymətindən ayırmaq mümkün deyil. Normal şəraitdə boğazdan gündəlik təxminən 20 milyon barel neft və neft məhsulu keçir. Bu, qlobal iqtisadiyyatın əsas enerji klapanlarından biridir. Bu qovşaqda baş verən hər hansı ciddi pozuntu dərhal neftin qiymətinə, fraxt dəyərinə, sığorta haqlarına, birja gözləntilərinə və inflyasiya proqnozlarına əks olunur. Gəmiçiliyin uzunmüddətli pozulması halında bazardakı təklif itkisi artıq 1-2 milyon barellə yox, iki rəqəmli həcmlərlə ölçülə bilər. Belə fonda Xarqın qismən zədələnməsi belə lokal təlatüm yox, tammiqyaslı qiymət partlayışı doğura bilər.

Hərbi məntiq burada da aldadıcıdır. Taktiki səviyyədə Xarq yüksək fayda əmsallı hədəf kimi görünür: məhdud sayda obyekt vurulur, amma maksimal iqtisadi effekt alınır. Lakin operativ-strateji səviyyədə bu, demək olar ki, tələyə çevrilir. Xarq infrastrukturunun ciddi şəkildə sıradan çıxarılması bazardan gündə 1,5-2 milyon barel neft çəkə bilər. Amma bunun ardınca demək olar ki, avtomatik olaraq asimmetrik cavab eskalasiyası işə düşür. İran mütləq güzgüvari cavab verməyə bilər. O, daha geniş regional konturda hərəkət edə bilər: gəmiçiliyə təzyiq, Hörmüz üzrə imkan nümayişi, rəqibin müttəfiqlərinin enerji obyektlərinə zərbələr, proksi alətlər, kiberhücumlar və dənizdə hərbi gərginliyin artırılması yolu ilə.

Xarqın əsas strateji paradoksu da məhz bundadır. Onun İranın ixrac arxitekturasındakı mərkəzi mövqeyi sadə həll ilğıntısı yaradır: adanı vurmaqla İran iqtisadiyyatını sürətlə iflic etmək olar. Amma reallıq daha təhlükəlidir. Xarqa zərbə münaqişəni bağlamır, əksinə, kiliddən çıxarır. Müharibəni lokallaşdırmır, onu Fars körfəzi, Hörmüz, Asiyanın idxal marşrutları, qlobal qiymətlər və regionun bütün enerji infrastrukturunun təhlükəsizliyi səviyyəsinə qaldırır.

Xarq sadəcə neft terminalı deyil. Bu, İran iqtisadiyyatının ağırlıq mərkəzi, eyni zamanda geosiyasi detonatordur. Onun həssaslığı onu cazibədar hədəfə çevirir. Amma məhz bu əhəmiyyət istənilən hücumu münaqişənin beynəlmiləlləşməsi amilinə çevirir. Ona görə də Xarqa adi infrastruktur obyekti kimi yox, böyük böhranın işə düşmə mexanizmi kimi baxmaq lazımdır. İlk baxışda sürətli hərbi effekt vəd edən məqam əslində genişmiqyaslı beynəlxalq enerji şoku riskini doğurur.

2. Hörmüz boğazı

Hörmüz boğazı həqiqətən də hərbi nəzəriyyə baxımından dünya xəritəsinin həm ən təhlükəli, həm də ən çox şişirdilmiş nöqtələrindən biri olaraq qalır. Onu tez-tez elə təqdim edirlər ki, guya bu, istənilən an bağlanıb-açıla bilən bir "kran"dır, yaxud da kənar qüvvələrin tez bir zamanda nəzarətə götürə biləcəyi sadə keçiddir. Reallıq isə tamam başqadır. Bu, kran yox, çoxqatlı hərbi-dəniz, sahil, raket və logistika sistemidir. Elə buna görə də "Hörmüzə nəzarət" haqqında istənilən ciddi söhbət gəmiçiliyin keçdiyi dar dəhlizdən yox, İranın sahil infrastrukturundan, adalarından, raket mövqelərindən, sürətli kater bazalarından, radioelektron təsir vasitələrindən və liman qovşaqlarından başlamalıdır.

Enerji baxımından mərc son dərəcə böyükdür. Son hesablamalara görə, Hörmüzdən gündə orta hesabla 20-21 milyon barel neft və neft məhsulu keçirdi. Bu, dünya üzrə maye karbohidrogen istehlakının təxminən beşdə birinə, dəniz yolu ilə daşınan qlobal neft ticarətinin isə təxminən dörddə birinə bərabərdir. Daha vacib məqam ondan ibarətdir ki, boğaz təkcə neft üçün deyil, qaz üçün də həlledici əhəmiyyət daşıyır. Dünya LNG ticarətinin, xüsusən Qətər və BƏƏ mənşəli mayeləşdirilmiş qaz axınının demək olar ki, beşdə biri buradan keçir. Asiya üçün isə bu, sadəcə marşrutlardan biri deyil, həyati arteriyadır: Hörmüzdən keçən neftin təxminən 80 faizi məhz Asiya bazarlarına yönəlir.

Buradan da əsas nəticə çıxır: Hörmüzə təcrid olunmuş nöqtə kimi baxmaq olmaz. Ən dar hissəsində boğaz cəmi 29 dəniz mili enindədir. Amma gəmiçilik bu enin hamısı boyunca təşkil edilmir. Hərəkət iki ayrıca dəhliz üzrə qurulub - giriş və çıxış üçün təxminən 2 dəniz mili enində koridorlar, onların arasında isə bufer zona var. Bu da o deməkdir ki, burada total hökmranlıq yox, məhdud, proqnozlaşdırılan və dar hərəkət zolağında daimi təhlükə yaratmaq qabiliyyəti kifayətdir. Hərbi məntiq sadədir: boğazın "hamısını ələ keçirmək" lazım deyil, onun normal işləməsini pozmaq üçün naviqasiya pəncərələrini və onlara çıxışı təmin edən infrastrukturu daimi risk altında saxlamaq bəs edir.

Elə buna görə də boğaz üzərində sürətli xarici nəzarətin mümkünlüyü barədə təsəvvürlər adamı yanlış istiqamətə aparır. Gəmilərin təhlükəsiz və sabit keçidini təmin etmək üçün bir neçə hərbi gəmi çıxarmaq, hətta mühafizə karvanı qurmaq kifayət etməzdi. Bunun üçün sahilboyu raket şəbəkəsini susdurmaq, mobil buraxılış qurğularını zərərsizləşdirmək, mina təhlükəsini təmizləmək, kiçik sürətli katerlərin fəallığını azaltmaq, dron riskindən qorunmaq və eyni vaxtda peyk siqnallarının boğulduğu, saxtalaşdırıldığı şəraitdə naviqasiyanı sabitləşdirmək lazım gələrdi. Son aylarda beynəlxalq strukturlar Hörmüz bölgəsində naviqasiya maneələrinin geniş miqyas aldığını ayrıca vurğulayırdı. Bu, son dərəcə vacib detaldır: birbaşa raket zərbəsi olmasa belə, dəniz mühiti özü qeyri-sabit və qəza baxımından təhlükəli hala gəlir.

Sizin boğaz üzərində nəzarətin Bəndər-Abbas və Qəşm istiqamətində əməliyyatlar tələb etməsi barədə tezisiniz hərbi baxımdan tam məntiqlidir. Bəndər-Abbas İranın əsas dəniz qapısı, boğazın şimal sahilində yerləşən başlıca liman və hərbi-dəniz qovşağıdır. Qəşm isə Fars körfəzində İranın ən böyük adasıdır, Bəndər-Abbasın qarşısında, İran sahilləri ilə paralel uzanır və Hörmüzün ada konfiqurasiyasında dominant mövqe tutur. Başqa sözlə, "boğaz üzərində nəzarət"dən ciddi danışan hər kəs əslində bütöv sahil kompleksinə təsir zərurətindən danışır: liman, ada xətti, hərbi meydançalar, anbarlar, müşahidə məntəqələri, kommunikasiya xətləri və logistika. Bunlarsız istənilən "nəzarət" nəzarət yox, sadəcə bayraq göstərisindən o yana keçməyəcək.

Amma problem bununla bitmir. İran onilliklər boyu Hörmüz müdafiəsini klassik iri dəniz döyüşü sxemi ilə deyil, rəqibi tükəndirmə modeli əsasında qurub. Bu modelin mahiyyəti asimmetriyadır. Söhbət sahilboyu gəmiəleyhinə raketlərin, dəniz minalarının, kiçik katerlərin, pilotsuz aparatların, sualtı və yarımsualtı vasitələrin, həmçinin tək zərbə ilə sıradan çıxarılması çətin olan paylanmış infrastrukturun birləşməsindən gedir. Açıq hərbi qiymətləndirmələrdə çoxdan vurğulanırdı ki, məhz kiçik katerlərin "sürüsü", böyük mina ehtiyatı və gəmiəleyhinə raket arsenalı Hörmüzdə hərəkəti ciddi şəkildə poza bilər. Ötən illər ərzində bu imkanlar yox olmayıb. Əksinə, 2026-cı il eskalasiyası göstərdi ki, Tehran ayrı-ayrı obyektlərə zərbələr endirilsə belə, raket-dron potensialının mühüm hissəsini qoruyub saxlayır və təzyiqi davam etdirmək qabiliyyətinə malikdir.

Deməli, Hörmüz üzərində xarici nəzarət qurmaq cəhdi demək olar ki, avtomatik şəkildə ərazi və kommunikasiya dayanıqlığı uğrunda müharibəyə çevrilir. Bu artıq "məhdud əməliyyat" deyil, bir-birinə bağlı kampaniyalar silsiləsidir: sahil müdafiəsinin susdurulması, infrastrukturun vurulması, hava üstünlüyünün təmin edilməsi, dənizin minalardan təmizlənməsi, kommersiya trafikin qorunması, yükləmə limanlarının mühafizəsi və ən əsası, rəqibin dönə-dönə ağrılı nöqtə zərbələri endirə bildiyi zonada uzunmüddətli mövcudluq. Təzyiq bir anlıq zəifləyən kimi təhdid də sürətlə bərpa olunur. Burada birdəfəlik həll ilğıntısı işləmir.

2026-cı ilin təzə təcrübəsi bunu xüsusilə sərt şəkildə təsdiqləyir. Fevralın sonlarında iri eskalasiya başlayandan sonra dünya neft bazarları artıq hipotetik yox, tam ölçülə bilən şok aldı. Mart icmallarında beynəlxalq enerji strukturları boğazdan keçən ixrac axınlarının demək olar ki, dayanmasını, regionda neft hasilatının gündə azı 8 milyon barel azalmasını, üstəlik bazardan daha 2 milyon barel kondensat və təbii qaz mayelərinin çıxmasını qeydə alırdı. Gündəlik 3 milyon bareldən çox neft emalı gücü ya artıq dayanmış, ya da hücumlar və məhsulun normal daşına bilməməsi ucbatından dayanma təhlükəsi altına düşmüşdü. Bu fonda beynəlxalq enerji təhlükəsizliyi mexanizmlərində iştirak edən dövlətlər strateji ehtiyatlardan 400 milyon barelin bazara buraxılması barədə razılığa gəldilər. Bu addımın özü böhranın miqyasını göstərir: strateji ehtiyatlara lokal əsəbilik üzündən əl atılmır, sistem doğrudan da axsayanda əl atılır.

Daha bir mühüm məqam budur ki, alternativ marşrutlara malik ölkələr belə, Hörmüzü tam əvəzləyə bilmir. Səudiyyə Ərəbistanı və BƏƏ-nin həqiqətən boru kəməri alternativləri var. Ancaq onların boş gücü təxminən 3,5-5,5 milyon barel səviyyəsində qiymətləndirilir. 2025-ci ildə təkcə Hörmüzdən gündəlik təxminən 20 milyon barel neft və neft məhsulu keçdiyini nəzərə alsaq, alternativlərin itən həcmlərin yalnız bir hissəsini kompensasiya edə bildiyi aydın görünür. Deməli, "bazar tez uyğunlaşar" tezisinin çox sərt fiziki həddi var. O hədd boruların, terminalların, rezervuarların və liman logistikasının imkanlarında bitir.

Qaz seqmenti isə xüsusilə həssasdır. Nefti qismən yönləndirmək və qismən əvəzləmək mümkündürsə, LNG ilə vəziyyət daha mürəkkəbdir. Qətər və BƏƏ demək olar ki, tam şəkildə boğaza bağlıdır. Buradan keçən LNG-nin ümumi həcmi illik 110 milyard kubmetrdən çox idi, yəni qlobal LNG ticarətinin təxminən 20 faizi. Bu isə o deməkdir ki, Hörmüzdə uzanan böhran təkcə xammalın qiymətini yox, həm də elektrik enerjisini, sənayeni, gübrə istehsalını, isitmə xərclərini, fraxt qiymətlərini və hətta enerji komponenti üzərindən ərzaq inflyasiyasını vurur. Borc yükü yüksək, büdcə ehtiyatı məhdud olan inkişaf etməkdə olan iqtisadiyyatlar üçün belə bir zərbə xüsusilə təhlükəlidir.

Bazar artıq bütün bunları maksimum aydınlıqla qiymətlərə həkk edib. 2026-cı ilin aprel ayının əvvəlində Brent fyuçersləri mart sıçrayışından sonra barel üzrə 100 dollardan yuxarı qalırdı, 2026-cı il üzrə orta neft proqnozları isə nəzərəçarpacaq dərəcədə yuxarı yenilənmişdi. OPEK hasilatının mart ayında fevralla müqayisədə azalması milyonlarla barellə ölçülürdü. Bu, analitik qeydlərdəki abstrakt faiz oyunu deyil, Hörmüzün qlobal inflyasiya ötürmə mexanizmi olduğunun göstəricisidir. Orada uzunmüddətli hərbi risk yaranan kimi təkcə neft yox, daşınma, sığorta, kredit, emal və son məhsul da bahalaşır.

Humanitar ölçü də az əhəmiyyət daşımır, baxmayaraq ki, geosiyasi mətnlərdə çox vaxt məhz bu tərəf arxa plana atılır. Bölgədə 20 mindən çox dənizçi riskə məruz qalmışdı, çoxsaylı gəmilər isə faktiki olaraq təhlükə zonasından çıxa bilməmişdi. Beynəlxalq dəniz strukturları təkcə gəmiçilik azadlığından yox, həm də su, yanacaq, ərzaq, ekipaj rotasiyası və mülki dənizçilərin hədəfə çevrilməmək hüququndan danışmağa məcbur qaldı. Bu, çox ciddi göstəricidir: dəniz problemi humanitar problemə çevrilirsə, demək, böhran artıq "idarə olunan təzyiq" çərçivəsini çoxdan aşıb.

Buradan başlıca strateji nəticə çıxır. Hörmüz boğazı sadə nəzarət aləti deyil, qarşılıqlı həssaslıq üzərindən işləyən caydırıcılıq mexanizmidir. İran üçün bu, daha çox "açarı çevirib sistemi söndürmək" nöqtəsi yox, rəqibə ölçüsüz dərəcədə baha oyun sırımaq imkanı verən zonadır. Xarici qüvvələr üçün isə bu, "dəhlizi tez ələ keçirmək" ssenarisi yox, tükəndirmə tələsidir. Boğaz üzərində dayanıqlı nəzarət qurmaq üçün ciddi əməliyyat qısa reyddən ibarət ola bilməzdi. Bunun üçün Bəndər-Abbas rayonu, Qəşm adası və müşahidə, bazalanma, buraxılış infrastrukturu daxil olmaqla, İranın bütöv sahil-ada sisteminin susdurulması lazım gələrdi. Bundan sonra isə yenə də son dərəcə əsəbi mühitdə daimi hərbi, mühəndis və konvoy mövcudluğu tələb olunardı. Orada bir uğurlu hücum, bir mina və ya bir naviqasiya xaosu epizodu axını yenidən iflic etməyə yetə bilər.

Elə buna görə də Hörmüzdə "lokal əməliyyat" tezisi praktik baxımdan ayaq tutmur. Lokal olan, uzaqbaşı, ilk zərbə ola bilər. Amma nəticələr yox. Nəticələr demək olar ki, qaçılmaz olaraq regional olacaq, neft, LNG, sığorta və logistika xətti ilə isə qlobal ölçü alacaq. Boğazın əsas paradoksu da bundadır: coğrafi baxımdan dar keçiddir, amma böhranı bir anda bütün dünya iqtisadiyyatının miqyasına yayılır.

3. Üç ada

Əbu Musa, Böyük Tunb və Kiçik Tunb xəritədə Hörmüz boğazının girişindəki kiçik nöqtələr kimi görünür. Amma geosiyasətdə ərazinin ölçüsü hər zaman onun siyasi çəkisi ilə düz mütənasib olmur. Elə buna görə də bu adalar təsərrüfat baxımından məhdud dəyərin, simvolik baxımdan isə son dərəcə ağır yükün birləşdiyi, az qala dərslik nümunəsi sayılacaq hədəflərdir. Əbu Musanın sahəsi təxminən 12,8 kvadratkilometr, Böyük Tunbun sahəsi 10,3 kvadratkilometr, Kiçik Tunbun sahəsi isə 2 kvadratkilometr civarındadır. Bunlar elə məkanlar deyil ki, ələ keçirilməsi cəbhənin operativ dərinliyini dəyişsin, genişmiqyaslı hücum üçün dayaq nöqtəsi yaratsın və ya iri dövlətin müdafiə arxitekturasını avtomatik şəkildə sındırsın. Amma bunlar məhz o nöqtələrdir ki, ora dəyən zərbə lokal epizodu bir anda geniş regional böhrana çevirə bilər.

Tarixən bu adalar ətrafındakı mübahisə 1971-ci ildən bəri uzanır. Həmin vaxt İran qüvvələri BƏƏ yaranmazdan az əvvəl Tunblar üzərində nəzarəti qurdu və Əbu Musada mövqe tutdu. O vaxtdan bəri məsələ dondurulmayıb, əksinə, institutlaşmış mübahisəyə çevrilib. Əbu-Dabi bu adaları işğal olunmuş ərazi sayır, Tehran isə onları İranın ayrılmaz hissəsi kimi təqdim edir. Elə buna görə də bu adalar ətrafında istənilən hərbi addım taktiki manevr kimi yox, suverenliyə, tarixi yaddaşa, prestijə və tərəflərin beynəlxalq-hüquqi mövqeyinə zərbə kimi qəbul olunur. İran üçün bu, prinsip və Fars körfəzi üzərində nəzarət rəmzidir. BƏƏ üçün isə ərazi bütövlüyü və dövlət legitimliyi məsələsidir. Belə münaqişələrdə siyasi effekt, demək olar ki, həmişə hərbi nəticəni üstələyir.

Sırf hərbi baxımdan bu adaların tutulması öz-özlüyündə İranın dərinliklərinə yol açmır. Hətta Əbu Musa və ya Tunblara qarşı hipotetik əməliyyat təsəvvür edilsə belə, bu, hücum edən tərəfə nə İran sahillərinə operativ dəhliz verir, nə regionda İranın girişin məhdudlaşdırılması və manevr imkanlarını avtomatik sıradan çıxarmaq imkanı yaradır, nə də bütün Hörmüz boğazına nəzarət zəmanəti verir. İranın Fars körfəzindəki hərbi infrastrukturu bu üç nöqtədən qat-qat geniş və dərin sistemdir. Buraya Hörmüzqan sahilləri, Qəşm, Lərək, Bəndər-Abbas, mobil raket kompleksləri, SEPAH-ın kater qüvvələri, pilotsuz sistemlər və sahilboyu zərbə vasitələri daxildir. Buna görə də bu adalar müşahidə, siqnal və məhdud taktiki mövqe kimi müəyyən rol oynaya bilər, amma həlledici strateji tramplin ola bilməz. Paradoks da məhz bundadır: obyekt asanlıqla siyasiləşir, amma onu həlledici hərbi nəticəyə çevirmək olmur.

Bununla belə, bu adalar ətrafındakı iqtisadi-siyasi fon son dərəcə ağırdır. Çünki onlar dünyanın ən həssas enerji arteriyasının girişində yerləşir. Hörmüz boğazından qlobal neft, neft məhsulları və mayeləşdirilmiş təbii qaz tədarükünün nəhəng hissəsi keçir. Buna görə də adaların özlərinin ciddi resurs bazası olmasa belə, onların hərbi destabilizasiyası dərhal kvadratkilometrlərə yox, sığorta tariflərinə, fraxt haqlarına, risk mükafatlarına, tanker marşrutlarına və qlobal enerji gözləntilərinə təsir göstərir.

Belə əməliyyatın siyasi nəticələri bir səbəbə görə də son dərəcə ağır olardı: adalar ətrafındakı mübahisə çoxdan ikitərəfli polemika sərhədini keçib. Bu, İranla Fars körfəzi ərəb dövlətlərinin bir hissəsi arasında daha geniş diplomatik qarşıdurmanın tərkib hissəsinə çevrilib. Əbu Musa, Böyük Tunb və Kiçik Tunb ətrafında istənilən güc tətbiqi avtomatik şəkildə böhrana təkcə İranla BƏƏ-ni yox, bütün körfəz ərəb monarxiyaları blokunu, eləcə də bu dövlətlərin xarici tərəfdaşlarını cəlb edir. Belə şəraitdə lokal hərbi epizod demək olar ki, qaçılmaz şəkildə ölçüsündən qat-qat böyük siyasi rezonans doğurur.

Buradan əsas analitik nəticə çıxır: bu adalar məhz asan hədəf kimi göründüyü üçün cazibədardır. Amma beynəlxalq siyasətdə asan hədəf çox vaxt ən sərfəsiz variant olur. Obyekt nöqtəvi təzyiq üçün nə qədər rahat görünürsə, onun operativ dönüş yaratmamaq, əvəzində isə münaqişənin siyasi qiymətini kəskin qaldırmaq ehtimalı bir o qədər yüksəlir. Əbu Musa və ya Tunbların tutulması İranı strateji dərinlikdən məhrum etməyəcək, materikdəki hərbi sistemini çökdürməyəcək və qalibiyyətli hücum üçün şərait yaratmayacaq. Amma bunun Tehranda suverenliyə qəsd kimi, Əbu-Dabidə ərazi mənsubiyyəti məsələsində həqiqət anı kimi, körfəz ölkələrində isə bütün dəniz dəhlizinin daha da destabilizasiya oluna biləcəyi barədə siqnal kimi qəbul ediləcəyi demək olar ki, şübhə doğurmur.

Nəticədə münaqişə böyük ehtimalla üfüqi istiqamətdə genişlənəcək: diplomatik ultimatumlar, dənizdə güc nümayişi, infrastruktur zərbələri, neft və qaz üzrə qiymət riskinin artması və xarici oyunçuların prosesə qoşulması yolu ilə. Məhz bu mənada Əbu Musa, Böyük Tunb və Kiçik Tunb strateji mükafat deyil, siyasi detonatordur. Onların məhdud təsərrüfat və hərbi-operativ dəyəri bir həqiqəti dəyişmir: simvolik planda onlar daha böyük ərazilərin bir çoxundan daha güclü yüklənib.

Ona görə də bu adaları ucuz qələbə kimi oynamaq cəhdi son dərəcə baha başa gələn böhranla nəticələnə bilər. Ciddi hərbi planlaşdırma baxımından bu, pis sövdələşmədir: real qazanc minimumdur, diplomatik partlayış maksimumdur, münaqişənin regionallaşması riski yüksəkdir və nəticələrin adaların öz sərhədindən çox-çox uzağa daşacağı, demək olar ki, qaçılmazdır.

4. Çabahar-Kənərək

İranın cənub-şərq sahili, xüsusən də Çabahar və Məkran sahili bölgəsi, doğrudan da, potensial müdaxilə üçün Hörmüz boğazı ətrafındakı zonalara nisbətən daha əlverişli giriş nöqtəsi təsiri bağışlaya bilər. Burada İranın neft ürəyi ilə assosiasiya olunan obyektlərin sıxlığı daha azdır, Oman körfəzinə çıxış isə ilk baxışda daha "təmiz" əməliyyat məkanı illüziyası yaradır. Amma aldanış da məhz buradan başlayır. Strateji mənada Çabahar elə bir düyün deyil ki, onun ələ keçirilməsi İranın iqtisadi və ya siyasi dayanıqlığını sındırsın. Bu, mühüm ticarət-logistika məntəqəsidir, amma İran dövlətçiliyinin sinir mərkəzi deyil, nə də onun karbohidrogen sisteminin başlıca qovşağıdır. Bu limanı inkişaf etdirən Hindistan 2024-cü ilin mayında Tehranla Şəhid Behişti terminalının istismarı üzrə onillik müqavilə imzalayıb. Hindistan tərəfinin məlumatına görə, 2018-ci ildən bəri liman 450-dən çox gəmi, 134 082 TEU konteyner yükü və 8,7 milyon tondan artıq toplu və ümumi yük emal edib. Regional tranzit layihəsi üçün bunlar ciddi göstəricilərdir. Amma eyni zamanda bu rəqəmlər onun əhəmiyyətinin sərhədini də göstərir: Çabahar İranın kritik enerji mərkəzi kimi yox, Əfqanıstana və Mərkəzi Asiyaya açılan qapı kimi vacibdir.

Məsələyə İranın neft infrastrukturu prizmasından baxanda tablo daha da aydınlaşır. İran neft ixracının demək olar ki, hamısı Çabahar üzərindən yox, Fars körfəzindəki Xarq, Lavan və Sirri terminalları vasitəsilə gedir. Cənubi Parsdan çıxan kondensat isə Əsəluye istiqamətindən daşınır. Başqa sözlə, Çabahar-Kənərək zolağında uğurlu əməliyyat belə, İranın əsas ixrac neft gəliri mənbəyinə toxunmur. Bu, əsas kranı bağlamır, başlıca arteriyanı kəsmir və Tehranı əsas enerji rıçağından məhrum etmir. Elə buna görə də "daha rahat giriş nöqtəsi" tezisi dərhal başqa bir tezislə tarazlaşdırılmalıdır: rahat olan, hələ mühüm olan demək deyil. Hərbi baxımdan cənub-şərqdə desant və ya plasdarmın tutulması əsas neft terminallarının və daha sıx sahil müdafiə sisteminin cəmləşdiyi rayonlara hücumdan texniki olaraq daha asan görünə bilər. Amma belə əməliyyatın strateji qaytarışı müqayisəolunmaz dərəcədə aşağıdır.

Cənub-şərq istiqamətinin əsas problemi təkcə Çabaharın özünün məhdud dəyərində deyil, həm də coğrafiyanın özündədir. Çabahardan Bəndər-Abbasa avtomobil yolu ilə təxminən 668 kilometr, Tehrana isə təxminən 1789 kilometr məsafə var. Hətta düz xətt üzrə paytaxta məsafə 1429 kilometrdən çoxdur. Hərbi kampaniya baxımından bu, xəritədəki adi məsafə deyil, nəhəng logistika qıfıdır. Belə əraziyə istənilən çıxarma əməliyyatı müdaxilə qüvvələrini siyasi mərkəzdən, əsas qərar qəbuletmə mərkəzlərindən, ölkənin başlıca sənaye və inzibati infrastrukturundan uzaqda saxlayır. Bu isə o deməkdir ki, ilkin taktiki uğur çox keçmədən təchizat, kommunikasiya xətlərinin qorunması, ağır texnikanın daşınması, havadan örtük və uzanan sahil zolağının saxlanılması probleminə çevrilir. Hərəkət şimal-qərbə və ya mərkəzi rayonlara doğru dərinləşdikcə, hər növbəti kilometrin qiyməti daha da artır.

Üstəlik, Çabahar özü də boş və təhlükəsiz məkan deyil. Sistan və Bəlucistan bölgəsi çoxdan İranın ən qeyri-sabit ərazilərindən biri sayılır. 2024-cü ilin aprelində silahlılar Çabahar və Rəskdə SEPAH qərargahına hücum etmişdi. Həmin vaxt azı 27 nəfər, o cümlədən 11 iranlı təhlükəsizlik əməkdaşı həlak olmuşdu, hakimiyyət isə bəyan etmişdi ki, hücum edənlər qərargahı ələ keçirə bilməyiblər. 2025-ci ilin iyulunda Sistan və Bəlucistan əyalətində daha bir iri hücum baş verdi: Zahidanda məhkəməyə hücum nəticəsində azı doqquz nəfər öldü, daha 22 nəfər yaralandı. Bu, regionu keçilməz etmir, amma onun real spesifikasını açıq göstərir: qeyri-sabit periferiya asan qənimət demək deyil. Əksinə, belə mühit istənilən xarici qüvvə üçün əlavə risklər yaradır - diversiyalardan və arxa cəbhənin mühafizəsi problemlərindən tutmuş həm hərbi, həm də əks-partizan kampaniyasını eyni vaxtda aparmaq zərurətinədək. Yəni İranın cənub-şərqinə çıxarma müqaviməti aradan qaldırmır, sadəcə onun formasını dəyişir.

Burada daha bir mühüm məqam da var. Çabahar ilk növbədə Hindistan, Əfqanıstan və Mərkəzi Asiyanın bir hissəsi üçün əhəmiyyət daşıyan alternativ ticarət marşrutlarına inteqrasiya olunub. 2025-ci ildə Vaşinqton əvvəlcə bu layihəyə qarşı sanksiya rejimini sərtləşdirdi, daha sonra isə oktyabrda limanın fəaliyyətinin davam etməsi üçün Hindistana altı aylıq istisna verdi və bunu birbaşa Əfqanıstan və Mərkəzi Asiya ilə ticarətlə əlaqələndirdi. Bu detal çox şey deyir: hətta xarici oyunçular belə Çabaharı ilk növbədə logistika və geoiqtisadi alət kimi görürlər, İran dövlətçiliyini sarsıtmağın açarı kimi yox. Deməli, limana qarşı və ya onun üzərindən aparılan əməliyyat klassik strategiyada "ağırlıq mərkəzinə zərbə" adlandırılan effekti vermir. O, ayrı-ayrı ticarət kanallarını poza, regional daşımaları çətinləşdirə, diplomatik səs-küy yarada bilər, amma ölkəni çökdürmür və onun müharibəni davam etdirmək qabiliyyətini əlindən almır.

Məhz buna görə də cənub-şərq istiqaməti yalnız ilk, səthi baxışda cəlbedici görünür. Bəli, burada daha az yüklənmiş məkan, simvolik baxımdan daha az həssas obyektlər və Oman körfəzinə daha birbaşa çıxış görmək olar. Amma məsələni bir az dərindən qazıyanda məlum olur ki, söhbət əməliyyat rahatlığı adlı klassik tələdən gedir. Çabaharda tutulmuş plasdarm müharibənin tez həllinə yol açmır. O, İranın əsas neft axınlarını kəsmir, paytaxtı birbaşa təhlükə altına qoymur, başlıca idarəetmə mərkəzlərini iflic etmir və daxili sistemin dağılmasına zəmanət vermir. Əvəzində isə hücum edən tərəfi demək olar ki, qaçılmaz şəkildə nəhəng ölkənin periferiyasında uzun və bahalı kampaniyaya sürükləyir. Orada coğrafiya müdafiə olunan tərəfin xeyrinə işləyir, hər növbəti mərhələ isə daha çox qüvvə, daha çox resurs və daha çox siyasi iradə tələb edir. Əsas nəticə də budur: İranın cənub-şərq sahili daha əlçatan görünə bilər, amma məhz periferiya xarakterinə görə, demək olar ki, heç bir strateji üstünlük vermir. Rahat giriş nöqtəsi burada istənilən doğrudan da ciddi nəticəyə aparan narahat və daşlı yola çevrilir.

5. Abadan-Xürrəmşəhr

Əgər İrana qarşı hipotetik quru ssenarisinə siyasi bəyanatlar prizmasından yox, real hərbi coğrafiya məntiqi ilə baxsaq, onda cənub-qərb istiqaməti - Abadan və Xürrəmşəhr xətti həqiqətən də ən açıq görünən marşrut təsiri bağışlayır. Məhz burada Xuzistanın əsas rayonlarına, neft və liman infrastrukturuna, təkcə taktiki deyil, bütün İran iqtisadiyyatı üçün strateji əhəmiyyət daşıyan nəqliyyat qovşaqlarına ən qısa çıxış var. Burada tarixi yaddaş da ilğıntıların əleyhinə işləyir. 1980-ci ilin sentyabrında Səddam Hüseynin ordusu məhz eyni cənub vektoru ilə irəliləmiş, Xürrəmşəhri tutmuş, amma Abadanı ala bilməmişdi. 1980-ci ilin dekabrına gəldikdə isə onun hücumu İran ərazisinin təxminən 80-120 kilometr dərinliyində ilişib qalmışdı. Hələ o vaxt, tam fərqli regional düzəndə belə, bu marşrut "qələbə dəhlizi" yox, tükəndirmə tələsi olmuşdu.

Amma 2026-cı ildə bu istiqamətin problemi artıq təkcə relyefdə və ya İran müdafiəsinin özündə deyil. Burada əsas məsələ müharibənin siyasi topoqrafiyasıdır. Xəritədə ən qısa marşrut Yaxın Şərqin ən yüklü məkanından keçir - Küveyt və İraq üzərindən, daha sonra Bəsrə rayonu boyunca Xuzistan istiqamətinə. Məhz burada əsas yolayrıcı başlayır. Bugünkü İraq boş tranzit zona deyil və elə də iradəsiz ərazi deyil ki, qoşunları mexaniki şəkildə İran sərhədinə doğru ötürmək mümkün olsun. Bu, formal suveren hakimiyyətin mövcud olduğu, amma eyni zamanda İran təsiri, daxili siyasi balans və İraqın təhlükəsizlik sistemi ilə bağlı sıx şiə silahlı şəbəkəsinin qorunub saxlandığı dövlətdir. Son illərin həm rəsmi Amerika, həm də beynəlxalq qiymətləndirmələri göstərirdi ki, PMF, yəni "Həşd əş-Şəabi"nin bir hissəsi nominal olaraq baş nazirə tabe sayılsa da, faktiki olaraq muxtariyyətini və müstəqil güc reaksiyası vermək qabiliyyətini saxlayır.

Buradan da əsas nəticə çıxır: İraq məkanından istifadə edərək İranın cənub-qərbinə zərbə endirmək cəhdi, demək olar ki, qaçılmaz olaraq, Bəsrədən və İraqın cənub vilayətlərindən tutmuş Xuzistana qədər vahid şiə zolağı daxilində çoxsəviyyəli müharibəyə çevriləcək. Söhbət yalnız birbaşa hərbi müqavimətdən getmir. Burada kommunikasiya xətlərinə qarşı diversiyalar, raket-dron təzyiqi, bazalara hücumlar, İraqın öz daxilində siyasi səfərbərlik və onsuz da kövrək olan Bağdad daxili balansının dağılması riski var. Hətta 2026-cı ilin martında Qərb nəşrləri qeyd edirdi ki, İraqdakı bəzi proiran qruplar böyük müharibəyə birbaşa cəlb olunmaqdan məsafə saxlamağa çalışsalar da, onlar strukturlarını, təsir kanallarını və İrana qarşı quru əməliyyatı təhlükəsi yaranarsa, mövqelərini sürətlə dəyişmək imkanlarını qoruyurlar.

Elə buna görə də ən birbaşa yol eyni zamanda ən partlayışlı marşrutdur. O, bir cəbhə yox, bir neçə cəbhə açır. Birincisi, İranın özünə qarşı. İkincisi, İraqın daxilində - bu tranziti ekzistensial çağırış kimi görəcək qüvvələrə qarşı. Üçüncüsü isə bütün körfəz enerji arxitekturasına qarşı. Bunun üçün iri miqyaslı quru kampaniyanı gözləməyə də ehtiyac yoxdur. 2026-cı ilin martının sonundakı mənzərə kifayətdir: hazırkı müharibə və Hörmüz boğazındakı pozuntular fonunda İraqda neft hasilatı gündəlik təxminən 4,3 milyon bareldən 0,8 milyona düşmüşdü, OPEK-in ümumi hasilatı isə martda gündə 21,57 milyon barelə enmişdi - bu da 2020-ci ilin iyunundan bəri minimum göstərici idi. Təkcə bu eniş faktı göstərir ki, Bəsrə, İraqın cənub ixrac gücləri və bütövlükdə Fars körfəzi logistikası tammiqyaslı quru fazaya keçid olmadan da son dərəcə həssasdır.

Buradan "realist ssenari" barədə bütün söhbətlərə daha bir mühüm düzəliş çıxır. Bu gün hətta Vaşinqtonun özündə də açıq şəkildə vurğulanır ki, qoyulmuş hədəflərə quru qoşunları olmadan çatmaq mümkündür. 2026-cı il martın 27-də Marko Rubio açıq dedi ki, ABŞ İranla bağlı vəzifələrini ground troops olmadan yerinə yetirə bilər və kampaniyanı quru müdaxilə ilə yox, həftələr ərzində başa çatdırmağa ümid edir. Bununla paralel Qərb agentlikləri yazırdı ki, ABŞ-nin körfəzdəki bəzi müttəfiqləri qapalı müzakirələrdə Tehrana təzyiqin davamından yanadırlar, amma bu sızmalarda belə, regionun öz ərazisini ağrısız şəkildə tammiqyaslı quru dəhlizinə açmağa hazır olduğuna dair əlamət görünmür. Əksinə, sualın qoyuluşu özü göstərir ki, zərbəyə siyasi dəstək vermək ilə plasdarm olmağa razılaşmaq eyni şey deyil.

Abadan və Xürrəmşəhr üzərindən uzanan cənub-qərb vektoru xəritədə İranın həssas nöqtələrinə aparan ən qısa yol kimi görünür. Amma reallıqda bu, "qısa yol" yox, regional detonasiya konsentratorudur. Bu marşrut 1980-ci ilin tarixi trayektoriyasını təkrarlayır, amma müqayisəolunmaz dərəcədə daha mürəkkəb mühitdə: İraqda muxtar şiə silahlı aktorları var, siyasi və ideoloji bağlar daha sıxdır, neft infrastrukturu daha həssasdır və münaqişənin İran sərhədlərindən kənara anidən yayılması riski qat-qat yüksəkdir. Başqa sözlə, bu gün ən birbaşa marşrut eyni zamanda ən bahalı, ən zəhərli və ən proqnozlaşdırılmaz marşrutdur. Onun qiyməti təkcə hərbi risklə ölçülmür. Bu marşrutun real bədəli İraqın cənubunun böyük regional müharibənin yeni teatrına çevrilməsi ola bilər.

Milli.Az