6 yaşlı qurban və dini riyakarlıq: Türkiyənin utancı

Altı yaşlı qız uşağı gəlin ola bilməz. O, nikaha şüurlu şəkildə razılıq vermək, bunun doğuracağı nəticələri dərk etmək, özünü yetkin bir kişidən qorumaq iqtidarında deyil. Odur ki, azyaşlı uşağın yetkin kişiyə verilməsini "ailə ənənəsi" və ya "dini mərasim" adlandıranlar əslində mənəvi dəyərləri qorumaqla deyil, zorakılığın üstünü örtmək üçün anlayışları təhrif etməklə məşğuldurlar. Türkiyənin "Hiranur" vəqfi ətrafında baş verənlər məhz təbliğ olunan dindarlıqla insan vicdanı arasındakı bu dəhşətli uçurumu bütün çılpaqlığı ilə üzə çıxardı.

Vəqfin təsisçisi Yusuf Ziya Gümüşel öz doğma qızının ifadələrindən sonra ağır cinayət işi ilə gündəmə gəldi. İttiham materiallarına əsasən, altı yaşlı qız uşağı faktiki olaraq dini icmanın 29 yaşlı üzvü Kadir İstekliyə verilib və bu əməl "dini nikah" adı altında rəsmiləşdirilib. 2024-cü ilin sentyabrında məhkəmə İsteklini 36 il, zərərçəkmişin atasını isə 18 il 9 ay müddətinə azadlıqdan məhrum edib. Burada söhbət hansısa ailə adət-ənənəsi ətrafında mübahisədən getmir. Söhbət uşağa qarşı cinsi zorakılıqdan və onu qorumağa borclu olan böyüklərin məsuliyyətindən gedir.

Lakin 2026-cı il aprelin 9-da kassasiya instansiyası sübutların əlavə araşdırılmasını və prosessual nöqsanların aradan qaldırılmasını tələb edərək ittiham hökmlərini ləğv etdi. İyunun 17-də isə Gümüşel səhhəti əsas gətirilərək həbsdən azad olundu. Barəsində ev dustaqlığı qətimkan tədbiri seçildi və ölkədən çıxışına qadağa qoyuldu. Burada mühüm bir məqamı xüsusi vurğulamaq lazımdır: həbsdən azad edilmək bəraət almaq demək deyil. Məhkəmə prosesini başa çatmış, prosessual qərarı isə təqsirsizliyin sübutu kimi təqdim etmək qətiyyən doğru olmaz.

Amma Gümüşelin tərəfdarlarının reaksiyası istənilən hüquqi ifadədən daha çox şey deyirdi. Onun azadlığa çıxması böyük coşqu, sevinc nümayişləri və dini şüarlarla qarşılandı. Cübbeli Ahmet kimi tanınan vaiz Ahmet Mahmut Ünlü azadlığa buraxılma qərarında əməyi olanlara açıq şəkildə təşəkkür etdi, xüsusilə "Yeni Şafak" qəzetinin adını çəkdi. Jurnalist Timur Soykan isə həmin vaizin prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğanla əlaqələrinə diqqət yönəltdi. Əlbəttə, bu əlaqələrin mövcudluğu özlüyündə prezidentin məhkəmə qərarına müdaxilə etdiyini sübut etmir. Ancaq azyaşlı uşağa qarşı cinsi zorakılıqla bağlı belə ağır ittihamların irəli sürüldüyü bir işdə təqsirləndirilən şəxsin az qala qəhrəmana çevrilməsi müəyyən dairələrdə yaşanan dərin mənəvi böhranın göstəricisidir.

Axı bu insanlar nəyi bayram edirdilər? Hələ heç kimin tam bəraət almadığı bir şəraitdə ədalətin qələbəsinimi? Dini həmrəyliyin uşaq hüquqlarından üstün tutulmasınımı? Yoxsa nüfuzlu dini icmanın ittihamların ağırlığından asılı olmayaraq öz rəhbərinin ətrafında tərəfdarlarını səfərbər etmək gücünü nümayiş etdirməsinimi? Təqsirləndirilən şəxsə göstərilən rəğbət zərərçəkmiş uşağa duyulmalı mərhəməti kölgədə qoyursa, əxlaq moizələri artıq iyrənc bir tamaşaya çevrilir.

Təəssüf ki, bu, Türkiyədə narahatlıq doğuran yeganə hadisə deyil. 2016-cı ilin noyabrında hakim Ədalət və İnkişaf Partiyası yetkinlik yaşına çatmayanlara qarşı cinsi zorakılıqla bağlı bəzi cinayət işlərində təqsirkar şəxsin sonradan zərərçəkmişlə evlənməsi şərtilə cəzanın icrasının təxirə salınmasına imkan verən qanun dəyişikliyini qəbul etdirməyə çalışmışdı. Kütləvi etirazlardan sonra təşəbbüs geri götürüldü. O dövrün ədliyyə naziri Bəkir Bozdağ israrla bildirirdi ki, layihənin zorlamada təqsirli bilinən şəxslərə heç bir aidiyyəti yoxdur. Lakin cəmiyyət bu təşəbbüsün yaratdığı təhlükəni haqlı olaraq gördü: nikah könüllü ailə birliyi olmaqdan çıxıb yetkin şəxsin uşağa qarşı törətdiyi əmələ görə məsuliyyətdən yayınmasının vasitəsinə çevrilə bilərdi.

Ən diqqətçəkən məqamlardan biri də odur ki, belə təhlükəli təşəbbüsə qarşı mübarizə aparmaq yenə Türkiyə qadınlarının, hüquqşünasların və insan haqları müdafiəçilərinin üzərinə düşdü. Cəmiyyət üçün təhlükəli qanunvericilik kompromisinin qarşısını ilk olaraq dini nüfuz sahibləri deyil, vətəndaş cəmiyyəti aldı. Bu hadisə ciddi siyasi problemi də üzə çıxardı: hakimiyyət mühafizəkar qruplarla münasibətləri korlamamaq naminə güzəştə getməyə çalışanda uşaqların mənafeyi siyasi sövdələşmənin predmetinə çevrilmək təhlükəsi ilə üzləşir. Özünü ailə dəyərlərinin müdafiəçisi kimi təqdim edən dövlət üçün bundan daha zərərli yanaşma təsəvvür etmək çətindir. Belə hallarda dövlətin mövqeyi sərt, müdaxiləsi isə qətiyyətli və təxirəsalınmaz olmalıdır.

2018-ci ilin yanvarında növbəti qalmaqal Türkiyənin Diyanət İşləri Başqanlığının açıqladığı izahlarla bağlı yaşandı. Həmin izahlarda nikaha daxil olmaq üçün bioloji yetkinlik əsas götürülür, qızlar üçün hətta doqquz yaş həddi qeyd edilirdi. Sonradan qurum erkən nikahları dəstəkləmədiyini bəyan etdi, psixoloji yetkinliyin və sərbəst razılığın vacibliyini vurğuladı. Amma əsas sual cavabsız qaldı: dövlət qurumları ümumiyyətlə niyə doqquz yaşlı qız uşağının həyat yoldaşı olmamalı olduğunu izah etmək məcburiyyətində qalırlar?

Türkiyə qanunvericiliyinə görə, nikah üçün ümumi yaş həddi 18-dir. 17 yaşında qanuni nümayəndələrin razılığı ilə ailə qurmağa icazə verilir. Müstəsna hallarda isə məhkəmə 16 yaşlı şəxslərin nikahına da razılıq verə bilər. Bununla belə, 2025-ci ilin rəsmi statistikasına əsasən, ölkədə 16-17 yaşlı qızların 8 068 nikahı qeydə alınıb. Müqayisə üçün, 2011-ci ildə bu göstərici 42 700 idi. Azalmanın ciddi olduğu danılmazdır və bu müsbət dəyişikliyi görməzdən gəlmək olmaz. Ancaq indiki rəqəmlər də bir il ərzində minlərlə yetkinlik yaşına çatmayan qızın gəlin köçməsi deməkdir. Üstəlik, gizli dini kəbinlər bu statistikaya ümumiyyətlə daxil edilmir.

2025-ci ildə Kilis vilayətində müvafiq yaş qrupuna daxil olan qızların 2,7 faizi, Qaziantepdə isə 2,1 faizi rəsmi nikaha girib. Deməli, burada artıq hansısa mücərrəd ənənə mübahisəsindən deyil, konkret rəqəmlərlə ölçülən sosial problemdən danışırıq. Dövlət rəsmi qeydiyyatdan kənarda qalan uşaqların sayını, nikah qərarlarının nə dərəcədə sərbəst qəbul olunduğunu və faktiki məcburetmə hallarına görə kimin məsuliyyət daşıdığını müəyyənləşdirməyə borcludur.

Türkiyə Statistika Qurumu ilə BMT-nin Qadınlar üzrə Qurumunun birgə araşdırması daha bir narahatedici məqamı üzə çıxarıb. 2021-ci ildə aparılmış sorğunun nəticələrinə görə, respondent qadınların 12,5 faizi ailə qurmaq barədə qərarın onların rəyi soruşulmadan ailələri tərəfindən verildiyini bildirib. Bu göstərici təkcə erkən nikahların deyil, daha geniş miqyaslı məcburetmə probleminin mövcudluğundan xəbər verir. Qadının səsinin eşidilmədiyi mühitdə azyaşlı qızın iradəsini susdurmaq daha da asanlaşır.

Məhz burada həqiqi inamla dinin riyakarcasına istismarı arasındakı sərhəd başlayır. İslamı dini nüfuz pərdəsi altında uşağın müdafiəsizliyindən istifadə edən insanların girovuna çevirmək olmaz. Nə cübbə, nə əmmamə, nə moizə, nə hakim partiyaya yaxınlıq, nə də minlərlə tərəfdarı olan dini icma heç kimə qanun qarşısında toxunulmazlıq hüququ vermir. Əsl mənəvi nüfuz ardıcılların sayı ilə deyil, zəifi müdafiə etmək cəsarəti ilə ölçülür. Hətta ittihamlar insanın öz dini rəhbərinə, mənəvi müəlliminə qarşı irəli sürülsə belə.

Türkiyənin hakim elitası ailə dəyərlərindən, mənəviyyatdan, uşaqlığın müqəddəsliyindən danışmağı sevir. Çox gözəl. Elə isə bu sözlərin səmimiyyətini tikilən məscidlərin sayı, səsləndirilən dini şüarların gurultusu deyil, uşaqların hüquqlarının qorunmasında nümayiş etdirilən prinsipiallıq müəyyən etsin.

Azyaşlı uşağa qarşı cinsi zorakılıqla bağlı cinayət işi fonunda nüfuzlu dini xadimlərin qəhrəman kimi qarşılandığı bir dövlət özünə son dərəcə sərt və amansız bir sual verməlidir: görəsən, bu ölkədə həqiqətən kimin həyatı, kimin ləyaqəti müqəddəs sayılır?

Elçin Alıoğlu