"Tastewashing" nədir?

Bəli, bu olduqca maraqlı və müasir sosioloji tendensiyanı ifadə edən bir termindir. "Tastewashing" (Zövqlə yuyunma / Zövq vasitəsilə təmizlənmə) anlayışı xüsusilə süni intellekt dövründə texnologiya nəhənglərinin və yeni elit təbəqənin öz güclərini, imiclərini "estetika və zövq" pərdəsi arxasında gizlətmə cəhdlərini ifadə edir.

Bu anlayışı daha yaxşı anlamaq üçün onun köklərinə və necə işlədiyinə qısaca nəzər salaq:

Milli.Az xəbər verir ki, bu termin marketinqdəki məşhur "Greenwashing" (Yaşıl yuyunma) anlayışından törəyib. Bildiyimiz kimi, ekologiyanı çirkləndirən böyük neft və ya plastik şirkətləri özlərini ekofost (təbiət dostu) kimi göstərmək üçün yaşıl reklam kampaniyaları aparırlar və buna "greenwashing" deyilir.

"Tastewashing" isə eyni taktikanın mədəniyyət, dəb, incəsənət və "yaxşı zövq" (taste) üzərindən aparılmasıdır.

Texnologiya patronları niyə birdən-birə dəb və incəsənət həvəskarı oldular?
Silikon Vadisinin milyarderləri (Mark Zukerberq, Ceff Bezos və s.) əvvəllər sadəcə kapüşonlu idman koftası geyinən, texniki bilikləri ilə seçilən "nerd" (içəqapalı proqramçı) obrazındaydılar. İndi isə onları "Prada" dəb nümayişlərində, "Met Gala" gecələrində, minimalist dizaynlı kafelərdə filosof kimi danışarkən görürük. Bunun iki əsas səbəbi var:

Texniki bacarıqların adiləşməsi (Demokratikləşmə)
Süni intellekt sayəsində artıq kod yazmaq, dizayn etmək və ya proqram qurmaq sadəcə üst səviyyə mühəndislərin işi deyil. İstənilən sıravi şəxs süni intellekt alətləri ilə bunu edə bilir. Texniki güc adiləşdiyi üçün yeni elit təbəqə öz üstünlüyünü sübut etmək üçün "mədəni kapitala" (nəyin zövqlü, nəyin keyfiyyətli və dəyərli olduğunu müəyyən etmə qabiliyyətinə) keçid edir.

Narahatlığa səbəb ola biləcək mövzuların ört-basdır edilməsi
Süni İntellektin gətirdiyi işsizlik təhlükəsi, kiber-gözətçilik, məlumatların oğurlanması və hərbi sənaye ilə əməkdaşlıq kimi qaranlıq mövzular cəmiyyətdə ciddi qorxu yaradır. Şirkətlər bu "soyuq və qorxulu" texnoloji imici yumşaltmaq üçün analoq (köhnə film) estetikasından, dəbdən, fəlsəfədən istifadə edirlər. Məsələn, hərbi məlumat analizi aparan "Palantir" şirkətinin bir moda brendi kimi geyimlər satması, insanlara onların qorxulu bir hərbi podratçı deyil, "cool" (havalı) bir dizayn studiyası olduğu mesajını ötürür.

Sosioloji baxış: "Zövq heç vaxt məsum deyil"
Məqalədə fransız sosioloq Pyer Burdyeyə edilən istinad çox yerindədir. Burdye qeyd edirdi ki, bizim "zövq" adlandırdığımız şey əslində tamamilə sinfidir. Yəni elit təbəqə özünü alt təbəqədən ayırmaq üçün hər dövr fərqli mədəni kodlar (məsələn, operaya getmək, müəyyən bir rəssamı tanımaq, minimalist geyinmək) formalaşdırır.

Bu günün texnologiya rəhbərləri də güclərini sadəcə pul və algoritmlərlə deyil, "mən həm də çox zövqlü və intellektualam" imici ilə bəzəyərək toxunulmaz və heyranlıq doğuran fiqurlara çevrilməyə çalışırlar.

Tastewashing - nəhəng və bəzən qorxulu olan texnoloji gücün, gözəl bir estetik qablaşdırma ilə cəmiyyətə "cool" və zərərsiz bir layihə kimi təqdim edilməsi sənətidir.

Lalə Qüdrətova
Milli.Az