Azərbaycan mina ilə çirklənmiş ölkələr sırasında neçənci yerdədir? - Qlobal çağırış

Azərbaycan dünyada mina və müharibənin digər partlayıcı qalıqları ilə ən çox çirklənmiş ilk on ölkə sırasında yer alır. İşğaldan azad edilmiş təxminən 11 667 kvadrat kilometr ərazi bu təhlükə ilə üz-üzədir ki, bu da ölkə ərazisinin 13%-dən çoxu deməkdir. Bu genişmiqyaslı problem həm insan həyatı üçün birbaşa təhdid yaradır, həm də regionun bərpası və yenidənqurulması prosesinə ciddi maneə törədir.

"Mina terroru" və insan itkiləri

Mina təhlükəsi həm mülki şəxslər, həm də azad edilmiş ərazilərin təhlükəsizliyini təmin edən mütəxəssislər üçün gündəlik risk mənbəyi olaraq qalır.

• Son faciəvi hadisə: 14 aprel 2026-cı ildə Füzuli rayonunun Aşağı Əbdürrəhmanlı kəndində Azərbaycan Mina Təmizləmə Agentliyinin (ANAMA) əməkdaşı Mətili Muğan Rəfayıl oğlu xidməti vəzifəsini yerinə yetirərkən tank əleyhinə mina partlayışı nəticəsində həlak olub.
• Post-münaqişə dövrünün statistikası: 2020-ci il Vətən Müharibəsi bitəndən bu günə kimi 422 Azərbaycan vətəndaşı mina terrorunun qurbanı olub. Bu rəqəm o deməkdir ki, ölkədə orta hesabla hər il 70 nəfər, hər ay isə 6 nəfər bu təhlükə ilə üzləşir.
• Uzunmüddətli təsirlər: Son 30 il ərzində Azərbaycanda mina qurbanlarının ümumi sayı 3500 nəfərə çatıb. Onların arasında 362-si uşaq, 38-i isə qadındır.

Bu acınacaqlı rəqəmlər mina təhlükəsinin kritikliyini bir daha təsdiqləyir və Azərbaycana bu sahədə təcili beynəlxalq dəstəyin artırılmasını zəruri edir.

Mina problemi: fiziki təhlükədən humanitar fəlakətə

Azərbaycanın üzləşdiyi bu problem sadəcə "müharibə qalığı" deyil; bu, genişmiqyaslı humanitar, ekoloji və iqtisadi zərərdir. "Post-müharibə sindromu"nun bir hissəsi olan bu vəziyyət, öz yurdlarına dönən insanları illərlə davam edən qorxu mühitində yaşamağa məhkum edir.

Miqyasın təsviri: "Qafqazın Xirosiması"

• Azərbaycanın mina probleminin miqyası beynəlxalq müqayisələrdə daha aydın görünür:

  Ərazi çirklənməsi: Ölkə ərazisinin 13%-dən çoxu (təxminən 11 667 km²) minalarla çirklənib. Bu, Livan kimi dövlətlərin bütün ərazisindən daha böyük bir sahənin təhlükə altında olması deməkdir.
• Minaların sayı: Azad edilmiş torpaqlarda 1,5 milyondan çox mina və partlamamış sursatın olduğu ehtimal edilir.
• Sıxlıq mərkəzləri: Ağdam və Füzuli kimi rayonlar mina sıxlığına görə dünyada ilk sıralardadır. Bu ərazilərdə nəinki binalar, hətta torpağın alt qatları da məhv edildiyi üçün bəzən "Qafqazın Xirosiması" adlandırılır.

İnsan hüquqlarının bloklanması

"Mina terroru" 30 il ərzində öz dədə-baba yurdlarından didərgin salınmış insanların təməl hüquqlarına qarşı yönəlmişdir:

• Böyük Qayıdışa maneə: 30 il qaçqın və məcburi köçkün həyatı yaşamış yüz minlərlə insanın öz evinə qayıtmaq hüququ minalar tərəfindən faktiki olaraq bloklanıb. commonspace.eu
• Mülki qurbanlar: 2020-ci ilin sonundan bəri qurbanların (422 nəfər) böyük əksəriyyəti mülki şəxslərdir. Bura bərpa işlərində çalışan mütəxəssislər, təsərrüfatla məşğul olan çobanlar və doğma kəndlərini ziyarət edən sakinlər daxildir. 

Ekoloji terror

Azərbaycandakı mina problemi sadəcə lokal bir məsələ deyil; bu, qlobal sülhə, ekosistemə və fundamental insan hüquqlarına qarşı yönəlmiş ciddi təhdiddir. Minalar ətraf mühitə bərpaedilməz zərər vuraraq "ekoloji terror"un bir hissəsinə çevrilir:

• Torpağın deqradasiyası: Mina partlayışları və çürümə prosesi nəticəsində torpağa civə, qurğuşun, kadmium kimi ağır metallar və TNT kimi toksik kimyəvi maddələr sızaraq münbit qatı zəhərləyir.
• Söndürülməsi qeyri-mümkün olan yanğınlar: Minalanmış ərazilərdə baş verən meşə yanğınlarına müdaxilə etmək mümkün olmur, çünki yanğınsöndürənlərin əraziyə daxil olması həyatı təhlükə yaradır. Bu, minlərlə hektar yaşıl sahənin və biomüxtəlifliyin məhvinə səbəb olur.

Qlobal miqyasda mina təhlükəsi

Mina terroru hər il dünyada minlərlə mülki şəxsin ölümünə və ya ölümcül yaralanmasına səbəb olur. Minaların Qadağan Edilməsi üzrə Beynəlxalq Kampaniya (ECHO) tərəfindən açıqlanan son hesabata (Daily Flash, 4 Dekabr 2025) əsasən, dünyada il ərzində 6 mindən çox insan minalardan həlak olur.

Dünyada 60-dan çox ölkə və ərazi minalar və müharibənin partlayıcı qalıqları ilə çirklənib. Misir, Əfqanıstan, Kamboca, Bosniya və Herseqovina, Anqola, İraq, Suriya, Ukrayna ən çox təsirlənənlər arasındadır.

Myanma dünyada ən çox mina itkisi sayının (2029) qeydə alındığı bölgədir.
Suriyada itki sayı 1015, Əfqanıstan 624 nəfər olub. Ukraynada bu rəqəm 293 nəfər təşkil edir.
"Landmine Monitor 2025"  hesabatına görə, 2024-cü ildə minalardan və müharibənin partlayıcı qalıqlarından ölənlərin sayı dörd illik rekord həddə çatıb - 6279 nəfər ölüb və yaralanıb. Ölənlərin təxminən 90 faizini mülki şəxslər olub, onların təxminən yarısı uşaqlardır. news.un.org

Ən çox itki qeydə alınan ölkələr (2024-cü il üzrə):

Azərbaycanın strateji mübarizəsi və beynəlxalq təcrübə

Azərbaycan dünyada minalarla ən çox çirklənmiş 10 ölkə arasındadır. Ölkə ərazisinin coğrafi struktur baxımından təxminən 20%-ni əhatə edən 15-ə yaxın rayon (Cəbrayıl, Laçın, Füzuli, Ağdam, Kəlbəcər və s.) intensiv təmizləmə əməliyyatlarına cəlb olunub.

• Yüksək effektivlik: Cəmi 6 il ərzində Azərbaycan bir çox ölkədən daha geniş miqyaslı minatəmizləmə işləri görüb. Güclü təhlükəsizlik və nəzarət sistemi sayəsində mina itkilərinin sayı, digər yüksək riskli ölkələrlə müqayisədə daha azdır.
• Təmizləmə müddəti: Keçmiş Yuqoslaviyanın tərkib hissəsi olan Xorvatiya müstəqillik uğrunda müharibədən sonrakı illərdə ərazilərinin sadəcə hərbi sursat və piyada əleyhinə minaların təmizlənməsinə 20 il vaxt sərf edib. 1998-ci ildən 2017-ci ilin sonuna qədər Xorvatiya hökuməti hərbi ərazilər istisna olmaqla, ümumilikdə 411 kv.km minalanmış sahəni  (Xorvatiyanın bütün ərasinin 0,73 faizi) təmizləyib. (ihl-in-action) Belə aydın olur ki, Xorvatiya 20 il ərzində ərazisinin cəmi 0,73%-ni (411 kv.km) təmizləyə bildiyi halda, Azərbaycanda 1,5 milyondan çox minanın təmizlənməsi üçün hələ ən azı 15-20 il vaxt tələb olunacaq
• NATO ilə strateji dialoq. Azərbaycan minatəmizləmə sahəsində təkcə fərdi dövlətlərlə deyil, həm də nüfuzlu beynəlxalq təşkilatlarla əməkdaşlığı genişləndirir. Bu çərçivədə, NATO ilə keçirilən son müzakirələr xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Görüşlərdə minaların təmizlənməsi prosesində Şimali Atlantika Alyansının texniki dəstəyi, təcrübə mübadiləsi və bu sahədə mümkün tərəfdaşlıq perspektivləri əsas müzakirə mövzusu olmuşdur. Bu, Azərbaycanın mina problemini qlobal təhlükəsizlik gündəminə daşımaq səylərinin bir hissəsidir.
• BMT-nin hesablamalarına görə, yerüstü minaların aşkarlanması və təmizlənməsi üçün istifadə edilən qabaqcıl texnologiya ilə belə, dünyada bütün minaların təmizlənməsi təxminən 1100 il çəkə bilər. worldatlas

Minatəmizləmə əməliyyatları və maliyyə yükü

Azərbaycan dövləti işğaldan azad edilmiş ərazilərin minalardan təmizlənməsi prosesini, əsasən, daxili resurslar hesabına həyata keçirir. Bu genişmiqyaslı fəaliyyət həm texniki, həm də maliyyə baxımından ölkə üzərinə böyük yük qoyur.

İcraçı qurumlar və görülən işlər

Minatəmizləmə - Milli prioritet kimi

Azərbaycanın bu sahədəki fəaliyyəti sadəcə texniki iş deyil, dövlət siyasətinin mərkəzində dayanan strateji xətdir. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin "Azərbaycan Respublikasının işğaldan azad edilmiş ərazilərinin minalardan və müharibənin partlayıcı qalıqlarından təmizlənməsi sahəsində idarəetmənin təkmilləşdirilməsi haqqında" Fərmanı bu istiqamətdə atılan ən mühüm hüquqi addımdır. Bu sənəd təmizləmə prosesinin vahid mərkəzdən koordinasiyasını, effektivliyin artırılmasını və azad edilmiş ərazilərə "Büyük Qayıdış"ın sürətləndirilməsini hüquqi təminat altına alır.

Əməliyyatların effektivliyini təmin etmək üçün prosesə həm dövlət, həm də özəl sektor cəlb edilib:

• Əsas icraçılar: Azərbaycan Mina Təmizləmə Agentliyi (ANAMA), Müdafiə Nazirliyi, Fövqəladə Hallar Nazirliyi, Dövlət Sərhəd Xidməti və dörd özəl şirkət bu prosesdə iştirak edir.
• Statistik göstəricilər: 2020-ci ilin sonundan 4 aprel 2026-cı ilədək aparılan intensiv işlər nəticəsində 261 551 hektar ərazi təmizlənib. Bu müddət ərzində 246 463 ədəd mina və partlamamış hərbi sursat aşkar edilərək zərərsizləşdirilib.
• İllik potensial: Ölkənin illik təmizləmə gücü 65-70 min hektar civarındadır. Məsələn, 2025-ci ildə 69 205 hektar ərazi təmizlənib.
• Hədəf: 2026-cı ilin sonuna qədər Qarabağda təmizlənmiş ərazilərin ümumi sahəsinin 280 min hektara çatacağı gözlənilir. 

Beynəlxalq dəstəyin yetərsizliyi

Mövcud təhlillər göstərir ki, minatəmizləmə kimi qlobal təhlükə ilə ölkələr təkbaşına mübarizə apara bilməzlər. Bu işə beynəlxalq maliyyə, texniki və kadr dəstəyi zəruridir. Lakin Azərbaycana göstərilən dəstək olduqca məhduddur:

• Maliyyə nisbəti: Beynəlxalq donorların yardımı minatəmizləmə fəaliyyətinə çəkilən ümumi xərclərin cəmi 4-5%-ni təşkil edir. Müqayisə üçün, Ukraynaya bu sahədə yüz milyonlarla avro həcmində dəstək ayrılır.
• Türkiyənin dəstəyi: Qardaş Türkiyə bu sahədə Azərbaycanın ən yaxın tərəfdaşıdır. Bağlanmış müqaviləyə əsasən, 20 ədəd "ASFAT MEMATT" mexaniki minatəmizləmə texnikası əməliyyatlarda aktiv istifadə olunur. Bu texnika 25-27 sm dərinliyə qədər olan piyada əleyhinə minaları təmizləyə bilir.

Ümumilikdə, Azərbaycanın mina təmizləmə sahəsində təkbaşına gördüyü işlər uğurlu olsa da, 1,5 milyondan çox minanın təmizlənməsi prosesini sürətləndirmək üçün çevik və dayanıqlı beynəlxalq koalisiyanın qurulması təxirəsalınmaz ehtiyacdır.

Beynəlxalq donor yardımı: reallıq və gözləntilər

Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş ərazilərində apardığı minatəmizləmə əməliyyatlarının miqyası beynəlxalq maliyyə dəstəyi ilə kəskin təzad təşkil edir. Britaniyalı jurnalist Neil Uotsonun "nj.com" portalında qeyd etdiyi kimi, Qərb dövlətləri 1,5 milyon minanın zərərsizləşdirilməsi kimi nəhəng bir vəzifə qarşısında duran Azərbaycana real olaraq çox az yardım göstərirlər.

Məqalədə deyilir ki, hazırda Azərbaycanın qarşısında işğal dövründə Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən quraşdırılmış təxminən 1,5 milyon yerüstü minanın zərərsizləşdirilməsi kimi böyük vəzifə dayanır. BMT-nin İnkişaf Proqramı (BMTİP) tərəfindən edilən kömək istisna olmaqla, Qərb Azərbaycana kiçik dəstək göstərir. 2020-ci ilin noyabr ayında atəşkəs sazişinin imzalanmasından indiyədək Qərb Azərbaycan Minatəmizləmə Agentliyinə (ANAMA) cəmi 12,5 milyon dollar yardım ayırıb. Halbuki minatəmizləməyə təxmin edilən vəsait 25 milyard dollar dəyərində qiymətləndirilir.

Beynəlxalq donorların kiçik dəstəyi

• 2020-ci ilin noyabr ayından etibarən əsas donorlar tərəfindən ayrılan vəsaitlər aşağıdakı kimidir:

  Avropa İttifaqı: 10 milyon avro;
• ABŞ: 4,5 milyon dollar;
• Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri: 5 milyon dollar;
• Səudiyyə Ərəbistanı: 3 milyon dollar;
• Böyük Britaniya: 1,5 milyon funt sterlinq.

Ümumi mənzərə: 2020-ci ildən bəri beynəlxalq donorların cəmi yardımı təxminən 20-25 milyon dollar civarındadır. Bu isə illik orta hesabla 4 milyon dollardan az vəsait deməkdir.

Maliyyə yükünün müqayisəli təhlili

Azərbaycan dövləti bu prosesi demək olar ki, təkbaşına maliyyələşdirir. Beynəlxalq dəstək ümumi xərclərin cəmi 4-5%-ni təşkil edir:

• Dövlət büdcəsi: Azərbaycan hər il orta hesabla 85 milyon manat vəsait xərclədiyi halda, 2026-cı ilin dövlət büdcəsində bu rəqəm artırılaraq 100 milyon 267 min manata çatdırılıb (İstinad: "2026-cı il dövlət büdcəsi haqqında" Qanun, maddə 1.2.5.4).
• Qlobal dəstəkdə qeyri-bərabərlik: "Landmine Monitor 2024" hesabatına görə, dünyada minalarla mübarizəyə ayrılan qlobal yardım ilk dəfə 1 milyard dolları ötsə də, bu vəsaitin böyük hissəsi Ukraynaya yönəldilib.

Strateji fərqlər və texniki çətinliklər

Azərbaycanın üzləşdiyi mina problemini digər ölkələrdəki analoji vəziyyətlərdən fərqləndirən və təmizləmə prosesini mürəkkəbləşdirən bir neçə fundamental amil mövcuddur:

1. Sistematik çirklənmə və "Mina tələləri"

• Hərbi doktrina: Bir çox münaqişə zonalarından fərqli olaraq, Azərbaycanda minalar pərakəndə deyil, hərbi doktrina əsasında, sistematik şəkildə və keçilməz "müdafiə sədləri" formasında basdırılıb.
• Mina tələləri (Booby-traps): Minalar çox vaxt bir-birinə bağlı tələ şəklində quraşdırılıb ki, bu da bir minanın zərərsizləşdirilməsi zamanı digərinin partlaması riskini artırır.

• Xəritə problemi: Ermənistan tərəfindən təqdim edilən mina xəritələrinin dəqiqliyi cəmi 25% təşkil edir. Bu qeyri-dəqiqlik təmizləmə prosesini kəskin şəkildə ləngidir və mütəxəssislərin həyatını riskə atır. 

2. Kəskin mina sıxlığı

Ağdam və Füzuli kimi azad edilmiş rayonlarda hər kvadratmetrə düşən mina sıxlığı dünya üzrə ən yüksək göstəricilərdən biridir. Bu ərazilər torpağın həm səthi, həm də dərin qatlarının tamamilə sıradan çıxarılması baxımından dünyanın bir çox şəhərlərindən yaşanan tektonik fəlakət nümunələri ilə müqayisə edilir.

3. İnnovativ yanaşma və dayanıqlı inkişaf

Azərbaycan bu qlobal təhlükəyə qarşı mübarizədə dünyaya yeni standartlar təklif edir:

• 18-ci Milli Dayanıqlı İnkişaf Məqsədi (DİM): Azərbaycan dünyada ilk ölkələrdən biridir ki, "Humanitar Minatəmizləmə"ni özünün xüsusi 18-ci Milli DİM-i elan edib. Bu addım minaların təmizlənməsini kənd təsərrüfatı, təhsil və təhlükəsiz şəhərsalma kimi digər bütün inkişaf məqsədlərinin təməli kimi müəyyən edir.
• Qadın minatəmizləmə qrupları: Azərbaycanın təşəbbüsü ilə yaradılan qadın deminasiya qrupları həm gender bərabərliyinin təmin olunması, həm də problemin həllində cəmiyyətin bütün təbəqələrinin iştirakı baxımından dünya mediası üçün müsbət və cəlbedici nümunədir.
• Müasir texnologiyaların tətbiqi: Ölkəmiz minatəmizləmə prosesində dronlar və süni intellekt əsaslı detektorlar kimi ən müasir texnoloji həlləri tətbiq edən azsaylı ölkələrdəndir.

Minaların təmizlənməsi təkcə Azərbaycanın daxili məsələsi deyil. Bu, qaçqın və məcburi köçkünlərin öz doğma torpaqlarına qayıtmaq kimi fundamental insan haqlarının bərpası üçün qlobal bir şərtdir. Azərbaycan dövlətinin bu istiqamətdə nümayiş etdirdiyi sürətli və innovativ mübarizə beynəlxalq ictimaiyyət tərəfindən daha real maliyyə və texniki dəstəklə qarşılanmalıdır.

Beynəlxalq konvensiyalar və hüquqi öhdəliklər

Azərbaycanın qarşılaşdığı mina problemi həm miqyası, həm də hüquqi fəsadları baxımından beynəlxalq hüquqda unikal bir nümunədir. Bu məsələ beynəlxalq humanitar hüququn bir neçə fundamental sənədi ilə tənzimlənir:

1. Ottava Konvensiyası (1997)

• Piyada əleyhinə minaların istifadəsi, yığılması, istehsalı və ötürülməsinin qadağan edilməsi haqqında müqavilə.

  Status: Cənubi Qafqaz regionundakı mürəkkəb təhlükəsizlik balansı səbəbindən nə Azərbaycan, nə də Ermənistan bu konvensiyaya hələlik qoşulmayıb.
• Humanitar Norma: Konvensiyaya rəsmən tərəf olmamasına baxmayaraq, Azərbaycan bu sənədi "humanitar norma" kimi qəbul edir və öz fəaliyyətini onun prinsipləri üzərində qurur. 2025-ci ildə bəzi Şərqi Avropa ölkələrinin (Polşa və Baltikyanı dövlətlər) təhlükəsizlik mülahizələri ilə bu sənəddən çıxmaq müzakirələri fonunda, Azərbaycanın minatəmizləmə sahəsindəki sadiqliyi beynəlxalq müstəvidə güclü humanitar arqument kimi çıxış edir.

2. Müəyyən Adi Silahlar haqqında Konvensiya (CCW, 1980)

• Bu konvensiya və xüsusilə onun II Protokolu Azərbaycan üçün mühüm hüquqi əhəmiyyət kəsb edir:

  Qeydiyyat və Məlumat Öhdəliyi: Münaqişə tərəfi minalardan istifadə etdiyi təqdirdə, hərbi əməliyyatlar bitdikdən sonra minalanmış sahələrin dəqiq qeydiyyatını aparmalı və qarşı tərəfə təmizləmə üçün müvafiq xəritələri təqdim etməlidir.
• Hüquqi Pozuntu: Ermənistan tərəfindən təqdim edilən xəritələrin qeyri-dəqiq olması (dəqiqlik dərəcəsinin təxminən 25% olması) və ya xəritələrin tam verilməməsi CCW-nin II Protokoluna, eləcə də humanitar hüququn fundamental prinsiplərinə ziddir. 

3. Cenevrə Konvensiyaları (1949)

• Beynəlxalq humanitar hüququn əsasını təşkil edən bu sənədlər mülki əhalinin qorunmasını ön plana çəkir:

  Ayrı-seçkilik etmədən hücum (Indiscriminate attack): Minaların hərbi hədəflərlə mülki əhalini fərqləndirmədən geniş istifadəsi bu prinsipə ziddir.
• Müharibə Cinayəti Riski: Minaların mülki əhalinin öz yurdlarına geri qayıtmasına qəsdən maneə törətmək məqsədilə istifadə edilməsi və ya birbaşa mülki şəxsləri hədəf alması beynəlxalq hüquqda müharibə cinayəti kimi tövsif oluna bilər.

Nəticə: Hüquqi hesabatlılıq

Azərbaycanın qarşılaşdığı "mina terroru" təkcə fiziki təmizlik məsələsi deyil, həm də beynəlxalq humanitar hüququn kobud şəkildə pozulmasıdır. Ermənistanın qeyri-dəqiq mina xəritələri verməsi humanitar fəlakətin ömrünü uzadır və mülki əhalinin yaşamaq hüququnu birbaşa təhlükə altına qoyur. Beynəlxalq ictimaiyyət bu hüquqi pozuntulara qarşı daha qətiyyətli mövqe nümayiş etdirməli və təcavüzkar tərəfi dəqiq məlumatları təqdim etməyə məcbur etməlidir.

Milli.Az