Azərbaycan dünyada mina və müharibənin digər partlayıcı qalıqları ilə ən çox çirklənmiş ilk on ölkə sırasında yer alır. İşğaldan azad edilmiş təxminən 11 667 kvadrat kilometr ərazi bu təhlükə ilə üz-üzədir ki, bu da ölkə ərazisinin 13%-dən çoxu deməkdir. Bu genişmiqyaslı problem həm insan həyatı üçün birbaşa təhdid yaradır, həm də regionun bərpası və yenidənqurulması prosesinə ciddi maneə törədir.
"Mina terroru" və insan itkiləri
Mina təhlükəsi həm mülki şəxslər, həm də azad edilmiş ərazilərin təhlükəsizliyini təmin edən mütəxəssislər üçün gündəlik risk mənbəyi olaraq qalır.
Bu acınacaqlı rəqəmlər mina təhlükəsinin kritikliyini bir daha təsdiqləyir və Azərbaycana bu sahədə təcili beynəlxalq dəstəyin artırılmasını zəruri edir.
Mina problemi: fiziki təhlükədən humanitar fəlakətə
Azərbaycanın üzləşdiyi bu problem sadəcə "müharibə qalığı" deyil; bu, genişmiqyaslı humanitar, ekoloji və iqtisadi zərərdir. "Post-müharibə sindromu"nun bir hissəsi olan bu vəziyyət, öz yurdlarına dönən insanları illərlə davam edən qorxu mühitində yaşamağa məhkum edir.
Miqyasın təsviri: "Qafqazın Xirosiması"
Azərbaycanın mina probleminin miqyası beynəlxalq müqayisələrdə daha aydın görünür:
Ərazi çirklənməsi: Ölkə ərazisinin 13%-dən çoxu (təxminən 11 667 km²) minalarla çirklənib. Bu, Livan kimi dövlətlərin bütün ərazisindən daha böyük bir sahənin təhlükə altında olması deməkdir.İnsan hüquqlarının bloklanması
"Mina terroru" 30 il ərzində öz dədə-baba yurdlarından didərgin salınmış insanların təməl hüquqlarına qarşı yönəlmişdir:
Ekoloji terror
Azərbaycandakı mina problemi sadəcə lokal bir məsələ deyil; bu, qlobal sülhə, ekosistemə və fundamental insan hüquqlarına qarşı yönəlmiş ciddi təhdiddir. Minalar ətraf mühitə bərpaedilməz zərər vuraraq "ekoloji terror"un bir hissəsinə çevrilir:
Qlobal miqyasda mina təhlükəsi
Mina terroru hər il dünyada minlərlə mülki şəxsin ölümünə və ya ölümcül yaralanmasına səbəb olur. Minaların Qadağan Edilməsi üzrə Beynəlxalq Kampaniya (ECHO) tərəfindən açıqlanan son hesabata (Daily Flash, 4 Dekabr 2025) əsasən, dünyada il ərzində 6 mindən çox insan minalardan həlak olur.
Dünyada 60-dan çox ölkə və ərazi minalar və müharibənin partlayıcı qalıqları ilə çirklənib. Misir, Əfqanıstan, Kamboca, Bosniya və Herseqovina, Anqola, İraq, Suriya, Ukrayna ən çox təsirlənənlər arasındadır.
Myanma dünyada ən çox mina itkisi sayının (2029) qeydə alındığı bölgədir.
Suriyada itki sayı 1015, Əfqanıstan 624 nəfər olub. Ukraynada bu rəqəm 293 nəfər təşkil edir.
"Landmine Monitor 2025" hesabatına görə, 2024-cü ildə minalardan və müharibənin partlayıcı qalıqlarından ölənlərin sayı dörd illik rekord həddə çatıb - 6279 nəfər ölüb və yaralanıb. Ölənlərin təxminən 90 faizini mülki şəxslər olub, onların təxminən yarısı uşaqlardır. news.un.org
Ən çox itki qeydə alınan ölkələr (2024-cü il üzrə):
Azərbaycanın strateji mübarizəsi və beynəlxalq təcrübə
Azərbaycan dünyada minalarla ən çox çirklənmiş 10 ölkə arasındadır. Ölkə ərazisinin coğrafi struktur baxımından təxminən 20%-ni əhatə edən 15-ə yaxın rayon (Cəbrayıl, Laçın, Füzuli, Ağdam, Kəlbəcər və s.) intensiv təmizləmə əməliyyatlarına cəlb olunub.
Minatəmizləmə əməliyyatları və maliyyə yükü
Azərbaycan dövləti işğaldan azad edilmiş ərazilərin minalardan təmizlənməsi prosesini, əsasən, daxili resurslar hesabına həyata keçirir. Bu genişmiqyaslı fəaliyyət həm texniki, həm də maliyyə baxımından ölkə üzərinə böyük yük qoyur.
İcraçı qurumlar və görülən işlər
Minatəmizləmə - Milli prioritet kimi
Azərbaycanın bu sahədəki fəaliyyəti sadəcə texniki iş deyil, dövlət siyasətinin mərkəzində dayanan strateji xətdir. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin "Azərbaycan Respublikasının işğaldan azad edilmiş ərazilərinin minalardan və müharibənin partlayıcı qalıqlarından təmizlənməsi sahəsində idarəetmənin təkmilləşdirilməsi haqqında" Fərmanı bu istiqamətdə atılan ən mühüm hüquqi addımdır. Bu sənəd təmizləmə prosesinin vahid mərkəzdən koordinasiyasını, effektivliyin artırılmasını və azad edilmiş ərazilərə "Büyük Qayıdış"ın sürətləndirilməsini hüquqi təminat altına alır.
Əməliyyatların effektivliyini təmin etmək üçün prosesə həm dövlət, həm də özəl sektor cəlb edilib:
Beynəlxalq dəstəyin yetərsizliyi
Mövcud təhlillər göstərir ki, minatəmizləmə kimi qlobal təhlükə ilə ölkələr təkbaşına mübarizə apara bilməzlər. Bu işə beynəlxalq maliyyə, texniki və kadr dəstəyi zəruridir. Lakin Azərbaycana göstərilən dəstək olduqca məhduddur:
Ümumilikdə, Azərbaycanın mina təmizləmə sahəsində təkbaşına gördüyü işlər uğurlu olsa da, 1,5 milyondan çox minanın təmizlənməsi prosesini sürətləndirmək üçün çevik və dayanıqlı beynəlxalq koalisiyanın qurulması təxirəsalınmaz ehtiyacdır.
Beynəlxalq donor yardımı: reallıq və gözləntilər
Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş ərazilərində apardığı minatəmizləmə əməliyyatlarının miqyası beynəlxalq maliyyə dəstəyi ilə kəskin təzad təşkil edir. Britaniyalı jurnalist Neil Uotsonun "nj.com" portalında qeyd etdiyi kimi, Qərb dövlətləri 1,5 milyon minanın zərərsizləşdirilməsi kimi nəhəng bir vəzifə qarşısında duran Azərbaycana real olaraq çox az yardım göstərirlər.
Məqalədə deyilir ki, hazırda Azərbaycanın qarşısında işğal dövründə Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən quraşdırılmış təxminən 1,5 milyon yerüstü minanın zərərsizləşdirilməsi kimi böyük vəzifə dayanır. BMT-nin İnkişaf Proqramı (BMTİP) tərəfindən edilən kömək istisna olmaqla, Qərb Azərbaycana kiçik dəstək göstərir. 2020-ci ilin noyabr ayında atəşkəs sazişinin imzalanmasından indiyədək Qərb Azərbaycan Minatəmizləmə Agentliyinə (ANAMA) cəmi 12,5 milyon dollar yardım ayırıb. Halbuki minatəmizləməyə təxmin edilən vəsait 25 milyard dollar dəyərində qiymətləndirilir.
Beynəlxalq donorların kiçik dəstəyi
2020-ci ilin noyabr ayından etibarən əsas donorlar tərəfindən ayrılan vəsaitlər aşağıdakı kimidir:
Avropa İttifaqı: 10 milyon avro;Ümumi mənzərə: 2020-ci ildən bəri beynəlxalq donorların cəmi yardımı təxminən 20-25 milyon dollar civarındadır. Bu isə illik orta hesabla 4 milyon dollardan az vəsait deməkdir.
Maliyyə yükünün müqayisəli təhlili
Azərbaycan dövləti bu prosesi demək olar ki, təkbaşına maliyyələşdirir. Beynəlxalq dəstək ümumi xərclərin cəmi 4-5%-ni təşkil edir:
Strateji fərqlər və texniki çətinliklər
Azərbaycanın üzləşdiyi mina problemini digər ölkələrdəki analoji vəziyyətlərdən fərqləndirən və təmizləmə prosesini mürəkkəbləşdirən bir neçə fundamental amil mövcuddur:
1. Sistematik çirklənmə və "Mina tələləri"
2. Kəskin mina sıxlığı
Ağdam və Füzuli kimi azad edilmiş rayonlarda hər kvadratmetrə düşən mina sıxlığı dünya üzrə ən yüksək göstəricilərdən biridir. Bu ərazilər torpağın həm səthi, həm də dərin qatlarının tamamilə sıradan çıxarılması baxımından dünyanın bir çox şəhərlərindən yaşanan tektonik fəlakət nümunələri ilə müqayisə edilir.
3. İnnovativ yanaşma və dayanıqlı inkişaf
Azərbaycan bu qlobal təhlükəyə qarşı mübarizədə dünyaya yeni standartlar təklif edir:
Minaların təmizlənməsi təkcə Azərbaycanın daxili məsələsi deyil. Bu, qaçqın və məcburi köçkünlərin öz doğma torpaqlarına qayıtmaq kimi fundamental insan haqlarının bərpası üçün qlobal bir şərtdir. Azərbaycan dövlətinin bu istiqamətdə nümayiş etdirdiyi sürətli və innovativ mübarizə beynəlxalq ictimaiyyət tərəfindən daha real maliyyə və texniki dəstəklə qarşılanmalıdır.
Beynəlxalq konvensiyalar və hüquqi öhdəliklər
Azərbaycanın qarşılaşdığı mina problemi həm miqyası, həm də hüquqi fəsadları baxımından beynəlxalq hüquqda unikal bir nümunədir. Bu məsələ beynəlxalq humanitar hüququn bir neçə fundamental sənədi ilə tənzimlənir:
1. Ottava Konvensiyası (1997)
Piyada əleyhinə minaların istifadəsi, yığılması, istehsalı və ötürülməsinin qadağan edilməsi haqqında müqavilə.
Status: Cənubi Qafqaz regionundakı mürəkkəb təhlükəsizlik balansı səbəbindən nə Azərbaycan, nə də Ermənistan bu konvensiyaya hələlik qoşulmayıb.2. Müəyyən Adi Silahlar haqqında Konvensiya (CCW, 1980)
Bu konvensiya və xüsusilə onun II Protokolu Azərbaycan üçün mühüm hüquqi əhəmiyyət kəsb edir:
Qeydiyyat və Məlumat Öhdəliyi: Münaqişə tərəfi minalardan istifadə etdiyi təqdirdə, hərbi əməliyyatlar bitdikdən sonra minalanmış sahələrin dəqiq qeydiyyatını aparmalı və qarşı tərəfə təmizləmə üçün müvafiq xəritələri təqdim etməlidir.3. Cenevrə Konvensiyaları (1949)
Beynəlxalq humanitar hüququn əsasını təşkil edən bu sənədlər mülki əhalinin qorunmasını ön plana çəkir:
Ayrı-seçkilik etmədən hücum (Indiscriminate attack): Minaların hərbi hədəflərlə mülki əhalini fərqləndirmədən geniş istifadəsi bu prinsipə ziddir.Nəticə: Hüquqi hesabatlılıq
Azərbaycanın qarşılaşdığı "mina terroru" təkcə fiziki təmizlik məsələsi deyil, həm də beynəlxalq humanitar hüququn kobud şəkildə pozulmasıdır. Ermənistanın qeyri-dəqiq mina xəritələri verməsi humanitar fəlakətin ömrünü uzadır və mülki əhalinin yaşamaq hüququnu birbaşa təhlükə altına qoyur. Beynəlxalq ictimaiyyət bu hüquqi pozuntulara qarşı daha qətiyyətli mövqe nümayiş etdirməli və təcavüzkar tərəfi dəqiq məlumatları təqdim etməyə məcbur etməlidir.
Milli.Az