Ticarət mərkəzləri, restoranlar niyə "dolub daşır"?

Dünyada çətin vəziyyət yaşanır. 2026-cı ildə iqtisadi vəziyyətin daha da çətinləşəcəyi ehtimal olunur. Bir sıra ölkələrdə yaranan böhran vəziyyətinin Azərbaycana necə təsir edəcəyi hələlik məlum deyil.

Lakin, çətinliklərə baxmayaraq bütün dünyada restoranlar, ticarət mərkəzləri, telefon mağazaları "ağzına kimi doludur". Demək olar ki, hər 10 nəfərdən 8-nin əlində "iPhone" var. Yay tətilini hamı xarici ölkədə keçirməyə can atır.

Çoxları bu halı rifah göstəricisi hesab etsə də, əslində əlaqəsi yoxdur. Əksinə, böhran vəziyyətlərində yaranan vəziyyətlərdən biridir. Belə ki, iqtisadiyyatda "lipstick" effekti adlandırılan anlayış var. İngilis dilindən tərcümədə dodaq boyası mənasını verən bu anlayış məhz yaranmış belə vəziyyətləri təcəssüm etdirir.

"Lipstick" effekti iqtisadiyyatda müşahidə edilən davranış modelidir. Bu anlayış insanların çətin dövrlərdə böyük xərclərdən (ev, maşın ) qaçıb daha kiçik və sərfəli məhsullara üstünlük verməsini izah edir. Yəni ümumi iqtisadi vəziyyət zəifləyəndə insanlar özlərini daha yaxşı hiss etmək üçün bahalı olmayan lakin zövq verən kiçik alışlar edirlər.

Bu fenomen adını dodaq boyasından alır. Çünki iqtisadi çətinlik dövrlərində belə kosmetik məhsullara, xüsusilə də dodaq boyasına tələbatın azalmadığı müşahidə olunub. İnsanlar daha baha məhsullar əvəzinə özlərini sevindirmək üçün daha əlçatan seçimlər edir və bunu psixoloji rahatlıq vasitəsi kimi istifadə edirlər.

"Lipstick" effekti istehlak vərdişlərinin yalnız maddi imkanlarla deyil emosional ehtiyaclarla da əlaqəli olduğunu göstərir. Bu səbəbdən iqtisadçılar bu effekti insanların motivasiyasını anlamaq üçün mühüm bir göstərici kimi qiymətləndirir. Bu model həm də böhran dövrlərində hansı sektorların daha dayanıqlı ola biləcəyini göstərməsi ilə diqqət çəkir.

Eləcə də, bu məqamda ikinci bir anlayış da ortaya çıxır: Status anksiyetesi. Bu sosial fenomen bəzi insanları maddi çətinlik içində olsalar belə bahalı geyimlərə və görünüşə üstünlük verməyə sövq edir. Bu davranışın kökündə başqalarının fikrinə həddindən artıq önəm vermək və sosial dəyərin yalnız xarici görünüşlə ölçüldüyünə inanmaq dayanır. İnsan öz real ehtiyaclarını ikinci plana keçirir və cəmiyyətin gözündə güclü görünmək istəyir.

Bu vəziyyətdə bahalı geyimlər və imic bir növ psixoloji dayaq rolunu oynayır. İnsan düşünür ki zahiri görünüşü nə qədər təsirli olsa başqalarının hörmətini və qəbulunu qazanmaq daha asan olacaq. Lakin bu cəhd maddi imkanlarla uyğun gəlmədikdə daxili narahatlıq yaradır və stressi artırır. Sosial müqayisə tələsi insanı öz dəyərini yanlış meyarlarla ölçməyə aparır.

Bu dövrü keçmək üçün insan öz diqqətini başqalarının fikrindən uzaqlaşdırmalı və əsas ehtiyaclarına fokuslanmalıdır. Özünə dəyər yalnız geyim və maddi göstəricilərlə müəyyən edilmir. Həyat keyfiyyəti üçün daha real seçimlər etmək həm psixoloji rahatlıq gətirir həm də insanın özünə münasibətini daha sağlam şəkildə formalaşdırır.

İsmayıl
Milli.Az