“Zayed” mükafatı ilə Azərbaycan Cənubi Qafqazda sülh modelini təsdiqlədi

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevə "Zayed İnsan Qardaşlığı" kimi nüfuzlu mükafatın təqdim olunması nə sadəcə formal jestdir, nə də diplomatik nəzakət addımı. Bu hadisə Cənubi Qafqazın regional dinamikasında strateji dönüşün dərin rəmzidir. Belə bir mükafat göstərir ki, artıq beynəlxalq siyasətdə əsas resurs - sülh barədə bəlağətli bəyanatlar deyil, uzunmüddətli qarşıdurma dövrlərini idarəolunan, investisiyalara və təhlükəsizliyə çevrilə bilən razılaşdırılmış parametrlərə transformasiya etmək bacarığıdır.

"Zayed" mükafatının mahiyyətində abstrakt humanist ritorika deyil, cəmiyyətlər və dövlətlər arasında etimad mexanizmlərinin qurulmasına yönəlmiş praktik yanaşma dayanır. İlham Əliyevin bu mükafata layiq görülməsi, qlobal düzənin yenidən formalaşdığı, regional təhlükəsizlik, enerji və nəqliyyat əlaqələrinin Avrasiya məkanında güc balansını dəyişdirdiyi bir zamanda baş verdi. Mükafat təsadüfi tarixdə deyil - fevralın 4-də Əbu-Dabidə, "Founders Memorial"da, Beynəlxalq İnsan Qardaşlığı Günündə təqdim olundu. Təşkilatçılar açıq mesaj verdilər: sülh - nə birdəfəlik aktdır, nə də kağız üzərində bəyanat. Bu, davamlı, ölçülə bilən və çoxaldıla bilən bir prosesdir.

Birinci səviyyə - simvolik mənası

Onilliklər ərzində Qarabağ məkanı "dondurulmuş münaqişə" statusu ilə yaşayırdı. Bu, sistemin qüsuru idi: münaqişə ona görə davam edirdi ki, onu dayandıracaq və ya dəyişdirəcək institutlar yox idi. İndi isə "Zayed" mükafatı göstərir ki, Bakının həyata keçirdiyi barış modelinin lokallığı aradan qalxıb, beynəlxalq praktikaya çevrilib. Artıq bu, sadəcə "ərəb mükafatı" deyil, beynəlxalq diplomatiyada miqyaslana bilən barış modelinin tanınmasıdır.

İkinci səviyyə - zamanın faktoru

Bu mükafat elə bir dövrdə təqdim olundu ki, dünya dərin transformasiya mərhələsindədir. Enerji böhranları, beynəlxalq təlatümlər və alyansların yenidən formalaşması fonunda sabitlik mesajı qlobal siyasətdə çox böyük çəkidədir. Məhz belə bir vaxtda mükafatın İlham Əliyevə verilməsi göstərir ki, Azərbaycanın qurduğu model təkcə lokal münaqişənin həlli deyil, regional təhlükəsizlik arxitekturasının bir hissəsidir. Bu, siyasi və iqtisadi investisiyalar üçün yeni etimad siqnalıdır.

Üçüncü səviyyə - praktiki tərəfi

Beynəlxalq sistemdə nüfuzlu mükafatlar təsadüfi verilmir. Onlar hər zaman beynəlxalq stimullar və siqnallar sisteminin bir parçasıdır. İlham Əliyevə təqdim olunan bu mükafat qlobal paytaxtlara, beynəlxalq investorlar və təşkilatlara yönəlik açıq mesajdır: Cənubi Qafqaz artıq xroniki qeyri-sabitlik zonasından çıxır. Risklər, bir zamanlar fundamental sayılan təhlükələr, indi institutlar vasitəsilə idarəolunan hala gəlir. Bu, regionun iqtisadi və infrastruktur potensialını daha da gücləndirir.

Dördüncü səviyyə - regional məna

Cənubi Qafqaz üçün bu hadisə "əbədi münaqişə strategiyası"nın beynəlxalq dəstəyinin sona çatdığına işarədir. Regionda sülh artıq nadir və epizodik hal deyil, müqavilələrlə, yol xəritələri ilə, qarşılıqlı məsuliyyət mexanizmləri ilə təmin edilən sistemli reallıqdır. "Zayed" mükafatı belə bir nizamın beynəlxalq səviyyədə prestijə çevrildiyini göstərir.

Beşinci səviyyə - strateji əhəmiyyəti

Bu addım beynəlxalq oyunçuların davranışını dəyişəcək. Cənubi Qafqazda qeyri-müəyyənliyi təsir aləti kimi istifadə edən xarici güclərin manevr sahəsi daralır. Region artıq daha proqnozlaşdırıla bilən, institusional əsaslı və iqtisadi layihələrə açıq bir məkana çevrilir.

Altıncı səviyyə - perspektiv baxış

"Zayed" mükafatının özü sülhü avtomatik təmin etmir, lakin bu, güclü indikator rolunu oynayır. O göstərir ki, region "əbədi münaqişə inersiyası"ndan çıxaraq idarəolunan sülh mərhələsinə keçir. İdarəolunan sülh - sadəcə müharibənin olmaması deyil, eskalasiyanı minimuma endirən institutlar və razılaşmalar sistemidir. Bunun üçün dialoqun davamı, beynəlxalq təminatlar və investisiya mexanizmlərinin aktivləşdirilməsi vacibdir.

Əsas sual isə budur: bu beynəlxalq tanınma dayanıqlı regional nizamın təminatına çevriləcəkmi, yoxsa simvolik hadisə olaraq qalacaqmı? Cavab - konkret institusional addımlardan, birgə iqtisadi layihələrdən və qarşılıqlı asılılıqlar şəbəkəsinin yaradılmasından asılı olacaq.

Amma artıq bu gün aydındır ki, İlham Əliyevə təqdim olunan "Zayed" mükafatı epizod deyil, prosesin göstəricisidir. Bu, Cənubi Qafqazın yeni reallığının beynəlxalq təsdiqidir - region münaqişə dövrlərindən çıxaraq proqnozlaşdırıla bilən və qlobal proseslərə inteqrasiya olunan bir sülh arxitekturası yaradır.

Geosiyasi fon

2025-2026-cı illərdə dünya böyük dəyişikliklərin astanasındadır. Qlobal güclər arasındakı rəqabət artıq nəzəri deyil, beynəlxalq münasibətlərin struktur faktına çevrilib. Ənənəvi institutların - BMT, ATƏT, Avropa Şurasının - təsir gücü zəifləyir, onların yerini isə regional alyanslar və yeni "dayanıqlıq üzərindən təsir" mərkəzləri tutur. Cənubi Qafqaz artıq imperiyalar və ideologiyalar arasında sərhəd deyil, Türkiyə, Rusiya, İran, Avropa İttifaqı və Körfəz ölkələrinin kəsişən maraqlar məkanıdır. Bu mürəkkəb geosiyasi sistemdə Azərbaycan artıq kənardan idarə olunan oyunçu yox, öz strateji gələcəyinin memarıdır - iqtisadi praqmatizm, hərbi təmkin və diplomatik çevikliyin sintezini quraraq.

"Zayed İnsan Qardaşlığı" mükafatı Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin yumşaq güc konsepsiyasına daxil olsa da, onun təsiri sadəcə mədəni diplomatiya çərçivəsini aşır. Bu mükafat - humanitar anlayışların dövlət yetkinliyinin siyasi göstəricisinə çevrildiyi yeni diplomatik dildir. 2019-cu il "İnsan Qardaşlığı Sənədi"nin ideologiyasına söykənən təşəbbüs Əbu-Dabinin qlobal vasitəçilik mərkəzinə çevrilməsi strategiyasının bir hissəsidir. Bu kontekstdə İlham Əliyevin mükafata layiq görülməsi Azərbaycanın münaqişədən sülhə keçidin davamlı modelinə çevrildiyini göstərir.

Azərbaycan sübut edir ki, Ermənistanla normallaşma taktiki addım deyil, milli təhlükəsizlik strategiyasının tərkib hissəsidir. Bu, konkret sazişlər, kommunikasiya dəhlizləri, infrastruktur layihələri və siyasi məsləhətləşmələrlə təsdiqlənir. Əvvəllər formal bəyanatlarla ifadə olunan sülh indi yeni fəlsəfə üzərində qurulur: sülh kompromis deyil, inkişaf resursudur. Bu baxımdan, Əmirliklərlə Azərbaycanın yanaşmaları oxşardır - hər iki ölkə modernləşmə və ənənə arasında balans yaradaraq humanitar ritorikanı beynəlxalq legitimlik alətinə çevirir.

Analitik nüvə

"Zayed" mükafatının arxasında duran siyasi matrisa "sülh - sistem kimi" prinsipi üzərində qurulub. Bu, böhranların idarə olunması modelindən institutlaşmış konstruktivizmə keçidi ifadə edir. Mükafatın təqdim olunması bir anı yox, prosesi təsdiqləyir və bununla da uzunmüddətli beynəlxalq tanınma çərçivəsini formalaşdırır. İndi sülh kursundan hər hansı yayınma təkcə daxili siyasi risk deyil, həm də beynəlxalq konsensusa qarşı addım sayılır. Normallaşmaya qarşı çıxanlar avtomatik şəkildə təkcə region daxilində deyil, beynəlxalq müstəvidə də siyasi marginal mövqeyə düşürlər.

Bu prosesin iqtisadi tərəfi siyasi aspekt qədər əhəmiyyətlidir. Sülh - təkcə sərhədlər və sazişlər deyil, həm də investisiya, logistika, sığorta, standartlar və təchizat zəncirlərinin dayanıqlığı deməkdir. Azərbaycanın barış modelinin beynəlxalq səviyyədə tanınması iri investorlar üçün riskləri azaldır, maliyyə institutlarına etimadı gücləndirir, uzunmüddətli kapitala çıxışı asanlaşdırır. Enerji və nəqliyyat sahələrində bu, Cənub Qaz Dəhlizi, Transxəzər marşrutları və Zəngəzur istiqamətinə artan maraqla ifadə olunur. Beləliklə, bu mükafat simvol olmaqla yanaşı, həm də siqnaldır: region investisiya və siyasi diversifikasiyaya hazırdır.

Təhlükəsizlik müstəvisi

Bu sahədə də prioritetlər yenidən dəyərləndirilir. Əvvəlki hərbi çəkindirmə modeli yerini idarəolunan sabitlik fəlsəfəsinə verir. Bu sabitlik monitorinq və institusional təsdiq mexanizmləri üzərində qurulur. Bunun üçün region ölkələrinin - ilk növbədə Azərbaycanın və Ermənistanın - situativ razılaşmalardan daimi məsləhətləşmələr və birgə təhlükəsizlik formatlarına keçidi vacibdir. Eyni zamanda, bu proses xarici aktorları da inteqrasiya edir, yeni əməkdaşlıq platformaları yaradır. Bu platformalarda xarici zəmanətçilər artıq diktə edən deyil, etimad prosesinə daxil olan tərəflər kimi çıxış edirlər.

Belə bir fonun içində fərqli strateji yanaşmalar aydın görünür. Azərbaycan və BƏƏ sistemli oyunçular kimi çıxış edir - məqsədləri və alətləri aydındır: institusionalizm, dayanıqlılıq və çoxqütblülük. Bunun əksinə olaraq, Ermənistan və qismən İran hələ də reaktiv siyasət çərçivəsində qalır - yəni hadisələrə cavab verir, amma onları formalaşdırmır. İlham Əliyevə təqdim edilən mükafat qlobal diplomatiyada yeni meyarı göstərir: dövlətlərin dəyərləndirilməsi artıq təkcə sülhə nail olmaq qabiliyyətinə görə deyil, bu sülhü institutlar vasitəsilə qoruyub saxlamaq bacarığına görə aparılır.

Problemlər və məhdudiyyətlər

Lakin proses asan deyil. Ermənistan daxilindəki siyasi və institusional baryerlər, eləcə də Qarabağ ətrafındakı revanşist meyllər hələ də potensial təhlükə olaraq qalır. Bu meyllər milli radikalizm və cəmiyyətin sülhə psixoloji hazırlıqsızlığı ilə qidalanır. Eyni zamanda, enerji bazarlarındakı böhran, inflyasiya və donor marağının azalması regionun iqtisadi təşəbbüslərini bir qədər çətinləşdirir. Buna görə də bir çox layihələrin uğuru regional siyasətin ardıcıllığından və özəl kapitalın riskə hazırlığından asılı olacaq.

Digər vacib məsələ - psixoloji baryerlərdir. Onilliklər boyu davam etmiş münaqişə təkcə siyasəti deyil, kollektiv yaddaşı da formalaşdırıb. Tarixi travmalar, mədəni qorxular və qarşılıqlı etimadsızlıq cəmiyyətlər arasında görünməz sərhədlər yaradıb. Bu sərhədləri aşmaq üçün sistemli humanitar iş, maarifləndirmə və dialoq zəruridir. Əks halda, sülh siyasi elitanın layihəsi olaraq qalacaq, ictimai dəstək qazanmayacaq.

Regionun xaricində isə əlavə risk amilləri var. Xüsusilə Rusiya və İranın mövqeləri önəmlidir. Onların maraqları yalnız sabitliklə məhdudlaşmır; nəqliyyat dəhlizləri, enerji axınları və təsir balansı üzərində strateji nəzarət elementlərini də əhatə edir. Bu isə onları ziddiyyətli oyunçulara çevirir: bir tərəfdən sabitlik istəyirlər, digər tərəfdən isə lokal gərginliklərdən təsir aləti kimi istifadə edə bilərlər.

Bununla belə, Prezident İlham Əliyevə təqdim edilən "Zayed" mükafatı artıq regional siyasətin yeni mərhələsinin simvoluna çevrilib. Bu mükafat yeni diplomatik kodu formalaşdırır - burada "etimad", "qardaşlıq" və "dialoq" anlayışları təhlükəsizlik arxitekturasının əsas elementlərinə çevrilir. Bu mənada İlham Əliyevin tanınması təkcə fərdi mükafat deyil, həm də Azərbaycanın Cənubi Qafqazda dayanıqlı sülhün əsas memarlarından biri kimi beynəlxalq təsdiqidir.

Proqnostik baxış

Azərbaycan Prezidentinə "Zayed İnsan Qardaşlığı" mükafatının təqdim olunmasından sonra açılan perspektivlər bir neçə ssenarini ehtiva edir - sabit sülhdən tutmuş potensial gərginliklərə qədər. Ən real və strateji baxımdan əsaslı ssenari - Cənubi Qafqazda sülh prosesinin daha da möhkəmlənməsidir. Onun əsas elementləri - əldə olunmuş razılaşmaların institutlaşması, iqtisadi əlaqələrin genişlənməsi, kommunikasiya infrastrukturunun inkişafı və qarşılıqlı nəzarət mexanizmlərinin güclənməsidir.

Bu ssenarinin reallaşması üçün əsas şərt - tərəflərin siyasi iradəsinin qorunması, Azərbaycanın daxili sabitliyinin davamı və iqtisadi artım tempinin saxlanmasıdır. Xarici dəstək - xüsusilə BƏƏ, Türkiyə, Avropa İttifaqı və bəzi Yaxın Şərq mərkəzlərinin iştirakı - bu prosesə legitimlik və proqnozlaşdırıla bilənlik qazandıracaq. Belə inkişaf regionda uzunmüddətli dayanıqlığın, iqtisadi qarşılıqlı asılılığın və təhlükəsizliyin əsasını formalaşdıracaq.

Bununla yanaşı, mənfi ssenari də tam istisna deyil. Bu, Ermənistan daxilində revanşist ritorikanın güclənməsi, daxili siyasi böhranlar və xarici təsir cəhdləri nəticəsində münaqişə modelinə qayıdış ehtimalını özündə ehtiva edir. Əgər beynəlxalq diqqət regiondan yayınarsa və ya destruktiv qüvvələrə təzyiq azalarsa, bu ssenari aktivləşə bilər. Belə halda, etimad mühiti dağılacaq, investisiya axını dayanacaq, region yenidən "idarə olunan münaqişə" məntiqinə qayıdacaq.

Üçüncü - alternativ ssenari isə daha qlobal xarakter daşıyır. Azərbaycan modeli - yəni suveren barış, institusional məsuliyyət və iqtisadi qarşılıqlı asılılıq prinsipləri üzərində qurulan model - digər münaqişə zonaları üçün nümunə ola bilər. Bu yanaşmanın tətbiqi Asiyada, Yaxın Şərqdə və Afrikada post-münaqişə sabitliyi üçün yeni formatlar aça bilər. Bu isə geniş diplomatik əməkdaşlıq, çoxtərəfli mexanizmlər və böyük güclərin dəstəyi ilə mümkün olacaq.

Beləliklə, Azərbaycan artıq yeni diplomatik fəlsəfənin daşıyıcısına çevrilir - müharibəni quruculuq prosesinə çevirməyi bacaran bir dövlət kimi.

Nəticələr və strateji tövsiyələr

Prezident İlham Əliyevə "Zayed İnsan Qardaşlığı" mükafatının təqdim olunması təkcə diplomatik jest deyil, Cənubi Qafqazda beynəlxalq münasibətlərin yeni paradiqmasının institusional şəkildə təsdiqidir. Bu addım göstərir ki, Azərbaycanın səyləri ilə əldə olunan sülh müvəqqəti fasilə yox, davamlı və model xarakterli proses kimi qəbul olunur. Azərbaycan üçün bu, dövlətin regionda sabitliyin mərkəzinə və strateji vasitəçiyə çevrilməsi, revanşizm risklərinin azalması və iqtisadi artım dəhlizlərinin genişlənməsi deməkdir. Mükafat Bakıya reputasiya üstünlüyü ilə yanaşı, yeni beynəlxalq alətlər qazandırır - humanitar diplomatiyadan tutmuş iqtisadi lobbiçiliyə qədər.

Regionun digər oyunçuları - Türkiyə, İran, Ermənistan və Körfəz ölkələri üçün bu hadisə açıq mesajdır: institusional dialoqa keçid, situativ qərarlardan imtina və qarşılıqlı əlaqənin yeni arxitekturasını qurmaq zəruridir. Uzunmüddətli perspektivdə əldə olunmuş irəliləyişi yalnız dayanıqlı çoxtərəfli mexanizmlər möhkəmlədə bilər - iqtisadi, nəqliyyat, enerji və təhlükəsizlik sahələrində. Bu mənada əsas vəzifə şəffaf nəzarət sistemlərinin, birgə iqtisadi proqramların, transsərhəd əməkdaşlıq standartlarının və təhlükəsizlik verifikasiya mexanizmlərinin işlənib hazırlanmasıdır.

Regionun bütün iştirakçıları üçün rasional həll yolları üç istiqamətdə cəmlənir:
Birincisi - sülh prosesinin institusional çərçivələrinin gücləndirilməsi, bəyanatlardan hüquqi və zəmanətli razılaşmalara keçid.
İkincisi - uzunmüddətli investisiyaları və qarşılıqlı asılılığı təşviq edən şəffaf iqtisadi platformaların yaradılması.
Üçüncüsü - riskləri azaldan, proqnozlaşdırıla bilən diplomatik kanallar və monitorinq formatlarının formalaşdırılması.

Münaqişə status-kvosunu qorumağa yönələn cəhdlər, cəmiyyətləri tarixi travmaların və qısamüddətli mənfəətlərin məngənəsində saxlamaq, artıq dalan siyasətidir. Müasir dünyada idarəolunan sülh strateji kapital formasıdır, münaqişə isə özünü təcrid etmə amilidir. Cəlbedici regional mərkəzə çevrilmək istəyən dövlətlər üçün əsas uğur şərti təkcə qələbə qazanmaq deyil, sülhü qorumaq bacarığıdır.

Beləliklə, "Zayed" mükafatı final yox, regional siyasətdə yeni mərhələnin başlanğıcıdır. O, həm çağırış, həm də fürsətdir - bu anı simvolik mükafat kimi deyil, dayanıqlı sülhü möhkəmləndirən, regional münasibətləri strateji inkişafın yeni keyfiyyət mərhələsinə daşıyan vasitə kimi dəyərləndirmək üçün. XXI əsrin geosiyasi arxitekturasında humanitar diplomatiya artıq dekorativ element deyil, əsas struktur daşına çevrilir.