Masa arxasında altıncı: Mərkəzi Asiya sədrlik çəkicini niyə Bakıya etibar etdi?

Türkmənbaşı, 8 oktyabr 2026-cı il. Mərkəzi Asiya və Azərbaycan dövlət başçılarının səkkizinci Məşvərət görüşü onilliyin əvvəlində fantastik görünə biləcək bir qərarla tarixə düşdü: bütün iştirakçıların yekdil dəstəyi ilə Azərbaycan Məşvərət Şurasının sədri seçildi, növbəti sammitin isə ölkəmizdə keçirilməsi qərara alındı. Nə xüsusi rəy oldu, nə də diplomatiyada fikir ayrılıqlarını pərdələmək üçün adətən işə salınan qeyd-şərtlərə ehtiyac qaldı.

Burada bir sözün üzərində xüsusi dayanmaq istəyirəm: yekdilliklə. Hələ 2022-ci ilin payızında Qırğızıstan-Tacikistan sərhədində topların danışdığı bir regionda beş paytaxtın eyni mövqedən çıxış etməsi sadəcə diplomatik nəzakət sayıla bilməz. Belə etimadı qazanmaq üçün illər lazımdır.

Beş paytaxtdan beş "hə": Xəzərin sahilində əslində nə baş verdi?

Fəxri qonaq statusundan sədr kürsüsünə uzanan yol Bakı üçün düz üç il çəkdi. 2023-cü ildə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev Düşənbədə keçirilən görüşə fəxri qonaq qismində qatılmışdı. Bir il sonra Astanada da eyni statusla iştirak edirdi. 2025-ci il noyabrın 16-da isə Daşkənddə Mərkəzi Asiyanın beş lideri Azərbaycanın bu formata tamhüquqlu iştirakçı kimi qoşulmasına yekdilliklə razılıq verdi. Beləliklə, 2018-ci ilin martında Şavkat Mirziyoyevin təşəbbüsü ilə Astanada əsası qoyulan C5 formatı faktiki olaraq C6-ya çevrildi. Bu ilin yayında, iyulun 31-də Qırğızıstanın Çolpon-Ata şəhərində altı dövlət başçısı yeni konfiqurasiyanı rəsmiləşdirən bəyannaməyə imza atdı. Bu gün isə Azərbaycan artıq sədrlik kürsüsündədir.

Regional birliklərin tarixində bu cür sürətli yüksəlişə nadir hallarda rast gəlinir. Ağlıma gələn ən yaxın nümunə ASEAN-dır. Beş təsisçi dövlət 1967-ci ilin avqustunda Banqkok Bəyannaməsini imzaladı, 1984-cü il yanvarın 7-də isə tam müstəqillik qazanmasından cəmi bir həftə sonra Bruney təşkilatın altıncı üzvünə çevrildi. Bu genişlənmə beşlik klubunu zamanla həm Vaşinqtonun, həm də Pekinin hesablaşmaq məcburiyyətində qaldığı bir quruma çevirdi.

Bu birliyi bir-birinə bağlayan mənəvi və humanitar tellər rəsmi kommünikelərin quru sətirlərindən göründüyündən qat-qat möhkəmdir. Azərbaycanlı türkməni də, özbəyi də tərcüməçisiz anlaya bilir. Nizami ilə Nəvainin misraları, sovet dövrünün hamını eyni qəlibə salmağa çalışan siyasətindən qalan ortaq yaddaş isə bu yaxınlığın gözəgörünməz dayaqlarıdır. Əslində, istənilən neft-qaz kəmərinin arxasında da məhz belə möhkəm mənəvi təməl dayanır.

Bu miqyasda etimadı nə neft dollarlarına almaq, nə də hədə-qorxu ilə qoparmaq mümkündür. Onun kökündə illərlə möhkəmlənən qardaşlıq bağları, ortaq tarixi yaddaş, dil yaxınlığı və tərəfdaşların etibarlılığını yoxlayan gündəlik münasibətlər dayanır. Özü də bu etibar təntənəli sammit salonlarında deyil, böhranlı aylarda, çətin sınaqlar zamanı qazanılır. Bakı Xəzərin o tayındakı tərəfdaşlarını heç vaxt çətin seçim qarşısında qoymayıb, onları başqalarının mübahisə və qarşıdurmalarına sürükləməyib. Beş paytaxt bunu yaxşı xatırlayır.

"Hüquqsuz respublika": 1991-ci ilin fəlakət carçılarının susduğu həqiqətlər

Bu il altı ölkənin hamısı üçün yubiley ilidir. Otuz beş il əvvəl, 1991-ci ilin avqustundan dekabrınadək sovet rəhbərliyinin xammal əlavəsi kimi baxmağa alışdığı respublikalar bir-birinin ardınca müstəqilliklərini elan etdilər. Azərbaycan oktyabrın 18-də Dövlət Müstəqilliyi haqqında Konstitusiya Aktını qəbul etdi. Türkmənistan oktyabrın 27-də müstəqilliyini bəyan etdi. Bu tarixi silsiləni dekabrın 16-da Qazaxıstan tamamladı.

İyul ayında IV Şuşa Qlobal Media Forumunda çıxış edən Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev postsovet məkanında uzun illər ucadan səsləndirilməsi arzuolunmaz sayılan bir həqiqəti dilə gətirdi: "Biz SSRİ-nin tərkibində idik, respublika idik, bəli, amma hüquqsuz idik". Dövlətimizin başçısı həmin çıxışında xatırlatdı ki, 1991-ci ildən sonra Rusiyada bir çoxları keçmiş ittifaq respublikalarının özlərini dolandıra bilməyəcəklərini iddia edir, onların tezliklə süquta uğrayacağını proqnozlaşdırırdılar.

Doxsanıncı illərin əvvəllərindəki Bakını yaxşı xatırlayıram. Axşamlar işıqların sönməsi, uzanıb gedən növbələr, Moskva teleşərhçilərinin yuxarıdan aşağı baxan, istehza dolu səsləri... Onlar əminliklə danışırdılar ki, bu "suverenliklərin" ömrü uzağı bir-iki il çəkəcək. Zaman göstərdi ki, həmin proqnozların hamısı boşa çıxdı.

Altı ölkənin hər biri müstəqillik yolunu özünəməxsus şəkildə keçdi. Bu gün ortaya çıxan ümumi mənzərə isə kifayət qədər təsirlidir: sabitlik, təhlükəsizlik, rifahın yüksəlməsi və ən başlıcası, tərəfdaşlarını müstəqil seçmək hüququ. 2018-2023-cü illərdə Mərkəzi Asiya dövlətləri arasında qarşılıqlı ticarətin həcmi təxminən iki dəfə artaraq 5,7 milyard dollardan 11 milyard dollara yüksəldi.

Azərbaycan isə bu onilliklər ərzində ərazi bütövlüyünü və bütün ölkə üzərində suverenliyini bərpa etdi. Halbuki otuz ilə yaxın müddətdə heç bir beynəlxalq vasitəçilik mexanizmi buna nail ola bilməmişdi. Nə qədər həmsədrin kompromis təklifləri ilə dolu portfellərini götürüb regiona səfər etməsi də nəticəni dəyişməmişdi.

Vaxtilə bizim müstəqil yaşaya bilməyəcəyimizi iddia edənlər indi tamam başqa mənzərənin şahididirlər. Bir zamanlar "ucqar əyalət" saydıqları ölkələr artıq öz aralarında bir masa ətrafına toplaşır, kənardan hansısa "böyük qardaşın" gəlib onlara yol göstərməsini gözləmirlər.

Xəzər artıq sərhəd deyil: Mərkəzi Asiyaya Bakı limanının açarı niyə lazımdır?

2025-ci ilin noyabrında Daşkənd görüşü ərəfəsində dövlətimizin başçısı mühüm bir məqama diqqət çəkmişdi: Xəzər dənizi Azərbaycanla Mərkəzi Asiyanı yalnız coğrafi baxımdan və ilk baxışda ayırır. Əslində isə o, ölkələrimizi birləşdirən mühüm amildir.

Logistika bu fikrin nə qədər əsaslı olduğunu göstərir. Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı və Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu Azərbaycanı Qazaxıstan taxılının və Türkmənistan karbohidrogenlərinin Rusiya və İran ərazilərindən yan keçərək Avropaya çıxarılması üçün strateji əhəmiyyət daşıyan yeganə qapıya çevirib.

2022-ci ildən sonra Orta Dəhliz artıq analitik mərkəzlərin xəritələrində göz oxşayan layihə olmaqdan çıxdı. Onun real iqtisadi və geosiyasi çəkisi artmağa başladı.

Energetika da bu prosesdən geri qalmır. 2024-cü ilin noyabrında Bakıda keçirilən COP29 çərçivəsində Azərbaycan, Qazaxıstan və Özbəkistan yaşıl enerji dəhlizinin yaradılmasına dair saziş imzaladı. Məqsəd Mərkəzi Asiyada istehsal olunan elektrik enerjisini Xəzər üzərindən Avropa istehlakçılarına çatdırmaqdır.

Amma bir həqiqəti də etiraf etmək lazımdır. Orta Dəhlizin yükötürmə qabiliyyəti hələlik şimal marşrutundan geri qalır. Müxtəlif ölkələrin gömrük sistemlərinin qovuşduğu məntəqələrdə tariflərin bir-birindən fərqlənməsi isə vaxta qənaət hesabına əldə edilən üstünlüyün xeyli hissəsini puça çıxarır.

Azərbaycanın sədrliyi məhz bu problemin həlli üçün əlavə imkan yaradır. Bakı tariflərin uzlaşdırılmasını, elektron sənəd dövriyyəsinin tətbiqini, Xəzər donanması üçün vahid standartların hazırlanmasını, yüklərin sığortalanması qaydalarının uyğunlaşdırılmasını altı dövlətin ortaq gündəliyinə çıxara bilər.

İlk baxışda bunlar darıxdırıcı texniki məsələlər təsiri bağışlayır. Amma işlək nəqliyyat dəhlizləri məhz belə məsələlərin həlli üzərində qurulur. Gurultulu bəyanatlardan daha çox, gömrükdə itirilməyən saatlar və limanlarda ləngiməyən yüklər nəticəni müəyyən edir.

Dünyanın bu hissəsində su məsələsi də çoxdan ekoloji konfransların müzakirə mövzusu olmaqdan çıxıb. Aral dənizi son yarım əsrdə parçalanaraq bir-birindən ayrı duzlu göllərə çevrilib. Xəzər isə ildən-ilə sahillərdən geri çəkilir. Limanlara aparan su yollarının dayazlaşması məhz uğrunda böyük terminallar inşa edilən Orta Dəhlizin gələcəyinə zərbə vurur.

Daşkənddə Şavkat Mirziyoyev 2026-2036-cı illərin Mərkəzi Asiyada su ehtiyatlarından səmərəli istifadəyə dair Praktik Fəaliyyət Onilliyi elan olunmasını təklif etmişdi.

COP29-a ev sahibliyi etmiş Azərbaycan bu müzakirələrə mühüm diplomatik təcrübə ilə qoşulur. Bakı iqlim danışıqlarında ən çətin razılığa gələn tərəfləri belə eyni masa arxasına toplamaq bacarığını nümayiş etdirib. Altılığa sədrliyi isə ölkəmizə həmin təcrübəni regional su diplomatiyasına daşımaq, qlobal iqlim gündəliyində qazandığı nüfuzu konkret regional əməkdaşlıq mexanizmlərinə çevirmək imkanı verir.

2027-ci ilə hesablanan gediş: altılıq növbəti dəfə harada toplaşacaq?

İndidən iki proqnozumu ortaya qoyuram. Üstəlik, bunların nə dərəcədə doğru çıxdığını yoxlamaq çətin olmayacaq.

Birinci proqnozum budur: doqquzuncu Məşvərət görüşü 2027-ci ilin oktyabrından gec olmayaraq Azərbaycanda keçiriləcək və proqramın ən azı bir hissəsi Qarabağı əhatə edəcək.

Bu torpaq Mərkəzi Asiya liderlərini artıq bir dəfə qəbul edib. 2024-cü ilin iyulunda Şuşada Türk Dövlətləri Təşkilatının qeyri-rəsmi Zirvə görüşü keçirilmişdi. Bakı çətin ki, bu qədər güclü siyasi və rəmzi məna daşıyan məkandan yenidən istifadə etmək imkanını əldən versin.

İkinci proqnozum daha təvazökardır: Bakı sammitinin yekun sənədində ilk dəfə olaraq altı hökumət səviyyəsində Transxəzər daşımalarının daimi əlaqələndirilməsi mexanizmi təsbit ediləcək.

Bununla belə, hələlik cavabını tapa bilmədiyim bir sual qalır: Mərkəzi Asiyaya özünün "arxa bağçası" kimi baxmağa vərdiş etmiş Moskva altılıq masasına yeni iştirakçının şimaldan deyil, qərbdən gəlib əyləşməsini necə qarşılayacaq?

Türkmənbaşı limanından Ələtdəki Bakı limanına qədər təxminən üç yüz kilometrlik su yolu uzanır.

1991-ci ildə bu məsafənin ölçüsü ayrılıq idi.

İndi isə onu yük dövriyyəsi ilə ölçürlər.

Milli.Az