Makronun hakimiyyəti çökür? - Fransada minlərlə insan saxlanıldı

Milli.Az "Baku Network"da dərc olunmuş məqaləni təqdim edir:

Küçələrdə yarım milyon insan, iki mindən çox saxlanılan, yanmış bələdiyyə binası və nəzarəti itirdiyini etiraf edən daxili işlər naziri. Prezident seçkilərinə yarım il qalmış Yelisey sarayı aşkar etdi ki, artıq nə sakitliyi satın almağa pulu, nə də onu zorla bərqərar etməyə polisi var.

Limoj bələdiyyə binasının tikintisi 1883-cü ildə başa çatdırılıb. Altı il Versalın baş memarı vəzifəsində çalışmış memar Şarl-Alfred Lekler nümunə kimi Paris bələdiyyə binasını götürmüşdü: neorenessans fasad, yerli məşhurların təsvirləri olan mozaik medalyonlar, çini lövhələrlə bəzədilmiş fəvvarə, Leon Betul meydanı üzərində yüksələn zəng qülləsi. Şənbə günü, 2026-cı il oktyabrın 17-də zəng qülləsi və dam örtüyü yanaraq binanın içinə çökdü. Yanğın qəsdən törədilmişdi. Hələ 1975-ci ildə qismən tarixi abidələr reyestrinə daxil edilmiş bu abidə iki dünya müharibəsindən və işğaldan salamat çıxsa da, həyat bahalığına qarşı nümayişə tab gətirmədi.

Qırx səkkiz saat sonra Prezident Emmanuel Makron yanacaq və qaz barədə razılaşmaq üçün Küveytə, Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinə, Bəhreynə və Qətərə uçmalı idi. İki mənzərə arasında, yəni Fransanın mərkəzində yanan zəng qülləsi ilə Fars körfəzi üzərində uçan prezident təyyarəsi arasında Fransa böhranının bütün anatomiyası yerləşir. Səkkiz il əvvəl "sarı jiletlər" qiyamını çek kitabçası ilə söndürən ölkə bu gün hətta buna da imkan tapa bilmir. Prezident evdəki yanğına neft dalınca ezamiyyətlə cavab verir, daxili işlər naziri istefa ərizəsi yazır. Əsas müxalifət namizədi isə susur və gözləyir.

Sevgi şəhəri, qırğın şəhəri: şənbə günü nə yandı

Quru hesabdan başlayaq. Daxili İşlər Nazirliyinin məlumatına görə, oktyabrın 17-də küçələrə təxminən 550 min insan çıxıb, onlardan 110 mini Parisdə. Ümumi Əmək Konfederasiyası 800 min nəfər saymışdı. Baş nazir Sebastyen Lekornyunun gecəyarısına yaxın açıqladığı ilk məlumatlarda 1200 saxlanılandan, onlardan 855-nin Paris regionunda olduğundan, eləcə də 150 yaralı polis və jandarmdan bəhs edilirdi. Bazar gününədək saxlanılanların sayı iki mini, zərər çəkmiş hüquq-mühafizə əməkdaşlarının sayı isə altı yüzü ötdü.

İki nəfər həlak oldu. Polis prefekturasının məlumatına görə, nümayişçilərdən biri Parisin şimalında ürək dayanmasından vəfat etdi. Daxili işlər naziri Loran Nunyesin sözlərinə görə, Nantda 22 yaşlı polis əməkdaşını avtomobil vurdu.

Sent-Etyendə 17 yaşlı yeniyetmə qumbaranın partlaması nəticəsində əlinin biləyini itirdi, araşdırma Milli Polisin Baş İnspeksiyasına həvalə olunub. Lion turizm ofisindən məhrum qaldı, onu yandırdılar. Marsel bələdiyyə binasını qara geyimli adamlar ələ keçirib divarları anarxist şüarlarla boyadılar. Bordoda prefektin iqamətgahı hücuma məruz qaldı, yerli prefektura 55 saxlanılan və 23 yaralı saydı. Parisdəki hadisələr hələ səhər, maskalı təxminən yüz nəfərin 15-ci dairədə "Si-Nyus" telekanalının və "Avropa 1" radiostansiyasının qərargahını mühasirəyə alması, fasada daş atması və şüşələri sındırması ilə başladı. Axşam isə izdiham 10-cu dairənin bələdiyyə binasına soxuldu: orada döş xərçənginə qarşı "Çəhrayı oktyabr" xeyriyyə aksiyasında iştirak edən təxminən yüz nəfər içəridə qapalı qaldı.

Ticarət və Paylanma Federasiyasının prezidenti, "Karfur" şirkətinin rəhbəri Aleksandr Bompar talan edilmiş və dağıdılmış mağazaların sayını 1500 olaraq qiymətləndirdi. Ticarət-sənaye palataları yekun rəqəmin iki mini keçəcəyini gözləyir. Ticarətə dəyən ziyan hələlik "bir neçə yüz milyon avro" formulu ilə ifadə olunur və bu formul heç bir dəqiqləşdirmə olmadan bəyanatdan bəyanata keçir. Müqayisə üçün: 2023-cü ilin yayında Naelin ölümündən sonrakı iğtişaşları hökumət 15,6 min hal üzrə 730 milyon avro sığorta ödənişi kimi qiymətləndirmişdi, sonradan "Fransa Sığortaçıları" sahə assosiasiyası bu qiyməti 793 milyona qaldırdı. İki qiymət arasındakı fərq indiki rəqəmin hansı istiqamətdə dəyişəcəyini göstərir.

Paris meri Emmanuel Qreqyuar "sistemli şəkildə talan edilmiş bütöv küçələrdən" danışdı. Zərbə yaşayış yerlərinə yaxın şəbəkə mağazalarına və rabitə salonlarına dəydi. Talan seçici, demək olar ki, bazar xarakteri daşıyırdı.

Marselə bir bölük: Daxili İşlər Nazirliyi küçəni necə itirdi və bunu açıq etiraf etdi

Ən təhlükəli etiraf bazar ertəsi, oktyabrın 19-da səhər səsləndi. Paris polisinin keçmiş prefekti, Daxili Təhlükəsizlik Baş İdarəsinin keçmiş direktoru, yumşaqlıqda şübhələndirilməsi çətin olan Loran Nunyes radio efirində dedi: "Bəli, şənbə günü bəzi böyük şəhərlərdə nəzarəti itirdik". O, istefa verdi. Makron "hüquq-mühafizə qüvvələrinin fasiləsiz komandanlığı" zərurətini əsas gətirərək istefanı qəbul etmədi. Həmin bəyanatda Yelisey sarayı "qabaqlayıcı tədbirlər və kəşfiyyat sahəsində uğursuzluqları" etiraf etdi və nazirdən iğtişaşçılara qarşı "mümkün qədər tez" "yeni fəaliyyət üsulları" tətbiq etməyi tələb etdi.

Uğursuzluğun miqyası xronologiyada daha aydın görünür. Şənbə axşamı Nunyes israr edirdi: "Qüvvələrin bölgüsü az qiymətləndirilməmişdi". Bir gün yarım sonra isə o, "mövcud qüvvələr baxımından qabaqlayıcı tədbirlərin çatışmazlığından" danışırdı. Bu iki bəyanat arasında Marsel yerləşdi.

2026-cı ilin martında ikinci turda 54,34 faiz səslə yenidən seçilmiş Marsel meri Benua Payan danışdı ki, oktyabrın 17-də səhər ölkənin ikinci şəhərinə Respublika Təhlükəsizlik Qüvvələrinin cəmi bir bölüyü, təxminən 80 nəfər düşürdü. O xatırlatdı ki, Marsel ərazisinə görə Liondan beş, Parisdən isə iki yarım dəfə böyükdür. Mer əlavə qüvvələri şəxsən, telefonla prezidentdən, baş nazirdən və daxili işlər nazirindən dilənmək məcburiyyətində qaldı. Payan bazar günü mətbuat konfransında "Mən ictimai asayişi qorumağın belə üsulunu heç vaxt görməmişdim" dedi və dövlətdən ziyanın "son santiminədək" ödənilməsini tələb etdi. Paris, Marsel və Lion merlərinin, yəni Qreqyuar, Payan və Qreqori Dusenin birgə bəyanatı belə bir ifadə ilə bitirdi ki, bu cür hadisələr təkrarlana bilməz və təkrarlanmamalıdır.

Bütün bazar günü Fransa sosial şəbəkələrində dolaşan sui-qəsd versiyası da buradan qaynaqlanır: guya polis ölkəyə dərs vermək üçün qəsdən küçələrdən yoxa çıxıb. Bu versiyanın sübutu yoxdur. Bununla belə, onun zəmini var. Polis əvvəlki dörd həftəni məktəblilərlə toqquşmalarda keçirmiş, yorğunluq, şikayətlər və video yazılar toplamışdı, həlledici gündə isə ölkə üzrə nazik təbəqə ilə səpələnmiş vəziyyətdə idi. Bu toqquşmaların miqyasına dair qiymətləndirmələr kəskin şəkildə fərqlənir. Bəzi mənbələr Daxili İşlər Nazirliyinə istinadən məktəb etirazlarının başlanğıcından bəri 625 saxlanılmadan danışırdı, hüquq müdafiəçiləri isə eyni nazirlik məlumatlarına əsaslanaraq təkcə 21 sentyabr - 2 oktyabr dövründə beş mindən çox saxlanılma saydılar. Müvafiq gənclər təşkilatlarının hesablamalarına görə, 4400-dən çox yetkinlik yaşına çatmayan həbsə alınıb, 215 şagird xəsarət alıb. Hüquq-mühafizə orqanları şənbədən çox-çox əvvəl gənclərin qəzəbinin əsas hədəfinə çevrilmişdi. Onları küçələrdə həqiqətən gözlədikləri gün isə sayları çox az oldu.

Kreteydəki lisey: hər şey haradan başladı

Bu qiyamın dəqiq ünvanı var. Parisin ətrafındakı Kretey şəhərində, təxminən 1500 şagirdin oxuduğu Antuan de Sent-Ekzüperi adına lisey. Sentyabrın 17-də orada müəllimlər tətil etdi, çünki ştat vahidlərinin bir hissəsi sadəcə doldurulmamışdı. Sentyabrın 21-dən liseyçilər girişləri bağlamağa başladılar. Bir həftə sonra blokadalar İl-de-Frans bölgəsinə, ardınca bütün ölkəyə yayıldı, sonra isə Belçika, İtaliya, Yunanıstan və Albaniyaya keçdi.

İddiaların siyahısı adi səslənir və elə buna görə də öldürücüdür. Köhnəlmiş binalar. Xəstələnəndə heç bir əvəzi olmadan sıradan çıxan müəllimlər. Həddindən artıq yüklənmiş dərs cədvəlləri. Sentyabrda termometrin 39-40 dərəcəyə qalxdığı siniflər, çünki məktəb binaları normaya çevrilmiş istilər üçün nəzərdə tutulmayıb. Yeniyetmələrin stress istehsal edən qeyri-şəffaf maşın hesab etdiyi abituriyentlərin bölüşdürülməsi platforması "Parkursüp".

Bu siyahının arxasında büdcə məntiqi dayanır. 2026-2027-ci tədris ili üçün hökumət 3256 müəllim ştatının ixtisarını planlaşdırmışdı: ibtidai məktəbdə 1891, kollec və liseylərdə 1365. Həmkarlar ittifaqlarının təzyiqindən sonra mövqelərin bir hissəsini müdafiə etmək mümkün oldu, lakin ixtisarların təxminən 90 faizi qüvvədə qaldı. Hakimiyyət cavab olaraq 2019-cu ildən bəri təhsil xərclərinin real ifadədə təxminən 5 faiz artmasına və gələn il 1,2 milyard avro əlavəyə işarə edir. Eyni zamanda, mövcud məlumatlara görə, 2027-ci il üçün daha təxminən 1600 daimi müəllim ştatının ləğvi nəzərdə tutulub, Milli Təhsil Nazirliyinin büdcəsinin isə təxminən üçdə biri pensiyalara gedir. Kreteydən olan yeniyetmə bu cədvəlləri oxumur. O, boş fizika kabinetini görür.

Təhsil naziri Eduar Jeffre oktyabrın 2-də lisey birliklərinin liderləri ilə görüşdü. Onlar görüşdən narazı çıxdılar və etirazları davam etdirməyə çağırdılar. Hökumət onlayn platforma işə saldı və Makronun sözlərinə görə, platforma 100 mindən çox təklif topladı. Platforma makronizmin tipik məhsuludur: həll əvəzinə prosedur, kiçik miqyasda "böyük milli müzakirələr". Səkkiz il əvvəl bu üsul "sarı jiletlərə" qarşı işə yaradı. 2026-cı ildə isə o, uşaqlıqdan bilən bir nəslə çırpıldı ki, internetdəki istənilən müzakirə heç nə ilə bitir.

Oktyabrın ortalarına doğru məktəb gündəliyi daha partlayıcı başqa bir gündəliklə birləşdi. Sıralara keçmiş "sarı jiletlər", həmkarlar ittifaqları, fermerlər, təqaüdçülər və sentyabrdan ölkənin cənubunda neft bazalarını blokadaya alan balıqçılar qoşuldu. Hədəf həyatın qiyməti oldu. Onu isə Hörmüz boğazı qızışdırırdı.

Hörmüz hesabı: niyə bir litr dizel hakimiyyətə inamdan bahadır

2026-cı il fevralın 28-də Amerika Birləşmiş Ştatları və İsrailin İrana qarşı başlatdığı müharibə Avropaya yanacaqdoldurma məntəqəsi vasitəsilə zərbə vurdu. Müharibədən əvvəl dünya neft və mayeləşdirilmiş qaz ticarətinin təxminən 20 faizi Hörmüz boğazından keçirdi. Tehran boğazı faktiki olaraq bağladıqdan sonra "Brent" markalı neftin qiyməti martda bir barel üçün 110 dollardan yuxarı qalxdı. Oktyabrda, tankerlərə qarşı yeni hücum dalğasından sonra qiymət yenidən 104-107 dollar ətrafında qaldı. Sahə izləyicilərinin məlumatına görə, 28 sentyabr - 4 oktyabr tarixlərində boğazda on tanker vuruldu.

Fransız sürücü üçün bütün bunlar konkret məbləğə çevrildi. Sentyabrda dizel yanacağı tarixi rekordu yenilədi: litri 2,41 avro. Oktyabrın 5-nə orta qiymət Avropa İttifaqı üzrə orta 2,149 avroya qarşı 2,355 avro təşkil edirdi. Bir il əvvəl bir litr təxminən 1,55 avroya idi, artım 50 faizi ötdü. Dolu bak orta xalis aylıq maaşın 4,4 faizini udur. Maşınsız nə işə, nə də həkimə getmək mümkün olmayan kənd və şəhərətrafı Fransa üçün belə rəqəmlər gündəlik alçaldılma deməkdir.

Lekornyu hökuməti oktyabrın 12-də strateji ehtiyatlardan 10 milyon barel dizel yanacağının maya dəyərinə satılacağını elan etdi. Ehtiyatlar müharibədən əvvəl alınmışdı, onların qiyməti bir litrə hesablamada 28 avrosentdir. Vəd edilən ucuzlaşma noyabrın 1-dən etibarən litr başına 12-18 sent, yəni hər doldurmada təxminən on avrodur. Makron oktyabrın 18-də müraciətində buna yanacaq şirkətləri ilə razılaşmaları və Körfəz turunu əlavə etdi.

Birinci çat xətti buradan keçir. Makron haqlıdır ki, Fransa müharibədə iştirak etməyib, amma onun haqqını ödəyir. Lakin seçici hər gün nəticələrin əvəzini ödədiyi halda səbəbləri araşdırmağa borclu deyil. Səkkiz il ərzində fransız bir şeyi öyrəndi: Makronun dövründə yanacaq qiyam üçün bəhanəyə çevrilir. 2018-ci ildə bu, dizelə tətbiq olunan ekoloji vergi idi. Bu gün həmin rolu yad müharibə oynayır. Noyabrın 1-dən veriləcək güzəşt bir ay və iki min sındırılmış vitrin qədər gecikmiş jest kimi görünür.

Kassa bağlıdır: Makronun sükutu satın almağa artıq heç nəyi yoxdur

2018-ci il dekabrın 10-da Makron televiziya müraciətində "sarı jiletlərə" təxminən 10 milyard avro payladı: minimum əmək haqqı alanlara 100 avro əlavə, iş vaxtından artıq işin vergidən azad edilməsi, təqaüdçülərin əksəriyyəti üçün sosial ödənişin artırılmasının ləğvi. Etiraz dərhal yoxa çıxmasa da, kütləviliyini itirdi. O zaman küçəni pulla söndürməyin klassik qall üsulu işə yaradı və dövlətin hələ bu pulu var idi.

2026-cı ilin oktyabrında isə yoxdur. Oktyabrın 1-də Nazirlər Şurasında təqdim olunan 2027-ci il büdcə layihəsi bir etirafla başlayır: azalmalı olan kəsir 2026-cı ildə ümumi daxili məhsulun 5,1 faizindən 5,4 faizinə qədər artacaq. Onu 2027-ci ildə 5 faizə qaytarmaq üçün hökumət 54 milyard avroluq "səy" təklif edir, bunun 43 milyardı yeni tədbirlər hesabına. Dövlət borcu bununla belə ümumi daxili məhsulun 119,3 faizindən 121,7 faizinə qədər artacaq. Borca xidmət bir il ərzində 10 milyard avro bahalaşacaq. Lekornyunun özünün sözlərinə görə, qənaət olmasaydı, 2027-ci ilin kəsiri 6,5 faizə yaxınlaşardı.

Hökumət layihəsində 2027-ci il üçün artım proqnozu 1 faizdir. Fransa Bankı 0,9 faiz, Fransa İqtisadi Konyunktur Müşahidə Mərkəzi isə 0,7 faiz proqnozlaşdırır. Sentyabrda illik inflyasiya 3 faizə çatdı. Qarşımızda küçə üçün deyil, istiqrazlar bazarı üçün yazılan büdcə dayanır. Lekornyu hətta "Boyun Əyməyən Fransa" partiyasına sövdələşmə təklif etdi: parlament obstruksiyasından imtina müqabilində büdcəni Konstitusiyanın 49.3-cü maddəsi ilə keçirməmək vədi. 2026-cı ilin büdcəsini yalnız fevralın 2-də, dörd aylıq dalandan və iki uğursuz etimadsızlıq səsverməsindən sonra qəbul etmək mümkün olmuşdu.

Bu konstruksiyanın daxilində istənilən yeni vəd cib barədə sadə suala dirənir. Məktəblər və ya yanacaq üçün hər milyardı artan faizlə borc almaq lazım gələcək. Tacirlərə kompensasiyalar da ora düşəcək. Səkkiz il sosial sülhü satın alan dövlət indi onu dilənməyə məcburdur. Prezident müraciətinin intonasiyası da buradan irəli gəlir: "dialoq", "platformalar" və "cavablar" barədə çox, pul barədə isə demək olar ki, heç nə.

Günahkar ovu: Melanşon, ifrat solçular və rahat hədəf

Pulsuz qalmış hakimiyyət adət etdiyi alətə, siyasi günahkar axtarışına əl atdı. Makron oktyabrın 18-də müraciətində təşəbbüskarları "çoxsaylı cinayətkarların qoşulduğu ifrat sol qruplaşmalardan olan üsyançılar" adlandırdı. Lekornyu hələ şənbə günü sentyabrın ortalarından etirazı qızışdırmaqda ittiham etdiyi "Boyun Əyməyən Fransa"nın lideri Jan-Lük Melanşonun üstünə düşdü: "Eyni zamanda zorakılığa son qoymağa çağırıb onu törədənlərə bəraət axtarmaq olmaz, bu, SİZİN siyasi məsuliyyətinizdir".

Paris kolonunda özü də addımlayan Melanşon sakitliyə çağırışla cavab verdi: mübarizəmizi bölüşənlərin talan və qırğın arasında işi yoxdur. 75 yaşlı tribunun mövqeyi bütün həftəsonu hökumətə və polisə qarşı ittihamlarla gecikmiş sükut çağırışları arasında tərəddüd edirdi. Onun seçki təklifi son dərəcə konkret səslənir: benzinin litri üçün 1,70 avro, dizelin litri üçün isə 1,80 avro qiymət tavanı. Ekoloqların lideri Marin Tondelye Nunyesin istefasını tələb etdi və cavabında nazirdən iğtişaşçıları pisləmək üçün bir kəlmə də tapmadığına görə irad eşitdi.

"İfrat sol sui-qəsd" versiyasının faktiki dayağı var. 2026-cı ilin fevralında Lionda sağ radikal fəal Kanten Deranq öldürülmüşdü və Nunyes o zaman məsuliyyəti birbaşa ifrat solçuların üzərinə qoymuşdu. Qara geyimli mütəşəkkil qruplar oktyabrın 17-də həqiqətən də bələdiyyə binalarına və prefekturalara hücum edərək tanış sxem üzrə hərəkət edirdilər. Sosial şəbəkələrdə parlamenti və Yelisey sarayını zəbt etməyə çağırışlar səslənirdi, xoşbəxtlikdən, nəticəsiz.

Bu versiyanın zəif yeri də var. O, kimin yandırdığını izah edir. Amma yarım milyon insanın niyə küçəyə çıxdığı və şəhərətrafı məhəllələrdən olan minlərlə yeniyetmənin niyə talanı etirazın yolverilən davamı saydığı barədə susur. 2023-cü il iğtişaşlarından sonra İnzibati İdarəetmənin Baş İnspeksiyası və Ədliyyənin Baş İnspeksiyasının missiyası müəyyən etmişdi ki, məhkum olunanların 8 faizindən azı motiv kimi heç olmasa Naelin ölümünü xatırlatmışdı, 36 faizi isə özünü işləməyən adlandırmışdı. İdeologiya deyil, fürsətçilik. 2026-cı ildə mənzərənin köklü şəkildə fərqli olduğunu düşünmək üçün hələlik əsas yoxdur. Melanşon alovu qızışdırır. Onu yandıran isə o deyil.

Tramp, Madyar və Tehran: yanğını kim alqışlayır

Beynəlxalq reaksiya Fransanın özünün reaksiyasından daha göstərici oldu. Bazar günü, oktyabrın 18-də, Amerika Birləşmiş Ştatlarının şərq vaxtı ilə saat 8:11-də Donald Tramp öz sosial şəbəkəsində yazdı: "Fransa yanır! Tamamilə başqa dünyadan gələn, qəlbi nifrətlə dolu insanların immiqrasiyası bir vaxtlar böyük olan ölkəni dağıtdı. Gec olmadan sərhədləri bağlayın və nəzarəti bərpa edin!" Fransa hakimiyyəti iğtişaşlarla miqrasiya arasında heç bir əlaqə müəyyən etməmişdi, lakin Trampın belə əlaqələrə ehtiyacı yoxdur. İranla müharibəsi Fransa yanacaqdoldurma məntəqələrində qiymətləri qaldıran Amerika prezidenti fransızlara günahkarı başqa yerdə axtarmağı təklif etdi.

Budapeştin səsi daha gözlənilməz oldu. 2026-cı ilin aprelində seçkilərdə sarsıdıcı qələbədən sonra Viktor Orbanı əvəz edən mərkəzçi Peter Madyar yazdı ki, "mənasız dağıntılar və əsassız zorakılıqdan" sonra yəqin ki, hər kəsə aydındır ki, Macarıstan niyə ən sərt miqrasiya xəttinə sadiq qalır. Polşanın baş naziri Donald Tusk da oxşar ruhda çıxış etdi. Bu, prinsipial dəyişiklikdir: "Fransa miqrasiya ucbatından yanır" tezisi milli populistlərin inhisarı olmaqdan çıxdı və Avropa siyasi əsas axınının leksikonuna daxil oldu.

Tehran daha əvvəl başlamışdı. Hələ oktyabrın 6-da İran Xarici İşlər Nazirliyi Fransa səfirini çağıraraq Parisi nümayişçilərlə "qəddar rəftarda" və kütləvi insan hüquqları pozuntularında ittiham etdi, nazirliyin rəsmi hesabları isə müvafiq məzmunu yaymağa başladı. Paris İran səfirini çağırmaqla cavab verdi və Fransa Xarici İşlər Nazirliyinin rəsmi nümayəndəsi Paskal Konfavrö baş verənləri dayandırılmalı olan "layiqsiz təxribatlar" adlandırdı.

Bu sətirlərin müəllifi belə süjetləri ilk dəfə müşahidə etmir. 2024-cü ilin mayında, Yeni Kaledoniya yanarkən Fransa hökuməti Azərbaycanı respublikanın daxili işlərinə qarışmaqda bərkdən ittiham etmiş və yerli səbəblərin olduğu yerdə xarici əl axtarmışdı. İndi rollar dəyişib. İnsan hüquqları və xarici müdaxilə barədə mühazirə oxumağa alışmış Paris özü yad informasiya kampaniyasının və yad nəsihətlərin obyektinə çevrildi. Tehranın nəsihətləri bundan daha doğru olmur. Lakin illər boyu başqalarına qiymət paylayan Fransa diplomatiyası həmin qiymətləri alanların rəğbətinə çətin ki, ümid bəsləyə bilər.

Le Penin heç nə etməsinə ehtiyac yoxdur

Şənbənin əsas qazananı demək olar ki, efirə çıxmadı. Marin Le Pen iki formulla kifayətləndi. Birincisi: qanuni sosial tələblər yenidən ölkəni xaosa sürükləmək istəyən ifrat solçular və Melanşonun deputatları tərəfindən "girov götürülüb". İkincisi: Fransa demokratiyanı təhdid edən dərin etimad və nüfuz böhranı yaşayır. Qalanını "Milli Birlik" partiyasının təbliğatçıları etdi: ən qəddar kadrları Makron onilliyinin tam xaosla başa çatdığı barədə şüar altında montaj etdilər.

Sorğular onun üçün demək olar ki, buludsuz mənzərə yaradır. "YuGov" şirkətinin oktyabrın 18-də dərc etdiyi məlumatlara görə, birinci turda Le Pen 34,1 faiz toplayır. Keçmiş baş nazir, mərkəz-sağ "Üfüqlər" partiyasının lideri Eduar Filipp 17,6 faiz, Melanşon 14,8 faiz qazanır. Oktyabrın 11-də sosialist ilkin seçkilərində qalib gələn Rafael Qlüksman 12,3 faiz alır. İkinci turda Le Pen Melanşonu 69-a qarşı 31 hesabı ilə ("Elab", 14-16 oktyabr), Qlüksmanı 55-ə qarşı 45 hesabı ilə ("YuGov", 12-15 oktyabr), Filippi isə 52-yə qarşı 48 hesabı ilə məğlub edir. Fərqi bir neçə bənd həddində saxlayan yeganə namizəd Makronun ilk baş naziridir və o, seçiciyə makronizmə görə niyə cavabdeh olmadığını izah etməli olacaq.

Hüquqi maneə də zəifləyib. 2026-cı il iyulun 7-də Paris Apellyasiya Məhkəməsi Le Peni Avropa Parlamentinin vəsaitlərini mənimsəməkdə təqsirli bilib və onu üç il azadlıqdan məhrumetməyə, bunun bir ilini elektron qolbaqla, 100 min avro cəriməyə və seçkili vəzifə tutmağa 45 aylıq qadağaya məhkum edib, qadağanın 30 ayı şərti olaraq. Məhkəmə açıq şəkildə "seçicinin seçim azadlığına" istinad edib. Le Penin namizədliyini irəli sürmək imkanı qorunub saxlanılıb, son söz Kassasiya Məhkəməsinindir. Fransız hüquqşünasları arasında belə bir fikir geniş yayılıb ki, o, qərarı nə qədər gec çıxararsa, yarışın favoritinin namizədliyini ləğv etmək bir o qədər çətin olacaq.

Bu vəziyyətdə "Milli Birlik" ideal mövqedədir, çünki yanan maşınlarla keçən hər yeni gecə nə büdcəyə, nə də polisə görə məsuliyyət daşımayan və onilliklər boyu öz ərazisi üzərində nəzarəti itirmiş dövlət barədə eyni tezisi təkrarlayan partiyanın xeyrinə işləyir. Onun heç nə təklif etməsinə ehtiyac yoxdur. Yanan bələdiyyə binasının yanında dayanmaq və pulsuz ölkədə küçələrdə asayişin arxasında istənilən növbəti prezidentin üzləşəcəyi eyni büdcə məhdudiyyətlərinin dayandığı barədə susmaq kifayətdir.

1968-ci ilin kölgəsi: niyə artıq de Qoll olmayacaq

Bu gün hamı 1968-ci ilin mayı ilə müqayisə aparır və bu müqayisənin siyasi məzmunu var. O zaman tələbə qiyamı və ümumi tətil ölkəni iflic etmişdi. Şarl de Qoll Milli Məclisi buraxdı və iyun seçkilərində qollistlər 487 mandatdan 293-nü, yəni təkbaşına mütləq çoxluğu qazandılar. Sıravi vətəndaşı qorxudan küçə sağçılara parlament bağışladı.

2026-cı illə qafiyə göz qabağındadır, lakin dəqiq deyil. 1968-ci ildə sağçılar hakimiyyətdə idi və de Qoll özünü xaosa qarşı asayişin qarantı kimi təqdim edə bildi. İndi asayişin qarantı kimi müxalifət görünür, hakimiyyət isə xaosun mənbəyi kimi görünür. Makron de Qollu oynaya bilməz, çünki məhz onun 2024-cü ilin yayında parlamenti buraxmaq qərarı çoxluğu olmayan indiki Milli Assambleyanı, 2022-ci ildən bəri beş baş nazirin bir-birini əvəz etməsini və büdcələri güclə keçirən azlıq hökumətini doğurdu. 2025-ci il sentyabrın 9-da baş nazir olan, oktyabrın 6-da istefa verən və oktyabrın 10-da yenidən təyin edilən Lekornyu bu qeyri-sabitliyin canlı təcəssümüdür.

Daha az danışılan başqa bir qafiyə də var. Son sovet hakimiyyəti də uzun müddət inanırdı ki, istənilən sosial etirazı "qanuni tələblərə" və "təxribatçılara" bölmək, sonra birincilərə komissiyalarla, ikincilərə isə dəyənəklə cavab vermək olar. O dövrün sonunu görmüş bu sətirlərin müəllifinə hökumətin eyni zamanda "qəzəbi eşitməyi" və "qətiyyətli" qalmağı vəd etdiyi intonasiya yaxşı tanışdır. Təcrübə göstərir ki, bu formul dövlətin iki yarıdan heç olmasa birinə resursu olduğu müddətdə işləyir. İndiki Yelisey sarayının resursu isə hər ikisində tükənir.

18 aprelə altı ay: seçki qutularına aparan üç yol

Prezident seçkilərinin birinci turu 2027-ci il aprelin 18-nə, ikinci turu isə mayın 2-nə təyin edilib. Makronun 48 yaşı var və o, 2017-ci ilin iki əsas vədindən heç birini, yəni maliyyəni sağlamlaşdırmaq və Le Penin yüksəlişini dayandırmaq vədlərini yerinə yetirə bilməmiş prezident nüfuzu ilə gedir.

Əsas ssenari darıxdırıcıdır. Oktyabrın 17-də başlayan Bütün Müqəddəslər günü məktəb tətili lisey blokadaları dalğasını səngidəcək. Noyabrın 1-dən dizelin ucuzlaşması hökumətə iki-üç həftəlik möhlət verəcək. Lekornyu payızı yaşayıb başa vuracaq, çünki rəqiblərinin seçkilərə yarım il qalmış 2027-ci ilin büdcəsini öz üzərinə götürməkdə marağı yoxdur. Küçə etirazı yoxa çıxmayacaq, lakin dekabradək həmkarlar ittifaqları, liseyçilər və radikallardan ibarət özəyə qədər daralacaq. "Milli Birlik" birinci tur sorğularında 33 faizdən yuxarı səviyyəni möhkəmləndirəcək.

İkinci ssenari daha təhlükəlidir. Əgər noyabrda İran Hörmüz boğazında hücumlarını davam etdirsə və "Brent" yenidən 110 dollardan yuxarı qalxsa, 12-18 sentlik güzəşt yeni bahalaşma dalğasında əriyib gedəcək. Tətildən qayıdan liseyçilər narazı sürücülərlə qarşılaşacaq, Makronun "yeni fəaliyyət üsulları" axtarmağı tapşırdığı polis isə şənbə rüsvayçılığının təkrarlanmasına yol verməmək əmri ilə küçələrə çıxacaq. Belə bir birləşmə yeni qurbanlar doğurur. Onların hər biri növbəti həftəsonu üçün bəhanəyə çevrilir.

Üçüncü ssenari hökumətin siyasi çöküşünü nəzərdə tutur. Bu gün az ehtimallı görünən etimadsızlıq səsverməsi "Boyun Əyməyən Fransa" və "Milli Birlik" eyni vaxtda Lekornyunun süqutunun hər ikisinə daha sərfəli olduğu qənaətinə gəlsə, reallığa çevriləcək. Prezident seçkilərinə yarım il qalmış Assambleyanı təkrar buraxmağa Makron imkan verə bilməz və bu fakt bütün oyunçulara məlumdur.

Makrondan sonra nə qalacaq

Dörd yoxlanıla bilən proqnoz verməyi riskə alıram. 2027-ci il mayın 2-dək Makron Milli Məclisi buraxmayacaq. Yelisey sarayı bu gün nə yazırsa yazsın, Loran Nunyes 2026-cı il dekabrın 31-dək Bovo meydanını tərk edəcək. Fransada dizelin orta qiyməti ilin sonunadək litr başına iki avrodan aşağı düşməyəcək. Mayın 2-də ikinci tura Marin Le Pen çıxacaq, onun ən ehtimal olunan rəqibi isə Eduar Filipp olacaq.

Qalanı daha az proqnozlaşdırılandır və onilliyin əsas yekunu da məhz bu qeyri-müəyyənlikdədir. Makronizm Fransaya sağlarla sollar arasında üçüncü yol, ideologiyaların hakimiyyəti əvəzinə səriştəli insanların hakimiyyətini vəd edirdi. O, hər sinfi müəllimlə, hər şəhəri polislə təmin edə bilməyən dövlətlə başa çatdı. Onun son aləti söz olaraq qaldı. Oktyabrın 18-də edilən müraciət yaxşı yazılmışdı, orada gənclər və tacirlər haqqında düzgün abzaslar da tapıldı. Sadəcə, sözlər artıq sakitliyə çevrilmir, çünki onların arxasında nə pul, nə də güc var.

Bazar ertəsi prezident təyyarəsi Küveytə doğru istiqamət götürdü. Bu vaxt Limojda Üçüncü Respublika dövründə ucaldılmış zəng qülləsinin yerindəki dağıntıları təmizləməyə başladılar. Onu artıq başqa bir prezident bərpa edəcək.

Müəllif: Malik Məlikov (Milli.Az redaktor)