Bir müharibə, çox nəticə: Dünya düzəni dəyişir

Milli.Az "Baku Network"da dərc olunmuş məqaləni təqdim edir:

İrana qarşı müharibə davam etdikcə, ekspertlər onun nə qədər sürəcəyini və hansı sonluqla bitə biləcəyini müzakirə etdikcə, artıq bir məqam aydın görünür: bu qarşıdurma təkcə Yaxın Şərqdəki mənzərəni dəyişmir, bütövlükdə qlobal strateji düzəni də silkələyir. MENA bölgəsində təhlükəsizlik konfiqurasiyası yenidən formalaşır, qüvvələr nisbəti onun hüdudlarından çox-çox uzaqlarda sürüşür, baş verənlərin fəsadları isə daha geniş geosiyasi məkana yayılmağa başlayır.

Məsələyə açıq mətnlə yanaşsaq, İsrail və ABŞ-ın İrana qarşı hava kampaniyasına başlamaq qərarı artıq başqa həyati əhəmiyyətli bölgələrdə böyük güclərin rəqabət məntiqinə təsir göstərib. Hər şeydən əvvəl, bu addım ABŞ ilə "diktaturalar oxu" adlandırılan Çin, Rusiya, İran və Şimali Koreya arasındakı qarşıdurmanın strukturunu dəyişib. Bu, klassik mənada hərbi-siyasi ittifaq deyil, daha çox ortaq maraq üstündə qurulmuş münasibətlər toplusudur. Onları birləşdirən əsas məqsəd isə ABŞ-ın və demokratik dünyanın mövqelərini sarsıtmaqdır.

Əgər bu münaqişə daha da genişlənərsə, o zaman başqa cəbhələrdə zəncirvari reaksiyanın detonatoruna çevrilə, nəticədə isə beynəlxalq münasibətlər sisteminin özünü dəyişdirə biləcək daha irimiqyaslı müharibəyə yol aça bilər.

Yanlış müharibə, yanlış məkan, yanlış zaman

Həqiqi dövlət strategiyası bir şeyi tələb edir: milli maraqların aydın dərki və geosiyasi prioritetlərin sərt şəkildə düzülüşü. 1951-ci ildə general Ömər Bredli general Duqlas MakArturun Koreya müharibəsini Çinə doğru genişləndirmək ideyasına qarşı çıxarkən sonradan klassikaya çevrilən belə bir fikir səsləndirmişdi: bu, "yanlış müharibə, yanlış məkanda, yanlış zamanda və yanlış düşmənə qarşı" olardı.

Bredli ilə prezident Harri Trumen sadə məntiqdən çıxış edirdilər: kommunist Çinlə müharibənin böyüdülməsi resursları əsas təhdiddən, yəni Avropadakı Sovet İttifaqından yayındırar və dünyanı Üçüncü Dünya müharibəsinə yaxınlaşdırardı. Əlbəttə, birbaşa tarixi paralellər həmişə şərtidir. Amma ABŞ-ın bugünkü İran kampaniyası məhz o köhnə mübahisənin əks-sədası kimi səslənir. İran, şübhəsiz, Vaşinqtonun uzun illərdir dəyişməyən və barışmaz rəqibidir. Ancaq bu gün ABŞ-ın diqqətini Yaxın Şərqə cəmləməsi qüvvəni, diqqəti və resursları daha ciddi istiqamətlərdən yayındırır. Söhbət Qərb yarımkürəsindən, Hind-Sakit okean məkanından və Avropadan gedir. ABŞ-ın 2025-ci il Milli Təhlükəsizlik Strategiyası da məhz bu üç məkanı əsas prioritet kimi göstərir.

ABŞ-ın öz strategiyasında Yaxın Şərq yalnız dördüncü yerdədir

Ötən payız Tramp administrasiyasının dərc etdiyi strategiyada Yaxın Şərq Amerika prioritetləri iyerarxiyasında cəmi dördüncü sıradadır. Ondan öndə Qərb yarımkürəsi, Asiya və Avropa gəlir. Sənəddə kifayət qədər açıq deyilir ki, Yaxın Şərqin həm uzunmüddətli planlaşdırmada, həm də gündəlik xarici siyasət praktikasında ABŞ siyasətinin mərkəzində dayandığı dövr, xoşbəxtlikdən, geridə qalıb. Bu isə regionun əhəmiyyətini itirməsi ilə yox, əvvəlki kimi daimi qıcıq mənbəyi və ani fəlakət riski doğuran məkan olmaması ilə izah edilir.

Ancaq reallıqda mənzərə tam əksidir. Məhz Yaxın Şərq yenidən Amerikanın hərbi resurslarının getdikcə daha böyük payını udmağa başlayır. Bu isə başqa regionlarda, ilk növbədə Atlantik və Sakit okean məkanında manevr imkanlarını daraldır. Halbuki ABŞ-ın strateji gələcəyi mahiyyət etibarilə elə həmin iki əsas teatrdan asılı olacaq.

İranda "vurulan hədəflərin sayğacı" məntiqi işləməyəcək

Bu müharibə Vyetnamın dərslərinə, daha yaxın tarixi təcrübəni götürsək, Qlobal Terrorla Müharibənin dərslərinə ziddir. Vaşinqtonu yenidən köhnə səhvlərin təkrarına sürükləyir. Müharibələr dağıdılmış obyektlərin statistikasına görə yox, siyasi məqsədlərə çatmaq üçün aparılır. Necə ki, Vyetnam müharibəsinin nəticəsi öldürülənlərin sayına görə müəyyənləşmirdi, İranla müharibənin taleyi də ABŞ qüvvələrinin neçə kateri, neçə buraxılış qurğusunu və ya neçə raket mövqeyini məhv etməsi ilə həll olunmayacaq.

Belə göstəricilər ən yaxşı halda Vaşinqtonun "otu biçmək", yəni İranın hərbi potensialını müvəqqəti zəiflədib onu bir neçə il geriyə atmaq qabiliyyətini göstərir. Amma bu, qələbə strategiyası deyil, sadəcə problemi sonraya saxlamaq texnikasıdır.

Ən əsas məqam isə budur ki, bu müharibənin artıq kənar qazananları var. İranla münaqişənin yaratdığı enerji daşıyıcıları bahalaşması Rusiyaya təzyiqi yumşaldır. Neft nə qədər bahalaşırsa, Moskvanın sanksiya itkilərini kompensasiya etməsi bir o qədər asanlaşır və onun maliyyə qazancı bir o qədər hiss olunur. Eyni vaxtda Çin Xalq Azadlıq Ordusunu əlavə şəkildə hazırlamaq, dəniz gücünü artırmaq və donanmasını ardıcıl genişləndirmək üçün qiymətli vaxt əldə edir. Pekin üçün bu, başqasının müharibəsi hesabına alınmış strateji fasilədir.

Dörd regional balans var, onlardan ikisi artıq çat verir

Müasir beynəlxalq təhlükəsizlik sistemi getdikcə bir neçə qarşılıqlı bağlı dayağın saxladığı kövrək konstruksiyanı xatırladır. Bu gün dörd əsas regional balansdan danışmaq olar: ikisi başlıca, yəni Avropa və Hind-Sakit okean bölgəsində, ikisi isə ikinci dərəcəli, yəni Yaxın Şərqdə və Koreya yarımadasında.

Problem ondadır ki, bu balanslardan ikisi artıq dağılmağa başlayıb. Avropa Rusiyanın Ukraynaya müdaxiləsi ilə sabitliyini itirib. Bu müdaxilə avropalıların heç olmasa ritorika səviyyəsində hələ də israr etdikləri əvvəlki qayda və normaların qalıqlarını da süpürüb. Yaxın Şərq isə öz növbəsində ABŞ-ı yenidən birbaşa güc qarşıdurmasına çəkir və daimi türbülans ocağından çıxıb uzunmüddətli, iri müharibə meydanına çevrilmək riski daşıyır.

İrana qarşı kampaniyanın tempini saxlamaq üçün Pentaqon artıq raketdən müdafiə və hava hücumundan müdafiə sistemlərini başqa istiqamətlərdən köçürməyə məcbur qalır. Bu da avtomatik olaraq məhz həqiqətən kritik olan bölgələrdə çəkindirmə amilini zəiflədir. Başqa sözlə, ABŞ-ın Yaxın Şərqdə atdığı hər əlavə addım Rusiya, Çin və Şimali Koreya üçün risk pəncərəsini bir qədər də açır.

Bir bölgədəki müharibə bütün dünyada qüvvələr nisbətini dəyişir

Məhz burada baş verənləri hələ də lokal Yaxın Şərq böhranı kimi görənlərin əsas strateji yanlışı üzə çıxır. Artıq belə "lokal" müharibələr qalmayıb. Bu gün istənilən iri münaqişə qaçılmaz olaraq dünyanın başqa hissələrində qüvvələrin bölgüsünə təsir edir.

Məlumatlara görə, Rusiya İrana dəstəyini davam etdirir, o cümlədən Amerika qüvvələrinə qarşı zərbələr üçün hədəf təyinatı məsələlərində yardım göstərir. Çin Tehran üçün əsas iqtisadi tərəfdaş və mühüm texnologiya mənbəyi olaraq qalır. Həm Moskva, həm də Pekin təkcə Amerika silahlarının nə dərəcədə effektiv işlədiyinə yox, həm də ABŞ-ın sursat və ələkeçirmə vasitələri ehtiyatlarının nə qədər sürətlə tükəndiyinə diqqətlə baxır.

Xüsusilə diqqətçəkən məqam odur ki, nisbətən sakit bir dövrdən sonra Çin məhz İsrail və ABŞ-ın İrana qarşı kampaniyası miqyas və intensivlik baxımından genişlənməyə başlayanda Tayvan ətrafında hava fəallığını kəskin artırdı. Bu, təsadüf deyil, məqamın strateji şəkildə oxunmasıdır.

Rusiya isə Ukraynada yeni yaz hücumuna hazırlaşır və hesablayır ki, Kiyev səmasını qorumaq üçün Amerikadan daha az raket-ələkeçirici alacaq. Əgər Tramp administrasiyası həqiqətən də Hörmüz boğazının tam blokadasına doğru gedirsə, o zaman bu münaqişə qaçılmaz şəkildə Fars körfəzindən neft tədarükündən kritik dərəcədə asılı olan başqa dövlətlərin də reaksiyasına səbəb olacaq.

Amerikanın taleyini Yaxın Şərq yox, Atlantika və Sakit okean həll edəcək

ABŞ tarixinin göstərdiyi budur ki, Amerika ənənəvi olaraq böyük dünya münaqişələrinə gec qoşulub, digər iştirakçılardan daha az itki verib və məhz buna görə də müharibədən sonrakı dünya düzəninə təsir baxımından ən güclü mövqedə çıxıb. Amma son iyirmi ildə Amerikanın strateji sinfi, deyəsən, böyük hərbi kampaniyaların əsl qiymət hissini itirib. Xüsusən də söhbət ikinci dərəcəli cəbhələrdə aparılan müharibələrdən gedəndə.

Halbuki Amerikanın real güc gələcəyi heç də Yaxın Şərqdə müəyyənləşməyəcək. Bu məsələ Atlantikada və Sakit okeanda həll olunacaq. Dünya siyasətinin ağırlıq mərkəzi məhz ordadır, yeni qüvvələr balansı məhz orada formalaşır, XXI əsrin əsas qarşıdurması da elə həmin məkanlarda açılır.

Əgər ABŞ doğrudan da gələcək dünyanın memarlığına təsir imkanını saxlamaq istəyirsə, onun strategiyası məhz bu məkanlara köklənməlidir. Resurs, logistika, müdafiə istehsalı və müttəfiqlik öhdəlikləri ilə bağlı bütün hesablamalar ilk növbədə Rusiyanı və Çini cilovlamaq, zərurət yaranarsa onları məğlub etmək ehtiyacından çıxış etməlidir.

11 sentyabrdan sonra ABŞ həyati maraqların riskə atıldığı yerdə yox, çox vaxt başqa məkanlarda vuruşdu

Soyuq müharibə dövründə Amerika liderləri özlərinə təkcə belə sual vermirdilər ki, ölkənin hərbi əməliyyata başlamaq üçün gücü və imkanı varmı. Əsas sual başqaydı: ümumiyyətlə o oyuna girməyə dəyərmi və bunun nəticəsi nə olacaq?

11 sentyabrdan sonra bu yanaşma böyük ölçüdə itib. ABŞ getdikcə daha çox hallarda hərbi gücdən elə təhdidlərə qarşı istifadə edib ki, onlar həmişə Amerikanın həyati maraqlarına birbaşa toxunmurdu. İranla indiki müharibə də eyni strateji nasazlığın növbəti nümunəsinə çevrilə bilər.

Bəli, İran təhlükəli, aqressiv və Yaxın Şərqdə dominantlıq iddiası daşıyan dövlətdir. Amma başqa bir həqiqət də var: Rusiya və Çinin dəstəyi olmadan Tehran strateji uğur qazana bilməz. Bu isə o deməkdir ki, ABŞ üçün əsas çağırış mənbəyi sırf İranın özü deyil. Vaşinqtonun başlıca rəqibləri "sərhədsiz tərəfdaşlıq"la bağlanan Moskva və Pekindir. İran bu konstruksiyada önəmli, amma yenə də yardımçı rol oynayır.

Ona görə də Ömər Bredlinin formulunu yenidən yada salsaq, bu müharibəni bəlkə də "doğru düşmənlərlə toqquşma" adlandırmaq olar. Amma o, nə doğru zamanda aparılır, nə də doğru cəbhədə.

Əsas qlobal rəqabət fonunda ikinci dərəcəli cəbhə

ABŞ yenidən Yaxın Şərq bataqlığına saplanır və bölgənin ən çox sabitliyə ehtiyac duyduğu bir anda daha bir regional münaqişəyə girir. Bütün əhəmiyyətinə baxmayaraq, Yaxın Şərq Atlantikada və Hind-Sakit okean məkanında gedən daha böyük qarşıdurmanın fonunda yenə də ikinci dərəcəli cəbhədir.

ABŞ-ın gələcək qlobal təhlükəsizlik sistemini formalaşdırmaq qabiliyyəti məhz bu iki həyati zonada çəkindirməni qoruyub saxlaya bilməsindən asılıdır. Yaxın Şərqdə əsas vəzifə isə bitib-tükənməyən yeni müharibələrə sürüklənmək yox, artıq iki onillikdir Amerikadan resursu, diqqəti və strateji enerjini sovuran regionu sabitləşdirmək olmalıdır.

Rusiya Şərqi Avropa üzərində nəzarəti bərpa etməyə, qitədə itirdiyi təsiri qaytarmağa çalışdığı, Çin isə ardıcıl şəkildə Hind-Sakit okean bölgəsində dominantlıq uğrunda işlədiyi bir vaxtda, İranın hərbi potensialı nə qədər ciddi olsa da, yaratdığı təhlükənin miqyası Moskva və Pekinin imkanları ilə müqayisə oluna bilməz. Deməli, real prioritetlər də məhz belə sıralanmalıdır, kağız üzərində deyil, gerçək siyasətdə də.

Milli.Az