İzləmə və kiberhücumlar daha əlçatan olur: süni intellekt hansı rolu oynayır ?- Anthropic hesabatının TƏHLİLİ

Son illərdə süni intellekt dünyanın hər yerində təkcə adi insanlar üçün deyil, həm də xüsusi xidmət orqanları, siyasi təşkilatlar və hərbi tərtibatçılar üçün iş alətinə çevrilib. İndi ondan kəşfiyyat məlumatlarının toplanması, təbliğat kampaniyalarının hazırlanması və silahların idarə edilməsi üçün proqramların yaradılmasında istifadə olunur. Əvvəllər böyük işçi heyəti və ciddi büdcə tələb edən işlər indi kiçik komandalar üçün də əlçatan olur.

Claude süni intellekt köməkçisinin tərtibatçısı olan Amerikanın Anthropic şirkəti belə halları 2026-cı ilin sentyabrında yayımladığı hesabatda təsvir edib. Hesabatda Çin, İran, BƏƏ, Mali, Yəmən və Rusiyadan olan dövlət strukturları, onlarla əlaqəli təşkilatlar və özəl qruplar qeyd olunur. Şirkətin qiymətləndirməsinə görə, süni intellekt xərcləri azaldır, əməliyyatları sürətləndirir və onları daha geniş miqyasda həyata keçirməyə imkan verir.

Yəqin ki, çoxları bunun fərqində deyil, lakin ən təhlükəli dəyişiklik bu imkanların əlçatan olmasıdır. Əvvəllər əməliyyatın mürəkkəbliyi özü iştirakçıların sayını məhdudlaşdırırdı: mütəxəssislər tapmaq, onların işini təşkil etmək və maliyyələşməni təmin etmək lazım idi. İndi bu xərclərin bir hissəsini süni intellekt əvəz edə bilər. Əvvəlki büdcəni qorumaqla sifarişçi daha çox hədəf seçmək və eyni vaxtda bir neçə layihəyə başlamaq imkanı əldə edir.

Nəticədə beynəlxalq təhlükəsizlik daha geniş insan çevrəsinin qəbul etdiyi qərarlardan asılı vəziyyətə düşür. İnformasiya kampaniyası hazırlamaq, kəşfiyyat məlumatları toplamaq və ya mürəkkəb proqram vasitəsi yaratmaq imkanı kiçik podratçılar və müstəqil qruplar üçün də əlçatan olur. Onların əlaqələrini izləmək və son qərarları kimin qəbul etdiyini anlamaq isə ayrıca bir vəzifəyə çevrilir.

Anthropic-in BƏƏ rəsmiləri ilə əlaqələndirdiyi əməliyyatlardan birində təxminən 300 saxta hesabdan istifadə olunub. Kampaniya "Müsəlman Qardaşları"na qarşı yönəldilmişdi və Sudandakı münaqişəyə də toxunurdu. Claude-un köməyi ilə BMT-nin İnsan Hüquqları Şurasında çıxışlar üçün materiallar hazırlanır, BƏƏ ilə əlaqə gizlədilir, həmçinin Avropalı siyasətçilər və jurnalistlər haqqında dosyelər toplanırdı. Burada təhlükə sifarişçinin maraqlarına müstəqil ictimai sübutlar formasını vermək imkanından ibarətdir. Belə materiallar dövlətlərin reputasiyasından və siyasi qərarlardan asılı olan müzakirələrə daxil ola bilər.

İran strukturları çoxdilli informasiya kampaniyalarının hazırlanması üçün Claude-dan istifadə ediblər. Model rəsmi məlumatları müxtəlif auditoriyalara uyğunlaşdırır, paylaşımların xarici müəlliflərin materialları kimi təqdim edilməsinə və Qərb tədqiqat mərkəzlərinə yalan fikirlərin aid edilməsinə kömək edirdi. Dünya siyasəti üçün bu, başqa ölkələrin informasiya məkanında daimi iştirakın ucuzlaşması deməkdir. Sifarişçi tanış dildə və etibar doğuran mənbələr vasitəsilə oxucuya müraciət etmək imkanı əldə edir.

Belə kampaniyaların təhlükəsi zaman keçdikcə artır, çünki uzunmüddətli fəaliyyət ictimai gərginlik anlarına - seçkilər, hərbi qarşıdurmanın kəskinləşməsi və ya böyük qalmaqal zamanı - düşmək üçün çoxsaylı imkanlar yaradır. Materialların ucuz hazırlanması cəhdləri davam etdirməyə, mövzuları dəyişməyə və mesajı mənimsəyəcək auditoriyanı axtarmağa imkan verir. Bununla belə, paylaşımların sayını onların cəmiyyətə göstərdiyi sübut olunmuş təsirdən ayırmaq lazımdır.

Daha geniş miqyasda etimada zərər dəyməsi də gözləniləndir. İnsanlar saxta hesabların və saxta materialların mövcudluğuna öyrəşdikcə, şübhələr həqiqi sübutlara da yayılmağa başlayır. Süni intellektdən istifadə edilməsində ittihamın özü siyasi baxımdan əlverişli vasitəyə çevrilir. İctimai mübahisə getdikcə daha çox məzmunun müzakirəsini arxa plana keçirərək mənbəyə etibar uğrunda mübarizəyə çevrilə bilər.

Problem izləmə sahəsində daha da kəskin şəkildə özünü göstərir. Malidə Claude təxminən 25 milyon SIM-kartı əhatə edən sistemin hazırlanmasına kömək edib. Sistem telefon məlumatlarını dövlət reyestrləri ilə birləşdirir, müxtəlif SIM-kartların sahibinin səsini tanıyır və telefon nömrəsi əsasında dosye hazırlayırdı. Çinlə bağlı hallarda isə model dini icmalar və diasporlar haqqında məlumatların toplanmasında istifadə olunub. Əməliyyatlardan birinə Suriyadakı uyğurların yazışmalarının təhlili və onları cəlb etmək üçün müraciətlərin hazırlanması, cavabların isə real vaxt rejimində tərcümə edilməsi daxil idi.

Belə layihələr məlumat toplamaqla insana birbaşa təsir göstərmək arasındakı məsafəni azaldır. Əlaqələr, hərəkətlər və baxışlar haqqında məlumatlar təzyiq göstərmək üçün əsas ola bilər. İqtisadi tərəfi xüsusilə narahatlıq doğurur: əgər hər yeni profilin hazırlanması minimal xərc tələb edirsə, sistem sahibində müşahidə dairəsini genişləndirmək üçün stimul yaranır. Kütləvi izləmə gündəlik idarəetmə baxımından daha asanlaşır, insanların isə məlumatlarının kim tərəfindən və nə üçün toplandığını anlamaq imkanları məhdud olaraq qalır.

Kiberməkan əməliyyatlarında Claude haker hücumlarını və oğurlanmış məlumatların emalını avtomatlaşdırmağa kömək edib. Məsələn, Anthropic-in ShinyHunters ilə əlaqələndirdiyi iştirakçılar sonradan şantaj etmək məqsədilə şirkətlərin məlumatlarını oğurlamaq üçün süni intellektdən istifadə ediblər. Biznes üçün bu, müdafiəyə əlavə yük deməkdir - hücumun həyata keçirilməsinə çəkilən xərclərin azalması əvvəllər vaxt sərf etməyə dəyməyən hədəfləri belə cəlbedici edir. Bir qrup üçün eyni vaxtda bir neçə təşkilata qarşı fəaliyyət göstərmək asanlaşır.

Bundan əlavə, hərbi tərtibatlar da risk yaradır. Yəməndə Claude raketlərin tuşlanması üçün proqramların yaradılmasında istifadə olunub. Tərtibatçılar sınaq buraxılışı həyata keçirib, daha sonra ehtimal olunan uğursuzluğun səbəblərini təhlil etmək üçün yenidən modelə müraciət ediblər. Çindəki layihələrə torpedolara qarşı sistem və radarların, maneələrin qiymətləndirilməsi, həmçinin hədəflərin sıradan çıxarılma ardıcıllığının seçilməsi üçün proqram vasitələri daxil olub. Rusiya da pilotsuz uçuş aparatları qrupu üçün proqram təminatı ilə əlaqəli şəkildə qeyd olunur.

Əlçatan mühəndislik dəstəyi yeni layihələrin meydana çıxmasını sürətləndirə və bu işlə məşğul olan komandaların sayını artıra bilər. Təhlükəsizlik baxımından proqramın yaradılması ilə onun tətbiqi arasındakı müddət xüsusilə əhəmiyyətlidir. Sürətləndirilmiş tərtibat sınaqlara və praktiki istifadəyə daha tez keçmək üçün stimul yaradır. Burada səhvin qiyməti sistemin fəaliyyət zonasına düşən insanlar və obyektlər üçün yaranan nəticələrlə ölçülür.

Anthropic əlaqəli hesabların bloklandığını, müdafiə sistemlərinin yeniləndiyini və məlumatların tərəfdaşlara və dövlət qurumlarına ötürüldüyünü bildirir. Mali-dəki izləmə sistemi ilə bağlı şirkət açıq şəkildə qeyd edir: bloklama onun hazırlanmasına gələcək yardımı məhdudlaşdırıb, lakin artıq yerləşdirilmiş platforma lokal şəkildə işləməyə davam edib. Bu, süni intellekt təminatçısının imkanlarının mühüm sərhədidir. Onun köməyi ilə yaradılmış alət xidmətə çıxış dayandırıldıqdan sonra da fəaliyyət göstərə bilər.

Buna görə bütün nəzarəti model tərtibatçılarının üzərinə qoymaq səhv olardı. Məsuliyyət sifarişçilərə, podratçılara və hazır sistemlərdən istifadə edən təşkilatlara da şamil edilməlidir. Beynəlxalq əməkdaşlığın konkret vəzifələrə ehtiyacı var: təhlükəli əməliyyatlar haqqında məlumat mübadiləsi, onların maliyyələşdirilməsinin araşdırılması və qərarların insanların həyatına və azadlığına təsir etdiyi hallarda süni intellektdən istifadə qaydalarının müəyyənləşdirilməsi.

Süni intellektin bu cür istifadəsinin təhlükəsi artıq praktiki xarakter daşıyır. Texnologiya nəticələri çoxdan məlum olan fəaliyyətlərin - müdaxilənin, izləmənin, məlumat oğurluğunun və silah hazırlanmasının - xərclərini azaldır. Yaxın illərin əsas riski belə əməliyyatların sayının artması və cəmiyyətin onları vaxtında aşkar edib dayandırmaq imkanlarının məhdud qalmasıdır.

Müəllif: İbrahim Əliyev