“Sehrli xalat”ın Rəşidi niyə gülə bilmirdi? – Məşhur filmin kamera arxası - (Foto)

Azərbaycan kinosunun elə filmləri var ki, üstündən yarım əsrdən çox vaxt keçsə də, tamaşaçı onları hər dəfə eyni maraqla izləyir. Uşaqlığımızın unudulmaz ekran əsərlərindən olan "Sehrli xalat" da belə filmlərdəndir. Bir xalatın köməyi ilə keçmişə və gələcəyə səyahət edən uşaqlar, qəddar xan, sehrbaz İo-Kio və gələcəyin qeyri-adi mənzərələri neçə-neçə nəslin yaddaşına həkk olunub.

Amma çoxlarının bilmədiyi bir məqam var: filmdə Rəşid obrazını canlandıran uşaq aktyor çəkilişlərdə öz səsi ilə danışmırdı. Üstəlik, onun gülüşünü səsləndirmək rejissorun ən çox çətinlik çəkdiyi məqamlardan birinə çevrilmişdi.

Bəs "Sehrli xalat" necə çəkilib? Rəşid roluna başqa hansı məşhur aktyorlar namizəd olub? Filmin baş qəhrəmanı sonralar niyə Azərbaycandan köçüb? Uşaqlıq illərimizin sevimli ekran əsərinin kameraarxasında hansı maraqlı hadisələr yaşanıb?

Milli.Az lent.az-a istinadən "Sehrli xalat" filminin yaranma tarixçəsini və az bilinən məqamlarını təqdim edir.

Gələcəyə səyahət edən Azərbaycan uşaqları
1964-cü ildə "Azərbaycanfilm" kinostudiyasında istehsal olunan "Sehrli xalat"ın quruluşçu rejissoru Əlisəttar Atakişiyevdir. Filmin ssenarisini rejissor Aleksandr Tarasovla birlikdə yazıb.

Ekran əsərinin hadisələri Bakıda başlayır. Pionerlərin bayram tədbirinə gələn məşhur sehrbaz İo-Kio uşaqlara qeyri-adi xalat təqdim edir. Bu xalatı geyinən şəxs istədiyi dövrə səyahət edə bilir.

Beləcə, məktəblilər Rəşid və Zərifə həm keçmişin xan sarayına düşür, həm də gələcəyin insanları ilə tanış olurlar.

Film sadəcə fantastik macəra deyil. Burada keçmişin ədalətsizliyi, insanın elmə və biliyə münasibəti, gələcək haqqında arzular da öz əksini tapır.

Ən maraqlısı isə odur ki, 1960-cı illərin texniki imkanları ilə çəkilən ekran əsərində kosmik səyahət, gələcəyin şəhərləri və qeyri-adi texnologiyalar təsvir olunurdu.

Rəşid roluna Yaşar Nuri də namizəd olub
Filmin əsas qəhrəmanı Rəşidi Azər Qurbanov canlandırıb. Lakin rolun ona həvalə edilməsi dərhal baş verməyib.

Mətbuatda dərc olunan xatirələrə görə, Rəşid obrazı üçün keçirilən sınaq çəkilişlərində Azər Qurbanovla yanaşı, sonralar Azərbaycanın məşhur aktyorlarına çevrilən Yaşar Nuri və Ramiz Əzizbəyli də iştirak ediblər.

Rejissor yekunda Azər Qurbanovu seçib.

Beləliklə, Azərbaycan kinosunun ən məşhur uşaq obrazlarından biri məhz onun ifasında ekran həyatı qazanıb.

Maraqlıdır ki, filmin çəkildiyi dövrdə Azər Qurbanov Azərbaycan dilində sərbəst danışmırdı. O, rusdilli məktəbdə təhsil almışdı.

Bu səbəbdən Rəşid obrazının Azərbaycan dilində səsləndirilməsi başqa aktyora tapşırılıb.

Rəşidin səsi əslində kimə məxsusdur?
Tamaşaçıların Rəşidin səsi kimi tanıdığı səs Yusif Şeyxova məxsusdur.

Yusif Şeyxov filmdə Eldar obrazını da canlandırıb. Bununla yanaşı, Rəşidin Azərbaycan dilindəki dialoqlarını səsləndirib.

Aktyorun sonrakı xatirələrindən məlum olur ki, səsləndirmə prosesi heç də asan keçməyib.

Xüsusilə bir səhnə yaradıcı heyəti xeyli çətinliyə salıb.

Rejissoru əsəbiləşdirən gülüş səhnəsi
Filmdə Rəşidlə Zərifənin Ay səthində qaçdı-tutdu oynadığı epizod var. Həmin səhnədə Rəşid gülür.

Lakin bu gülüşü studiyada yenidən səsləndirmək lazım gələndə Yusif Şeyxov çətinliklə üzləşib.

Aktyorun xatirəsinə görə, heç bir gülməli hadisə olmadan təbii gülüşü təkrarlamaq onda alınmırmış.

Rejissor Əlisəttar Atakişiyev isə səsləndirmənin ekrandakı hərəkətlə tam uyğun gəlməsini tələb edirmiş.

Nəticədə səhnə dəfələrlə təkrarlanıb. Studiyadakı təcrübəli aktyorlar Yusif Şeyxova süni görünmədən gülməyin yollarını göstəriblər.

Nəhayət, rejissorun istədiyi nəticə əldə olunub.

Bu gün tamaşaçı üçün bir neçə saniyəlik adi gülüş kimi görünən həmin epizodun arxasında belə bir zəhmət dayanır.

Bir səhnə üçün səkkiz dəfə çəkiliş
"Sehrli xalat"da çoxlu uşaq aktyorun iştirakı çəkiliş prosesini çətinləşdirən əsas amillərdən olub.

Yusif Şeyxovun xatirələrinə görə, uşaqların eyni anda rejissorun tapşırıqlarını yerinə yetirməsi hər zaman asan olmayıb.

Bəzi səhnələrin alınması üçün yeddi-səkkiz dəfə təkrar çəkiliş aparılıb.

Bununla belə, filmdəki uşaqların təbii davranışları və səmimiyyəti ekran əsərinin uğurlu alınmasında mühüm rol oynayıb.

Qəddar xanı kim canlandırıb?
Filmin ən yaddaqalan obrazlarından biri Əliağa Ağayevin canlandırdığı xandır.

Xanın özündənrazı davranışları, ətrafındakı məmurların yaltaqlığı və saraydakı komik hadisələr filmin satirik xəttini təşkil edir.

Əliağa Ağayevin aktyor oyunu sayəsində bu obraz həm gülməli, həm də qəddar hakimiyyətin rəmzi kimi yadda qalır.

Filmdə baş vəzir obrazını Ağahüseyn Cavadov, vəkili İsmayıl Osmanlı, vəziri isə Hüseynağa Sadıqov canlandırıb.

Məhz bu təcrübəli aktyorların iştirakı keçmişə səyahət səhnələrinə xüsusi kolorit verib.

İo-Kio obrazının sirri
Uşaqları zaman səyahətinə aparan sehrbaz İo-Kio obrazını Anatoli Falkoviç canlandırıb.

Onun gətirdiyi sehrli xalat filmin bütün hadisələrini hərəkətə gətirən əsas vasitədir.

İo-Kio uşaqlara yalnız qeyri-adi macəra yaşatmır. O, həm də onların keçmişlə gələcəyi müqayisə etməsinə, gördüklərindən nəticə çıxarmasına şərait yaradır.

Bu baxımdan sehrbaz obrazı ekran əsərində nağıl qəhrəmanı ilə maarifləndirici bələdçi arasında maraqlı bir mövqe tutur.

O dövrdə fantastik səhnələr necə yaradılırdı?
"Sehrli xalat"ın diqqətçəkən xüsusiyyətlərindən biri fantastik səhnələrin hazırlanmasıdır.

Kompüter qrafikasının olmadığı dövrdə belə görüntülərin yaradılması üçün xüsusi dekorasiyalardan, quraşdırılmış çəkiliş üsullarından və kino texnikasından istifadə olunurdu.

Filmin yaradıcı heyətində quraşdırılmış səhnələrin operatoru Sergey Klyuçevski və rəssamı Eduard Abdullayev də yer alıb.

Quruluşçu operator Teyyub Axundov, rəssamlar Məmməd Hüseynov və Cəbrayıl Əzimov ekran əsərinin vizual dünyasının yaradılmasında iştirak ediblər.

Bu gün sadə görünən bəzi effektlər o dövrün kino istehsalı üçün xüsusi hazırlıq və texniki həll tələb edirdi.

Filmin musiqisini kim yazıb?
"Sehrli xalat"ın musiqisi görkəmli Azərbaycan bəstəkarı Arif Məlikova məxsusdur.

Filmin musiqi tərtibatında dirijor kimi Niyazi də iştirak edib.

Musiqi fantastik hadisələrin, saray səhnələrinin və uşaqların macəralarının təsirini gücləndirən mühüm elementlərdən biridir.

Rəşid niyə Amerikaya köçüb?
Filmin ən maraqlı talelərindən biri də Azər Qurbanovla bağlıdır.

1955-ci ildə Balakəndə doğulan Azər Qurbanov uşaqlıq illərində kino sahəsində fəaliyyət göstərsə də, sonradan həyatını aktyorluqla bağlamayıb.

Mətbuatda dərc olunmuş bioqrafik məlumatlara görə, o, müxtəlif illərdə Moskvada, Sankt-Peterburqda və Odessada yaşayıb.

Qarabağ münaqişəsinin başladığı dövrdə dostlarının dəvəti ilə ABŞ-a gedib. Əvvəlcə bu səfərin müvəqqəti olacağını düşünürmüş.

Lakin sonradan Amerikada qalmağa qərar verib.

Aktyorun müsahibələrində bildirdiyinə görə, Bakıya qayıtmaq istəyəndə anası ona geri dönməməyi məsləhət görüb.

Beləcə, uşaqlıq illərində Azərbaycan tamaşaçısının sevgisini qazanan Rəşid həyatının böyük hissəsini vətəndən uzaqda keçirib.

Kino ulduzundan sahibkara
Azər Qurbanovun sonrakı fəaliyyəti kino ilə bağlı olmayıb.

Onun haqqında dərc edilmiş məlumatlarda ABŞ-da bizneslə məşğul olduğu, internet üzərindən satış və tibbi daşımalar sahəsində çalışdığı bildirilir.

Bununla belə, Azərbaycan tamaşaçısı onu hələ də "Sehrli xalat"ın Rəşidi kimi xatırlayır.

Film yenidən bərpa olunub
İllər keçdikcə köhnə kinolentlərin fiziki vəziyyətinin pisləşməsi klassik ekran əsərlərinin qorunmasını vacib məsələyə çevirir.

"Sehrli xalat" da bərpa işləri aparılmış Azərbaycan filmlərindəndir.

2011-ci ildə yayılan məlumatlara görə, Azərbaycan Dövlət Film Fondu Rusiya Dövlət Film Fondu ilə birlikdə ekran əsərinin bərpası üzərində işləyib.

Bu işlər filmin gələcək nəsillər üçün qorunmasına xidmət edib.

Niyə "Sehrli xalat" hələ də sevilir?
1964-cü il oktyabrın 3-də ilk dəfə nümayiş etdirilən "Sehrli xalat" artıq altmış ildən çoxdur Azərbaycan kinosunun sevilən nümunələrindən biri olaraq qalır.

Bunun səbəbi yalnız fantastik hadisələr deyil. Filmdə uşaqlıq marağı, dostluq, elmə inam, ədalət arzusu və gələcəyə ümid birləşir.

Bir zamanlar ekran qarşısında sehrli xalat arzulayan uşaqlar bu gün artıq böyüyüblər. Lakin həmin xalatın apardığı qeyri-adi dünyalar tamaşaçı yaddaşında yaşamağa davam edir.

"Sehrli xalat"ın əsl sehri də bəlkə elə bundadır: tamaşaçını keçmişə və gələcəyə aparan film, illər keçsə də, onu öz uşaqlığına qaytara bilir.

Müəllif: Ülkər Vəliyeva (Milli.Az redaktor)