Məkkə ittifaqı: Ankaranın ertələməyi seçdiyi yaddaş

2026-cı il oktyabrın 5-də Türkiyənin xarici işlər naziri Hakan Fidan və milli müdafiə naziri Yaşar Gülər Ər-Riyadda Səudiyyə Ərəbistanının praktiki müdafiəsinin müzakirə olunduğu masa arxasında əyləşmişdilər. Avqustun 7-də Türkiyə, Səudiyyə Ərəbistanı və Pakistan tərəfindən yaradılan Məkkə Müdafiə İttifaqı bəyanatlardan real hərbi mexanizm mərhələsinə keçirdi. Oktyabrın 7-də Reuters artıq xəbər verirdi ki, Türkiyə krallığa avadanlıq, kəşfiyyat dəstəyi, hava hücumundan müdafiə və pilotsuz uçuş aparatlarına qarşı əməliyyatlarda yardım göstərir. Halbuki Türkiyə Böyük Millət Məclisi sazişi hələ ratifikasiya etməyib.

Yüz on il əvvəl isə silahın hərəkət istiqaməti tamam başqa idi.

O vaxt silah Türkiyənin ərəb rəqiblərinə gedirdi.

Britaniya arxivləri hesab-kitabı siyasi nitqlərdən daha yaxşı qoruyub saxlayıb. India Office Records-un IOR/L/PS/10/609/2 nömrəli işində Məkkə şərifi Hüseyn bin Əliyə dörd ay ərzində hər ay 125 min funt sterlinq subsidiya verildiyi qeydə alınıb. Onun oğlu Abdullah isə Hicazın şimalındakı qəbilələrlə işləmək üçün əlavə 10 min funt istəyib. Siyasi bəyanatları istənilən cür yozmaq olar. Bank hesabını yozmaq isə xeyli çətindir. XX əsrin əvvəllərinin yarım milyon funtu Osmanlı imperiyasına qarşı üsyana hazırlaşan adama verilirdi.

Hüseyn Osmanlı dövləti üçün yad adam deyildi. İstanbul onu 1908-ci ildə Məkkə əmiri təyin etmişdi. Oğulları Abdullah və Feysəl də Osmanlı siyasi sisteminin içində idilər. Sonra Hüseynlə Britaniyanın Misirdəki ali komissarı Henri Makmahon arasında yazışmalar başladı. Söhbət son dərəcə konkret sövdələşmədən gedirdi: gələcək ərəb dövlətinə dəstək müqabilində İstanbula qarşı çıxmaq.

1916-cı il iyunun 10-da Məkkədə üsyan açıq fazaya keçdi.

Britaniyaya Osmanlı imperiyasına qarşı daxili cəbhə lazım idi. Hüseynə pul və öz taxt-tacı perspektivi lazım idi. Qəbilə başçılarına silah və subsidiyalar lazım idi. Maraqlar üst-üstə düşəndən sonra sultanın dini mənsubiyyəti də, Hicazın əsrlərlə Osmanlı məkanının tərkibində olması da maneə olmaqdan çıxdı.

Lourens filmdəki romantik bədəvi yox, Britaniya kəşfiyyat maşınının zabiti idi. National Army Museum onun funksiyasını açıq şəkildə belə təsvir edir: Londonun Osmanlı imperiyasına qarşı qaldırmağa çalışdığı ərəb qəbilələri ilə Britaniya hökuməti arasında əlaqələndirici zabit. O, Feysəllə işləyir, ərəb dəstələrinin fəaliyyətini Britaniyanın ümumi strategiyası ilə uzlaşdırır, zərbələrin Osmanlı ordusuna ən böyük ziyan vura biləcək istiqamətlərə yönəldilməsinə kömək edirdi.

Hədəfə Hicaz dəmir yolu çevrildi.

Xətt Mədinədən şimala uzanır, qarnizonu Suriya ilə birləşdirirdi. Bir neçə relsin partladılması öz-özlüyündə müharibəni qazandırmır. Amma yüzlərlə təkrarlanan hücum rəqibi körpüləri, stansiyaları, su qurğularını və teleqraf xətlərini qorumağa məcbur edir. Nəticədə həmin əsgərləri cəbhəyə göndərmək mümkün olmur. 1917-ci ildə Feysəlin adamları sistemli şəkildə relsləri, körpüləri və stansiyaları partladırdılar. Britaniya komandanlığının istədiyi də məhz bu idi: təxminən 12 min Osmanlı hərbçisi general Edmund Allenbinin Fələstindəki ordusuna qarşı döyüşə göndərilmək əvəzinə Mədinənin və təchizat xəttinin müdafiəsinə bağlanmışdı.

Londonun qazancı riyazi dəqiqliklə hesablanırdı.

Bir neçə partlayıcı qurğuya sahib bir ərəb dəstəsi Osmanlı imperiyasını yüzlərlə kilometr dəmir yolu boyunca başqa yerdə lazım olan hərbi hissələri saxlamağa məcbur edə bilirdi. Türk əsgəri relsləri qoruyurdu. Britaniya əsgəri şimal istiqamətində irəliləyirdi. Haşimi qüvvələri isə pul və silah alırdı.

Sövdələşmə belə işləyirdi.

Daimi ərəb hərbi hissələrinin tərkibi isə ayrıca narahatedici mənzərə yaradırdı. Üsyanın təşkilatçıları arasında peşəkar hərbi təhsilini məhz imperiyanın öz strukturlarında almış keçmiş Osmanlı zabitləri vardı. Nuri əl-Səid Osmanlı zabiti kimi xidmət etmiş, daha sonra Feysələ qoşularaq ərəb qüvvələrinin tanınmış simalarından birinə çevrilmişdi. Osmanlı ordusunun keçmiş polkovniki Əziz Əli əl-Misri isə şərif Hüseynin nizami hərbi hissələrinin formalaşdırılması ilə məşğul olurdu. İstanbulun puluna qazanılan hərbi bilik indi İstanbulun özünə qarşı işləyirdi.

Britaniya hərbi ədəbiyyatında keçmiş Osmanlı zabitləri üsyançı qüvvələrin ən mühüm peşəkar dayaqlarından biri kimi təqdim olunur. Onlar qəbilə dəstələrini hazırlayır, qərargahlar yaradır, piyada hissələri təşkil edir və pərakəndə döyüşçüləri daha idarəolunan hərbi qüvvəyə çevirməyə yardım edirdilər. Türkiyəni vuranlar arasında müasir müharibə aparmağı elə Osmanlı sistemindən öyrənmiş adamlar da vardı.

Əqəbə 1917-ci il iyulun 6-da süqut etdi. 1918-ci il oktyabrın 1-də Feysəlin qüvvələri britaniyalılarla birlikdə Dəməşqə daxil oldular. National Army Museum qeyd edir ki, Lourens və ərəb hissələri Allenbinin qüvvələri ilə birgə hərəkət edirdi.

Geri çəkilənlər üçün bunun bədəli bəzən dəhşətli olurdu.

1918-ci il sentyabrın 27-də Təfas yaxınlığında qanlı hadisə baş verdi. Bundan əvvəl geri çəkilən Osmanlı hissələri kənd sakinlərinə divan tutmuşdu və tarixin bu hissəsini də pozub atmaq olmaz. Öldürülən sakinlərin meyitləri tapıldıqdan sonra Lourens əsir götürməmək əmri verdi. Öz xatirələrində o, müharibə ərzində ilk dəfə belə bir əmr verdiyini etiraf edirdi. Ardınca geri çəkilən əsgərlərin qətliamı başladı. Hadisə iştirakçılarının xatirələrinə söykənən mənbədə, ərəb qüvvələrinin eybəcər hala salınmış döyüşçüsünün meyiti tapıldıqdan sonra təxminən 250 alman əsirinin də güllələndiyi bildirilir.

Hollivud Lourensi burada bitir.

Müharibə isə burada başlayır.

Mədinə daha sərt mənzərə təqdim edir. Fəxrəddin Paşa şəhəri iki il yeddi ay müdafiə etdi. Mudros barışığı 1918-ci il oktyabrın 30-da imzalanmış, Osmanlı imperiyası artıq müharibədən çıxmışdı, amma Mədinə qarnizonu müqaviməti davam etdirirdi. Yalnız 1919-cu il yanvarın 10-da, barışıqdan 72 gün sonra Fəxrəddin Paşanı təslimiyyətlə razılaşmağa məcbur etdilər. Şərif Abdullahın qüvvələri şəhərə yalnız yanvarın 13-də daxil oldu. Türkiyə İslam Ensiklopediyası bu tarixləri dəqiq şəkildə qeyd edir.

Ortaya Ankara üçün heç də rahat olmayan ardıcıllıq çıxır: Məkkə İstanbula qarşı üsyan etdi, dəmir yolu Britaniya dəstəyi ilə dağıdıldı, Dəməşq Antanta ordusu ilə birlikdə alındı, Mədinəni isə türk komandanı müharibənin formal olaraq başa çatmasından sonra da müdafiə etdi.

Gələcək Səudiyyə Ərəbistanı ayrıca mövzudur.

İbn Səud Hüseynin üsyanına rəhbərlik etməyib. Əksinə, sonralar Hicazda Haşimiləri məhz o darmadağın edib. Feysəlin və ya Abdullahın etdiklərini onun adına yazmaq tarixi saxtalaşdırmaq olardı. Amma İbn Səudun Britaniya ilə öz münasibətləri də Ankaraya sentimentallıq üçün elə də çox material vermir.

1915-ci il dekabrın 26-da Əbdüləziz ibn Səud Britaniya nümayəndəsi Persi Koksla müqavilə bağladı. Artıq 1917-ci ildə London ona subsidiya ödəməyə başladı. British Library arxivində ilkin olaraq ayda 5 min funt ödənilməsini nəzərdə tutan sənədlər saxlanılır. 1928-ci il martın 12-də Britaniya parlamentinə verilən rəsmi cavabda göstərilirdi ki, 1917-1923-cü illərdə İbn Səuda edilən ümumi ödənişlər təxminən 542 min funta çatıb. Nazir Leo Emeri səbəbi də açıq söyləmişdi: subsidiya ilkin olaraq "Türkiyəyə qarşı müharibədə göstərdiyi köməyə görə" verilirdi.

Ankaranın sivilizasiya qardaşlığından danışmazdan əvvəl dönə-dönə oxumalı olduğu ifadə budur: "Türkiyəyə qarşı müharibədə göstərdiyi köməyə görə".

Altı söz.

Britaniya arxivi asılılıq mexanizmini də açıq göstərir. Sonrakı ödənişlər İbn Səudun xarici siyasətdə Əlahəzrət hökumətinin istəklərini nəzərə almasını nəzərdə tuturdu. 1923-cü il martın 7-də Lordlar Palatasında artıq ayda 6 min funt qızıl subsidiya verilməsindən söhbət gedirdi. London müxtəlif ərəb güc mərkəzlərinə pul verir, onların maraqlarını bir-birinə qarşı yönəldir və konkret anda Britaniya siyasətinə fayda gətirən tərəfi dəstəkləyirdi.

Şərif Hüseyn Britaniya pulunu aldı və üsyan qaldırdı. İbn Səud Britaniya pulunu aldı və öz hakimiyyətini qurdu. Onların arasında rəqabət vardı. Bu rəqabət sonda səudilərin Haşimiləri darmadağın etməsi və 1925-ci ilin dekabrında Mədinəni ələ keçirməsi ilə yekunlaşdı.

London isə oyunçu kimi onların hər ikisindən daha uzunömürlü oldu.

Başqa bir ironiya isə bizim dövrümüzə çox yaxındır. 2017-ci ilin iyununda Səudiyyə Ərəbistanı BƏƏ, Bəhreyn və Misirlə birlikdə Qətərə 13 tələb irəli sürdü. Şərtlərdən biri Türkiyənin hərbi mövcudluğuna və Dohanın Ankara ilə hərbi əməkdaşlığına son qoyulması idi. O vaxt Türkiyə bazası Fars körfəzindəki ərəb düzəni üçün problem kimi təqdim edilirdi.

2026-cı ilin oktyabrında mənzərə tərsinə çevrilib.

Bu dəfə Səudiyyə Ərəbistanına Türkiyənin hava hücumundan müdafiə sistemləri, kəşfiyyatı və dronlara qarşı mübarizə sahəsində yardımı lazım oldu. Reuters bildirir ki, Məkkə sazişi ratifikasiyanı gözlədiyi bir vaxtda Türkiyənin dəstəyi artıq ikitərəfli əsasda həyata keçirilir. Doqquz il əvvəl Qətərdən sıxışdırılıb çıxarılmaq istənilən Türkiyə indi krallığın öz təhlükəsizliyini möhkəmləndirməlidir.

Bunun adı qardaşlıq yox, dövlət hesabıdır.

Ər-Riyad konkret anda ona lazım olan hərbi resursu verə biləcək tərəfdaşdan istifadə edir. 1910-cu illərdə Britaniyanın gücü və Britaniya qızılı yerli hökmdarlara əraziləri Osmanlı imperiyasından qoparmağa kömək edirdi. 2026-cı ildə isə Səudiyyə məkanının müdafiəsi üçün Türkiyə texnologiyalarına və türk hərbi bacarığına ehtiyac yaranıb. Təhlükəsizliyə mane olanda dövlətlərin uzun yaddaşı çox tez qısalır.

Ankara da eyni məntiqlə davranır. Türkiyə silah satır, müdafiə sənayesi üçün bazarı genişləndirir, Səudiyyə kapitalına çıxış qazanır və Fars körfəzində öz siyasi çəkisini artırır. Burada emosional mühasibatın həqiqətən də heç bir mənası yoxdur.

Təhlükə başqa yerdə başlayır: praqmatik sövdələşmə cəmiyyətə müqəddəs qohumluq kimi satılanda.

Azərbaycan bu tarixə soyuq başla baxmalıdır. Türkiyə ilə ittifaq Bakı üçün nəhəng strateji əhəmiyyət daşıyır və bu münasibət 2021-ci il iyunun 15-də imzalanmış Şuşa Bəyannaməsi ilə rəsmiləşdirilib. Amma bundan heç cür belə nəticə çıxmır ki, hər hansı müttəfiqin maraqları əbədidir və ya ittifaq öz gücünün yerini verə bilər. 1916-cı ilin arxivləri xoşagəlməz bir dərs verir: dünənin təbəəsi başqa dövlətdən pul alıb sabah rəqibə çevrilə bilər, dünənin düşməni isə sabah zəruri tərəfdaş ola bilər.

2026-cı il oktyabrın 7-də Türkiyənin yardımı artıq Səudiyyə Ərəbistanına yönəlir. Britaniya arxivində isə hələ də IOR/L/PS/10/609/2 nömrəli qovluq qalır. Həmin sənəddə Osmanlı imperiyasına qarşı üsyan qaldırmış şərif Hüseynə ayda 125 min funt ödənildiyi yazılıb.

Bu iki sənədin arasında yüz on il var.

Elçin Alıoğlu

Milli.Az