ABŞ-nin hərbi strategiyası sınaqda - Uzun müharibələrə hazır deyil?

Milli.Az "Baku Network"da dərc olunmuş məqaləni təqdim edir:

İrana qarşı hərbi əməliyyat getdikcə daha aydın şəkildə Vaşinqtonun Yaxın Şərqdə apardığı növbəti kampaniyadan daha artıq bir məna kəsb edir - bu, tarixi bir sərhəddir. Dünya siyasətində Amerika dominantlığı sona yaxınlaşır. ABŞ-nin nisbi zəifləmə dövründə Trampın başladığı bu iflasa məhkum müharibə, ehtimal ki, tarixdə növbəti geopolitik toqquşmanın adi bir epizodu kimi yox, Amerikanın bölünməz hökmranlığı erasının son pərdəsi kimi qalacaq.

Deyirlər, bir dəfə hökmdar Nişapurdan olan attara - XII əsrin fars sufi şairinə və ilahiyyatçısına - elə söz deməyi əmr edir ki, sevinən kədərlənsin, kədərli olan isə ruhlansın. Attar sadə cavab verir: "Bu da kecib gedəcək". Tarixçi və ya analitik üçün bu ifadədə, təbii ki, konkretlik azdır. Ancaq faniliyin düsturu kimi o, qüsursuzdur. Amma İranla iflasa aparan bu müharibə - nisbi qüdrətini itirdiyi anda imperiyanın başladığı, üstəlik düşüncəsiz bir protektoratın yedəyinə çevrilmiş bir imperiyanın müharibəsi, ilk gündəcə təxminən 160 məktəbli qızın həyatına son qoyan bu savaş - tarixdə hərbi bülletenlər silsiləsi kimi yox, Amerikanın şəriksiz hökmranlığı erasının sonunun simvolu kimi qalacaq.

Sönməkdə olan imperiya

Mən, əlbəttə, Nişapur attarı deyiləm və tarixçilərə ümumiyyətlə kahinlik etmək yaraşmaz. Amma meylləri görmək onların birbaşa vəzifəsidir. Və açıq danışsaq, diplomatik bəzəkləri kənara qoysaq, İranla müharibə Amerika birtərəfli dominantlığı əsrinin son müharibəsinə çevrilə bilər. Bu o demək deyil ki, Amerika sabah gücsüz və taqətdən düşmüş halda oyanacaq. Əksinə, məhz belə bir münaqişə ona nəhayət anlada bilər ki, ağlabatan ehtiyat və ambisiyaların ixtisarı zəiflik deyil, həyatda qalmağın zəruri şərtidir. Ancaq hələ "Böyük Ağ Donanma" dövründə başlanmış və Qlobal Terrora Qarşı Müharibənin son döyüşlərinə qədər uzanmış struktur proseslər bir şeyi göstərir: Amerika əsri sona yaxınlaşır - hətta üstün hərbi texnika, operativ sürət və taktiki üstünlük qorunub qalsa belə.

Artıq indi görünür ki, ABŞ başqa istiqamətlərdən resurs çəkmədən, hətta orta gücə malik dövlətlərə qarşı belə iki cəbhədə intensiv müharibəni ağrısız şəkildə apara bilmir. Buradan isə Vaşinqtonda ucadan deməyə üstünlük vermədikləri nəticə çıxır: Amerika hərbi maşını, Amerika sənaye məntiqi və Amerika strateji mədəniyyəti qısa, yüksək texnologiyalı toqquşmalar və imperiya polisi funksiyaları üçün uyğunlaşdırılıb, amma ciddi dövlətlər arasında qaçılmaz olan uzunmüddətli sənaye qırğını üçün yox.

Qısa məsafənin superdovleti

Amma müharibə yalnız texnika, logistika və sursat sayı deyil. Müharibə eyni zamanda etibar, reputasiya, dayanıqlılıq və proqnozlaşdırıla bilənlik məsələsidir. Amerikanın daxilən parçalanmış, siyasi baxımdan əsəbi və strateji cəhətdən ardıcıl olmayan, partiya düşmənciliyi və sərt kurs dəyişiklikləri ilə didilib-parçalanan bir dövlət kimi qavranılması artıq müttəfiqlərin inamını sarsıdıb. Böyük və zəif hesablanmış müharibələr, demək olar ki, heç vaxt bir regionun çərçivəsində qalmır. Ən azı, onlar bütün başqa ölkələri öz hesablarını yenidən gözdən keçirməyə məcbur edir. Məsələn, Çin və Türkiyə indiki münaqişəni maksimum diqqətlə izləyir, təkcə Amerikanın resurs itkilərini deyil, həm də Vaşinqtonun daxilində strateji diqqətin necə bölündüyünü qiymətləndirirlər.

Avropa liderləri uzun illərdir strateji muxtariyyət - qitənin öz maraqlarını Amerikanın qoltuq ağacı olmadan müdafiə etmək hüququ və qabiliyyəti - barədə mübahisə edir. Amma bununla paralel olaraq Avropanın köhnə ziddiyyətləri də üzə çıxır. Bu, xüsusilə Fransanın - ənənəvi olaraq Fransanın siyasi rəhbərliyi altında güclü və müstəqil Avropa müdafiəsini müdafiə edən ölkənin - və Avropanın real iqtisadi hegemonu Almaniyanın münasibətlərində aydın görünür. Berlin artıq açıq şəkildə 2030-cu ilə qədər qitədə hərbi xərclərə görə mütləq liderə çevrilmək niyyətini ortaya qoyub. Eyni zamanda anqlosfer nüvəsi daxilində daha sıx koordinasiya layihələri də sürətlənəcək - ilk növbədə CANZUK formatında.

Müttəfiqlər Vaşinqtonsuz hesab aparmağa başlayanda

Amerika, böyük ehtimalla, yenə də bərabərlər arasında birinci olaraq qalacaq. Onun əsas struktur üstünlükləri yoxa çıxmayıb. Amerika iqtisadiyyatı texnoloji innovasiyalar, qlobal maliyyə şəbəkələri və tarixin ən zəngin istehlak bazarı sayəsində hələ də dünyanın ən güclüsüdür. Vaşinqtonun hərbi ambisiyaları daha təmkinli ola bilər, amma ABŞ-ni ölməkdə olan hərbi dövlət saymaq gülünc olardı. Eyni dərəcədə gülünc olan isə yaxın gələcəkdə kiminsə bir sıçrayışla Amerikanın yerini tutmağa hazır olduğunu düşünməkdir.

Rusiyanın qorxulu ordusu var, amma iqtisadi bazası dardır və ağır demoqrafik təzyiq altındadır. Çinin nəhəng istehsal gücü var, amma ona nə müttəfiqlərin sədaqəti çatır, nə də öz regionundan kənarda - maraqları real olan məkanlarda belə, istər Əfqanıstan, istər Panama, istərsə də Afrika olsun - genişmiqyaslı hərbi yerləşdirməyə siyasi iradəsi yetir. Başqa sözlə, indi qlobal arenada Amerika hegemonluğunu tez və tam şəkildə əvəz edə biləcək qüvvə yoxdur. Dünya getdikcə daha dərin şəkildə nizamsızlığa, rəqabətə və parçalanmaya qərq olacaq, amma vahid hegemonun yeri boş qalacaq.

Bərabərlər arasında birinci, amma artıq yeganə deyil

ABŞ-nin daxilində müttəfiqlik tələsinin gələcəyi barədə müzakirələr daha da güclənəcək. Bu, İsrailin müharibəsidir - eynilə Ukraynanın Avropa müharibəsi olması kimi. Bunu birbaşa və ya dolayısı ilə həm prezident, həm dövlət katibi, həm Milli Kəşfiyyat İdarəsində terrorla mübarizə üzrə yaxın vaxtlarda vəzifədən ayrılmış direktor, həm də bir çox başqaları - həm açıq şəkildə, həm də qapalı kabinetlərdə - deyiblər.

İsrail Amerikaya Vaşinqtonun özbaşına əldə edə bilməyəcəyi heç nə vermir: nə əvəzsiz kəşfiyyat, nə unikal elmi məlumatlar, nə də ABŞ-nin öz sərəncamında olmayan zərbə imkanları. Amma İranla müharibə əsas həqiqəti göstərir: Amerika Yaxın Şərqdəki iştirakını nə qədər azaltmağa çalışsa da, regiondan getmək istədiyini nə qədər desə də, Vaşinqton İsrailin sığortaçısı olaraq qaldıqca, İsrail rəhbərliyi öz güc ehtiraslarını məhdudlaşdırmaq üçün heç bir stimul görmür. Birbaşa Amerika təminatları olmadan İsrailin güc nümayişi imkanları daha sərt sərhədlərə, risklərə və nəticələrə çox tez toqquşardı.

Bu unikal "xususi münasibətlər" çoxdan İsraili öz hərəkətlərinin bir çox təbii nəticələrindən qoruyan siyasi qalxana çevrilib. Məhz onlar Amerikanın bugünkü siyasi təcridini və strateji dezorientasiyasını böyük ölçüdə izah edir. Bu münasibətlər diplomatiyada, siyasətdə, iqtisadiyyatda və hərbi sahədə immunitet yaradır, İsrail maksimalistlərinə faktiki olaraq cəzasız davranmaq imkanı verir. Vaşinqton İsraili qeyd-şərtsiz dəstəkləməklə onu ciddi kompromislərə və fələstinlilərlə, eləcə də qonşu dövlətlərlə hər hansı dayanıqlı birgəyaşayışa sövq edə biləcək son real stimuldan da məhrum edir.

Strateji tələyə çevrilmiş müttəfiq

Amma hər şeyi yalnız xarici təsirlə izah etmək həm ağılsızlıq, həm də qorxaqlıq olardı. Səbəblər zəncirinin əsas halqası Amerikanın öz daxilindədir. Bu müharibə ABŞ-də iki dərin ictimai və mədəni prosesin toqquşmasının nəticəsidir. Birincisi - orta sinfin aşağı təbəqələrindən gələn sadə inanclıların mühafizəkarlığının yuxarı kilsə təbəqəsinin və ən iri protestant denominasiya strukturlarının protestantizmi üzərində üstünlüyüdür. İkincisi isə birinci prosesin daxilində kök salmış və onun dünya təsəvvürünü müəyyən edən dərin hantinqtonçu refleksdir.

Amerikanın daxilindən boy atmış müharibə

Demək olar ki, hər bir populist hərəkatın təməlində ən azı bir nəcib yalan yatır və o yalan israrlı bir inadla təkrar olunur: guya insanlar təbiət etibarilə müharibəyə qarşıdırlar. Tarix isə, əlbəttə, əksini göstərir. Əgər indiki Amerika sivilizasionistləri və populistlərinin dunyagoruşunu son dərəcə dəqiq tutan bir kitab varsa, bu, bu gun artıq demək olar unudulmuş Mişel Malkinin "İnternasiyanın mudafiəsi naminə: İkinci Dunya muharibəsində və terrorla muharibədə irqi ayrı-seçkilik" əsəridir. Onun məhz başqa bir uzunmuddətli Yaxın Şərq muharibəsinin başlanğıcında cap olunması da rəmzi məna daşıyır. Bu kitabın arqumentləri bu gun yeni munaqişəni dəstəkləyərək bayraq yellədən hər kəsə ağrılı dərəcədə tanış gələ bilər. Söz cilasını kənara cıxarsaq, məna son dərəcə sadədir: onları orada vur, burada isə qapadıb saxla - guya sivilizasiyanı belə qoruyacağıq.

Bir coxları İraq muharibəsini evangelist hərarətlə, az qala səlibci ehtirası ilə dəstəkləmişdi, iyirmi il sonra isə tövbə etməyə və səhvlərini etiraf etməyə başladılar. Bəli, ciddi alimlər və xarici siyasət sahəsindəki realistlər İraqa qarşı idi - necə ki, bu gun onlar İranla muharibəyə qarşı cıxırlar. Amma kütlələr - həm onda, həm də indi - asan ov olaraq qalır. İkipartiyalı demokratiya şəraitində əksəriyyət, demək olar ki, həmişə qəbilə sədaqəti adəti ilə "ozunkulər"in yanında dayanacaq. İntervensionizmə qarşı son illərdəki bütün müqavimət cəhdlərinin gələcək taleyi isə İran munaqişəsinin nə ilə nəticələnəcəyindən asılı olacaq. Əgər bu muharibə uzansa və ya butun regiona yayılmağa başlasa, Amerikanın kursuna yenidən baxmaq ucun əvvəlki səyləri silib-supurə bilər. Amma artıq indidən əsas dərs aydındır: Kissincerci realizm sosial şəbəkələr, demoqogiya və siyasi isteriya ilə qızışdırılmış kütləvi demokratiya dovründə cox pis yaşayır.

Kütlə səlib yurüşunu necə yenidən sevməyə başladı

İranla muharibə, demək olar ki, qaçılmaz şəkildə sosial şəbəkələrə təzyiqi artıracaq. Avropada bu proses artıq başlayıb və cox tezliklə bu dalğa Amerika sahillərinə də catacaq. Sosial şəbəkələr informasiyanın hərəkət surətini, miqyasını və temperaturunu koklü şəkildə dəyişib. Siyasi liderlər yeni bir tələyə duşublər: viral hekayələrə, emosional cağırışlara və ictimai qəzəbin rəqəmsal partlayışlarına dərhal reaksiya vermək lazım gəlir - hətta informasiya hələ yoxlanılmayıbsa, natamamdırsa və ya ummumiyyətlə yalandırsa belə.

Alqoritmlər sistemli şəkildə insanlara məhz ən guclu emosional reaksiya doğuran məzmunu sırıyır. Xarici dovlətlər, xarici lobbi strukturları və əlaqələndirilmiş təsir şəbəkələri bu mexanizmlərdən təbliğat və ictimai muzakirələrin manipulyasiyası ucun dərhal istifadə edirlər. XV əsrdə cap dəzgahı da cox bənzər polemika yaratmışdı - xarici təsir, korrupsiya və dini fanatizm barədə. O zaman yeni texnologiyanı humanist Nikkolo Perottidən tutmuş rahib Filippo de Stratayadək, hətta kitab capını olum hokmu altında qadağan edən Osmanlı sultanı II Bayəzidə qədər cox fərqli adamlar lənətləyirdilər. Fikir ifadə azadlığı ilə ictimai nitqin manipulyasiyadan qorunması arasında balans funksional baxımdan postdemokratik cəmiyyətlərin əsas dilemmalarından birinə cevriləcək. Rəqəmsal platformalarda qayda yaratmaq ucun atılan hər bir addım senzura qışqırıqları doğuracaq. Amma bu platformaları tamamilə qaydasız buraxmaq - ictimai rəy məkanını xarici mudaxiləyə, hisslərin istismarına və təşkilatlanmış dezinformasiya dalğalarına təslim etmək deməkdir.

Eskalasiyanın alqoritmləri

Bununla belə, İranla muharibə ətrafındakı muzakirələrin arxasında daha dərin bir sual gizlənir: beynəlxalq siyasəti ummumiyyətlə necə anlamaq lazımdır? Realizm mərkəzə coğrafiyanı, maddi gucu, nisbi guc balansını və strateji hesabı qoyur. Alternativ yanaşma isə dunyaya sivilizasiyalar və kimliklər prizmasından baxmağı təklif edir. Bu optikada munaqişələr dini, tarixi və ya sivilizasion birliklər arasındakı dərin mədəni catlardan doğur.

Siyasətcilər məhz belə dildən həvəslə istifadə edirlər, cunki bu dil daxili auditoriyanın emosiyalarına birbaşa zərbə vurur və murəkkəb geopolitikanı rahat, anlaşılan və aqressiv bir şəklə cevirir. Amma sivilizasion narrativlərin əsas təhlükəsi də elə bundadır: onlar lokal munaqişəni ekzistensial dovuşə cevirir. Muharibə butov mədəniyyətlərin toqquşması kimi təsvir olunanda kompromis rüsvaycılıq, eskalasiya isə mənəvi borc kimi gorunməyə başlayır. Belə ritorika tərəfdarları tez səfərbər edir, amma eyni surətlə nəsillər boyu davam edəcək duşmənciliyin təməlini qoyur. Realist təhlil muharibələri ləğv etmir, amma heç olmasa hər bir cəkişməni xeyirlə şərin kosmik qarşıdurması elan etmək şirnikinə qarşı saxlayır. İranla muharibə dunyaya baxmağın bu iki usulu arasındakı fasiləsiz mubarizəni yenidən acıb gostərir. Sivilizasion carcivə isə sadə zehnlər ucun xususilə cazibədardır, cunki o, binardır, tarixdənkənardır və həmişə yeni bir səlib yurüşunə itələyir.

Geopolitika dini mifə qarşı

Sosial elmlərdə əyani bir korrelyasiya qurmaq cətin deyil: bax, İraq muharibəsinə səs verənlər bunlardır, bax, onların dunyagoruşu budur, bax, bu gun yeni munaqişəni qızışdıranlar da bunlardır və onların ABŞ-də "sivilizasion" siyasətə bağlılığı da budur. Bu xətt uzrə artıq gorunur ki, cox şey yerindən tərpənib. Bu, həm də xristian sionizminin tənəzzulu, Amerikada aşağı kilsə evangelistlərinin hakimiyyətinin tədricən zəifləməsidir.

XXI əsrin əvvəllərinin boyuk bir hissəsində ABŞ-nin Yaxın Şərq siyasətini faktiki olaraq məhz bu guclu ideoloji koalisiya - az qala teoloji anomaliya - oz uzerində daşıyırdı. Bu koalisiya hansısa şəkildə WASP elitalarının yuxarı kilsə establişmentini də, sol antiintervensionistləri də, ateistləri də, millətciləri də, dunyəvi liberalları da sıxışdırıb kənara ata bilmişdi. Neokonservatorlar inandırırdılar ki, Amerika gucunu dunyada yeni nizam yaratmaq, duşmən rejimləri məhv etmək və xaricdə liberal sistemlər qurmaq ucun işə salmaq lazımdır. Bu ideyalar elə evangelistlərlə ittifaqa girdi ki, onlar tarixi reallığa zidd olaraq muasir İsrail dovlətini bibliya İsraili kimi təqdim edir, onu fanatik şəkildə dəstəkləməyi isə az qala Qiyamət gunu gozləntisi ilə bağlı dini aksioma sayırdılar. Bütün bunlar avtoritar cəmiyyətləri ali xeyir naminə yenidən qurmaq zərurəti barədə mənəvi ritorika ilə muşayiət olunurdu.

Xarici siyasəti idarə edən teologiyanın tənəzzulu

Hətta 2003-cu ildəki İraq muharibəsi zamanı da bir cox siyasətci səmimi şəkildə inanırdı ki, Amerikanın hərbi ustunluyu və siyasi təsiri butov regionları ciddi risk olmadan yenidən bicimləndirməyə imkan verir. İraq və Əfqanıstan fiaskolarının iyirmi ili bu dunyagoruşunu tamamilə məhv etmədi, amma Qlobal Terrora Qarşı Muharibənin koyəsində boyumuş nəsillərdə bu cür layihələrin qiyməti, mənası və gercəkləşə bilməsi barədə şubhə yaratdı.

İranla muharibə məhz o anda başlayır ki, intervensionist strategiyanı dəstəkləyən siyasi koalisiyalar artıq geri donməz transformasiya yaşayır. Məhz buna gorə də bu muharibə kohnə intervensionist konsensusun son gurultulu "qələbələr"indən birinə cevrilə bilər. Amerika İranda qalib gəlsin və ya uduzsun - bundan sonra yenidən eyni ozunəinamla başqa dovlətləri boyuk miqyasda yenidən bicimləməyə girişəcəyi inandırıcı gorunmur.

İraqdan sonra, Əfqanıstandan sonra, final ərəfəsində

Tarixci ucun həmişə xususilə maraqlıdır ki, tarixi yaddaş imperiya ilə necə davranır - onun murəkkəbliyini qoruyur, yoxsa onu bəsit bir simvola qədər eybəcərləşdirir. Tarixi imperiyaların, bəlkə də, ən liberalı olan Britaniya imperiyasını postkolonial xalqlar qulluğun ləğvinə, sati ilə mubarizəyə, cizyənin aradan qaldırılmasına, buxar gəmisindən teleqrafa, dəniz xəritəciliyinə və muasir tibə qədər uzanan texnoloji sıcrayışlara gorə xatırlamırlar. Onlar onu Calianvala-Bağ və Benqal aclığı ucbatından xatırlayırlar.

Bu iki hadisənin hər ikisi ya fərdi, ya da struktur səriştəsizliyin nəticəsi olsa da, şüurlu imperiya proqramının nəticəsi olmasa da, məhz onlar kollektiv yaddaşa həkk olunub. Belə secicilik əhəmiyyətli dərəcədə həm sovet, həm də Amerika akademik muhitində kok salmış və təşviq edilmiş yuzillik marksist və dekolonial tarixşunaslığın məhsuludur. Dolğun tarixə bu, az bənzəyir. Belə epizodlar imperiyanın mahiyyətini tükətmir və onun muasirlərinin nəyə gorə onu həqiqətən də musbət bir guc kimi qəbul etdiyini izah etmir; bunu həmin dovrun yazılı şahidlikləri də təsdiqləyir.

Imperiyalar nece təkcə muharibələri deyil, yaddaşı da uduzur

Amerika imperiyasını da, yəqin ki, zaman kecdikcə buna bənzər bir tale gozləyir. Bu, tarixin dəmir qanunu deyil, amma boyuk bir dovlətin hətta qismən zəifləməsi belə, demək olar ki, hec vaxt onun varislərin yaddaşındakı obrazına rəhm etmir. Tarixi yaddaş, əlbəttə, əbədi deyil, lakin bu gunu yasayanlar ucun bu, zəif bir təsəllidir. V əsrdə Roma hakimiyyətinə nifrət edən german tayfaları XXI əsrdə Romanın cazibəsinin yenidən dircələcəyini bilsəydilər, sarsılardılar. Eyni ilə, XVI əsrdə Şərqi Avropanın bəzi hissələrində nisbətən liberal Osmanlı idarəciliyinin tərəfdarları da əsrlər sonra turklər haqqında yaddaşın hansı formaya dusəcəyinə yəqin ki, inanmazdılar.

Hegemondan sonra nə qalacaq

Artıq indidən şubhə yoxdur ki, Amerikanın İrana mudaxiləsi ətrafında yeni bir narrativ qurmaq cəhdləri başlayacaq. Elə bir narrativ ki, onun əsas nəticəsi son dərəcə tanış səslənəcək: Amerikaya daha cox muttəfiq, daha cox ohdəlik, daha cox təminat, daha cox iştirak lazımdır. Amma novbəti konullu muharibənin əsas dərsi muttəfiqliklərin genisləndirilməsi və yeni ohdəliklərin artırılması zərurətinə endirilərsə, bu nəticə mahiyyəti hədəfdən yayındıracaq.

Belə yanaşma ABŞ-ni həm Şərqi Avropada, həm də Yaxın Şərqdə eyni vaxtda ohdəliklər tələsinə salan struktur səbəbləri gorməyəcək. Geniş muttəfiqlik şəbəkələri tarixən təkcə təsir aləti olmayıb, eyni zamanda Birləşmiş Ştatları regional munaqişələrə surukləyən mexanizm olub. O munaqişələr ki, hec də həmisə Amerikanın əsas strateji maraqları ilə ust-ustə dusməyib. Muttəfiqliklərin daha da genisləndirilməsi ilə bağlı hər yeni cagırış, əslində, artıq Vaşinqtonu bugunku strateji dalana gətirib cıxarmış həddən artıq yuku daha da dərinləşdirmək riski daşıyır. Daha davamlı yanaşma isə bunun əksini tələb edir: ikinci dərəcəli ohdəliklərin suluurlu şəkildə azaldılması və məhdud siyasi, iqtisadi və hərbi resursların coğrafiyanın və maddi imkanların diktə etdiyi prioritetlərə yonəldilməsi.

Yeni ohdəliklərin təhlükəli illuziyası

Buna necə baxılmasından asılı olmayaraq, populist hərəkatlar hec vaxt tamhüquqlu əks-elita yarada bilmədi. Əslində, elita anlayışının ozunə fəlsəfi baxımdan duşmən olan bir hərəkat ucun bu, təəccublu deyil. İranla muharibə ideoloji səlib yuruslərindən, strateji səhvlərdən, sosial şəbəkə manipulyasiyalarından, həqiqət və fakt meyarlarının umumi dagılmasından doğan boyuk miqyaslı məyusluq yaradır. Belə bir şəraitdə secicilər və siyasətcilər daha təmkinli, daha az demokratik və daha elit xarici siyasət usulunun cəlbediciliyini yenidən kəşf edə bilərlər.

2003-cu ildə baslayan və hələ də bitməyən bugunku "sivilizasiya" dini muharibələri, demək olar ki, qacılmaz olaraq, təcili sosial və beynəlxalq yenidən tənzimləməyə gətirəcək. İlk novbədə bu, sosial şəbəkələrin daha sərt tənzimlənməsi və diplomatiyanın impulsiv, kaprizli ictimai rəyin qızışdırdığı xarici siyasət kursu əvəzinə daha cox elit qrupların əlində cəmlənməsi demək olacaq.

Qapalı diplomatiyanın qayıdısı

ABŞ sag qalacaq - əlverişli coğrafiyası, texnoloji gucu və iqtisadi bazası sayəsində. Amma hegemon kecidlər nadir hallarda protektoratlara rəhm edir. Xususi ilə də o protektorata ki, tarix bir gun onu elə hegemonun nisbi gucunun zəifləməsinin son səbəbi kimi qiymətləndirə bilər.

Hegemon sag qalacaq, protektoratın taleyi isə qaranlıqdır

Və nəhayət, butun bunlar, yəqin ki, həm ABŞ-də hakimiyyətdə olan evangelistlər dovrunun sonu, həm də Truman dovrundən bəri movcud olmuş İsrailə ikipartiyalı dəstəyin indiki formasının bitməsi olacaq. Arxasında nə ciddi sosial, nə də mədəni soy-koku olan, amma uc onillik ərzində muxtəlif adlar və muxtəlif formalarda hakimiyyətdə qalan fanatik dunyagorusu, sonda elə həmişə olduğu şey kimi uzə cıxdı: səlib yurusu, doqmatizm və strateji korluyun qarışığı.

Tarix onu imperiyanı son təkqutblu muharibəsinə aparıb cıxaran və dunyanın coxqutbluluya kecidini surətləndirən ideologiya kimi xatırlayacaq. Bu dovrun yaddaşında isə, yəqin ki, iki son fiqur qalacaq: boyuk İsrail regional imperiyası haqqında nitqləri ilə Binyamin Netanyahu və aydın şəkildə tukenmiş gorunsə də, məhz ozunun əvvəl alqışlanan, sonra isə dagıdılan daxili və xarici siyasi irsinə baxmayaraq, İsrailin maksimalist impulslarının reallaşmasını təmin etməyə qərar vermiş Donald Tramp. Tramp nəsildə bir dəfə yaranan coxirqli koalisiyanı qurdu, sonra isə onu itirdi və boyuk dovləti novbəti 250 il ucun yenidən formalaşdırmaq imkanını əldən verdi. İqtisadi artım, mədəni konsolidasiya və sosial birlik əvəzinə onun administrasiyası həm real, həm də uydurma sivilizasiya duşmənlərinə qarşı sarsıdıcı səlib yuruslərini secdi - Minneapolis - Sent-Pol aqlomerasiyasından tutmuş İran daglarınadək.

Milli.Az