13 yaşadək uşaqlara sosial şəbəkə qadağası - Avropa nəyi dəyişir?

Milli.Az "Baku Network"da dərc olunmuş məqaləni təqdim edir:

Ursula fon der Lyayenin Kids Act layihəsi formal olaraq 13 yaşadək uşaqların sosial şəbəkələrə girişini qadağan edir. Əsl hədəf isə daha dərindədir: yüz milyardlarla dollarlıq diqqət iqtisadiyyatını ayaqda saxlayan sonsuz lent, tövsiyə alqoritmi və süni intellekt həmsöhbəti.

2026-cı ilin avqustunda Meta ABŞ ştatları və ərazilərinə on il ərzində 18 milyard dollara qədər vəsait ödəməyə razılaşdı. Beləliklə, 2023-cü ildə başlayan məhkəmə çəkişməsi başa çatdı. Onlarla ştatın baş prokurorları şirkəti Instagram və Facebook-u yeniyetmənin ekrandan ayrıla bilməyəcəyi şəkildə qəsdən dizayn etməkdə ittiham etmişdilər. Şirkət günahını etiraf etmədi. Amma pul ödəməyə razılaşdı.

Bir ay sonra, sentyabrın 16-da Avropa Komissiyasının sədri Ursula fon der Lyayen Strasburqda Avropa Parlamentinin tribunasına qalxdı və İttifaqın vəziyyətinə dair illik çıxışında iki qısa cümlə işlətdi. Meta-nın qərargahında yəqin ki, bu sözlərin hər hecasını ayrıca təhlil etdilər: 13 yaşadək heç bir sosial şəbəkə, 15 yaşadək heç bir şəxsi hesab. Ertəsi gün o, Avropa Komissiyasının texnoloji suverenlik, təhlükəsizlik və demokratiya üzrə icraçı vitse-prezidenti Henna Virkkunenlə birlikdə işçi adı Kids Act olan reqlament layihəsini təqdim etdi.

Bu iki hadisənin arasında prinsipial sərhəd var. Amerika sistemi Meta-ya keçmişin hesabını təqdim etdi. Avropa isə həmin hesabı yaradan mexanizmin özünü yenidən yazmağa çalışır.

Dünya mediasının başlıqları yaş məhdudiyyətindən yapışdı. Əbəs yerə. 13 yaş həddi layihənin ən dekorativ hissəsidir. Əsas məsələ budur ki, Brüssel ilk dəfə qlobal platformaların biznes modelini təşkil edən mühəndislik həllərini qanunla qadağan etməyə çalışır. Sonsuz skroll, fərdiləşdirilmiş lent, avtomatik video oynatma, dost rolunu oynayan çatbot. Söhbət ilk növbədə məhsuldan gedir. Məzmun burada ikinci plandadır.

Bütün dünyanın altı faizi: layihədə əslində nə yazılıb

Kids Act üçpilləli konstruksiya üzərində qurulub. 13 yaşdan kiçik uşaqlar üçün sosial şəbəkələrə, video platformalara, onlayn oyunlara, çatbotlara və süni intellekt yoldaşlarına giriş tam bağlanır. 13 və 14 yaşlı yeniyetmələr valideyn hesabı vasitəsilə yaradılan, valideyn nəzarətində olan, funksiyaları məhdudlaşdırılmış və açıqlanan detallara görə gündə bir saatla limitlənən mini-hesablardan istifadə edə biləcəklər. 15 yaşdan 18 yaşadək yeniyetmə artıq öz hesabını aça biləcək, amma platforma onun üçün təhlükəsiz arxitekturanı standart rejim kimi təmin etməli olacaq.

Platformalar üçün öhdəliklərin siyahısı isə daha uzun və daha sərtdir. Layihə bütün yetkinlik yaşına çatmayanlar üçün sonsuz lenti, davranış profilinə əsaslanan tövsiyələri, oyun tipli mükafat mexanizmlərini və tanımadıqları şəxslərlə arzuolunmaz kontaktları qadağan edir. Uşaq və yeniyetmələrin hesabları standart olaraq qismən qapalı olur: geolokasiya gizlədilir, kamera və mikrofon söndürülür. Süni intellekt yoldaşları və çatbotlar yetkinlik yaşına çatmayan istifadəçilər üçün standart olaraq deaktiv edilir. Üstəlik, onlara emosional asılılıq yaradacaq formada insan münasibətlərini imitasiya etmək qadağan olunur.

Fon der Lyayen Strasburqda məntiqi son dərəcə aydın ifadə etdi. Onun sözlərinə görə, yaş məhdudiyyəti texnologiya şirkətlərini məsuliyyətdən azad etmir və 18 yaşadək bütün istifadəçilər üçün platformalar xidmətin öz quruluşuna əvvəlcədən yerləşdirilmiş təhlükəsizlik prinsipinə əməl etməli, toksik və asılılıq yaradan elementlərdən uzaq durmalıdır.

Ən radikal yenilik isə prosedurun içində gizlənib. Şirkətlər platformalarının modernləşdirilməsi planlarını Avropa Komissiyasına təqdim etməli olacaqlar. Komissiya müstəqil qiymətləndiricilərlə birlikdə həmin planlara üç ay ərzində baxacaq və ya təsdiqləyəcək, ya da yenidən işlənməsi üçün geri qaytaracaq. Faktiki olaraq sübut yükü tərsinə çevrilir. Əvvəllər tənzimləyici platformanın zərər verdiyini sübut etməli idi. İndi platforma özü təhlükəsiz olduğunu sübut etməlidir.

Sanksiya Rəqəmsal Xidmətlər Aktından, DSA-dan götürülüb: qlobal illik gəlirin 6 faizinə qədər. 2025-ci ildə gəliri 201 milyard dollara bir qədər çatmayan Meta üçün cərimənin maksimum həddi 12 milyard dolları keçir. Məbləğ ABŞ-dakı barışıq razılaşması ilə müqayisəolunandır, fərq ondadır ki, burada pul on il ərzində hissə-hissə deyil, bir dəfəyə ödənilir.

Layihə ictimai rəyə də arxalanır və burada Komissiyanın mövqeyi kifayət qədər güclüdür. Aİ sifarişi ilə keçirilmiş sorğuya əsasən, respondentlərin 92 faizi uşaqların internetdə müdafiəsini Avropa siyasətinin prioritetlərindən biri hesab edir. Bu gün Avropada belə səviyyədə konsensus doğuran mövzu tapmaq demək olar ki, mümkün deyil. Miqrasiya, Ukrayna, yaşıl kurs, müdafiə xərcləri elektoratı parçalayır. Uşağın əlindəki smartfon isə hamını birləşdirir.

Niyə məhz 13 yaş: Avropaya 1998-ci il Vaşinqtonundan miras qalan rəqəm

13 yaş həddinin yaş psixologiyası ilə heç bir əlaqəsi yoxdur. Onun mənşəyi hüquqi və kommersiya xarakterlidir.

1998-ci ilin oktyabrında ABŞ Konqresi Uşaqların İnternetdə Məxfiliyinin Qorunması haqqında Qanunu, COPPA-nı qəbul etdi. Qanun 2000-ci ilin aprelində qüvvəyə mindi. Bu sənəd 13 yaşdan kiçik uşaqların şəxsi məlumatlarının toplanması üçün valideyn razılığı tələb edirdi. Gənc internet şirkətləri məsələni çox sadə həll etdilər: mürəkkəb valideyn razılığı sistemi qurmaqdansa, 13 yaşdan aşağı qeydiyyatı ümumiyyətlə qadağan etmək daha asandır. Beləliklə, reklam məlumatları ilə bağlı qanundakı bir rəqəm Facebook, Instagram, TikTok və YouTube-un istifadəçi müqavilələrinə düşərək qlobal "rəqəmsal yetkinlik" standartına çevrildi.

Avropa 2016-cı ildə həddi yüksəltməyə çalışdı. Ümumi Məlumatların Qorunması Reqlamentinin, GDPR-ın 8-ci maddəsi məlumatların emalına müstəqil razılıq yaşını 16 olaraq müəyyənləşdirdi, lakin ölkələrə bunu 13 yaşadək endirmək imkanı verdi. Nəticədə rəngarəng mənzərə yarandı: Almaniya və Niderland 16 yaşda qaldı, Fransa 15-i seçdi, Belçika və Danimarka isə 13-ə endi. Vahid Avropa yaşı yaranmadı, platformalar isə Amerikanın standartı ilə işləməyə davam etdilər.

Kids Act-ın ilk paradoksu da buradan doğur. 13 yaşdan kiçiklər üçün qadağa formal olaraq platformaların öz qaydalarında onsuz da var. Problem ondadır ki, heç kim buna əməl olunmasını ciddi yoxlamır. 2026-cı ilin aprelində Avropa Komissiyası 13 yaşdan kiçik istifadəçilərin yaşının yoxlanması üçün səmərəsiz tədbirlərə görə Meta-nı ilkin olaraq DSA pozuntusunda günahkar saydı. Başqa sözlə, Brüssel şirkətlərin özlərinin yazdığı, amma onilliklər ərzində özlərinin də əməl etmədiyi qaydanı qanuna çevirir.

Mən buna məcburi dürüstlük deyərdim. Platformalara təklif olunur ki, nəhayət, yaranandan bəri istifadəçi müqavilələrinin ilk səhifəsində vəd etdiklərini etsinlər.

Paris büdrədi, Brüssel estafeti götürdü

Avropa Komissiyasının niyə məhz indi hərəkətə keçdiyini anlamaq üçün Parisə baxmaq lazımdır.

Fransa Prezidenti Emmanuel Makron 15 yaşadək uşaqların sosial şəbəkələrdən istifadəsinə qadağanı prezidentliyinin son illərinin əsas siyasi mövzularından birinə çevirmişdi. Prezident düşərgəsindən olan deputat Lor Millerin qanun layihəsi 2026-cı ilin yanvarında Milli Assambleyadan keçdi və iyulun 21-də parlament tərəfindən yekun şəkildə qəbul edildi.

Lakin proses elə başlanğıcdan çətin getdi. Hələ yanvarın 8-də Dövlət Şurası mətndə platforma və sosial şəbəkə anlayışlarının aydın tərifinin olmadığını, həmçinin sənədin Aİ hüququ ilə uyğunluğunun şübhə doğurduğunu bildirmişdi. 2026-cı il iyulun 6-da Avropa Komissiyası Parisə geniş rəy göndərdi. Brüssel minimum yaş prinsipinin özünə etiraz etmirdi, amma qanunun DSA ilə harmonizasiya olunmuş sistemə müdaxilə etdiyini hesab edirdi. Qanunvericilər platformalar üçün nəzərdə tutulan öhdəlikləri mətndən çıxarmalı oldular və qadağanın yükü birbaşa yetkinlik yaşına çatmayanların üzərində qaldı.

Avqustun 14-də Konstitusiya Şurası 2026-911 DC saylı qərarla qanunun əsas birinci maddəsini ləğv etdi. Hakimlər qadağanın ifadə və kommunikasiya azadlığına qeyri-mütənasib zərər vurduğu qənaətinə gəldilər. Əsaslandırma həm dəqiq, həm də ağrılı idi: qadağa uşağın yaşını, ailə vəziyyətini və yetkinlik səviyyəsini nəzərə almırdı, valideynlərə uşağın maraqları naminə məhdudiyyəti aradan qaldırmaq və ya yumşaltmaq hüququ vermirdi, üstəlik sağlamlıq riski sübuta yetirilməmiş xidmətlərə də şamil oluna bilərdi. Şura ayrıca vurğuladı ki, qanun yaşın yoxlanmasının şərtlərini və sərhədlərini müəyyənləşdirməyib və beləliklə şəxsi həyatın toxunulmazlığı üçün yetərli təminatlar yaratmayıb.

Yelisey Sarayı elə həmin gün bildirdi ki, Makron Baş nazir Sebastyen Lekornuya hüquqi baxımdan dayanıqlı yeni variant hazırlamağı tapşırıb və prezidentin islahatı 2027-ci ilin yazınadək yekunlaşdırmaq əzmi dəyişməz olaraq qalır. Fransa üçün uğursuzluq ikiqat ağrılıdır. Hələ 2023-cü ildə ölkədə 15 yaş həddini nəzərdə tutan "rəqəmsal yetkinlik" qanunu qəbul olunmuşdu, amma o da eyni Avropa hüququna dirənərək işləməmişdi.

Fransa hekayəsi Kids Act-ın arxitekturasını Brüsselin istənilən press-relizindən daha yaxşı izah edir. Komissiyanın layihəsi Parisin səhvləri üzərində aparılmış düzəliş işi təsiri bağışlayır. Total qadağa yaşa görə pillələnmə ilə əvəzlənib, uşağa yönəlmiş qadağanın yerinə platformaya qoyulan öhdəlik gəlib. Yaşın qeyri-müəyyən yoxlanması əvəzinə Brüssel vahid Avropa tətbiqi təklif edir. Fransa qanununda kənarda qalmış valideynlər Avropa layihəsində 13-14 yaşlıların hesablarına nəzarət əldə edirlər. Fransa qanununun Konstitusiya Şurasında ilişdiyi demək olar ki, hər bənd Avropa mətnində əvvəlcədən bağlanıb.

Burada ikinci, institusional süjet də görünür. Mövcud məlumatlara görə, Avropa Komissiyası paytaxtlara xəbərdarlıq edib ki, layihə qanuna çevrilərsə, bu mövzudakı milli normalar ləğv olunmalı və vahid reqlamentlə əvəzlənməlidir. Fransa, Avstriya, Danimarka, Yunanıstan və İspaniya Kids Act-dan hələ əvvəl öz qadağalarını elan etmişdilər. Danimarkanın baş naziri Mette Frederiksen 15 yaş həddi istəyirdi, İspaniyanın baş naziri Pedro Sançes 16 yaşdan danışırdı, Kiriakos Mitsotakis hökuməti isə dövlət tətbiqi üzərindən öz valideyn nəzarəti sistemini qururdu. İrlandiyanın rabitə naziri Patrik O'Donovan layihəni dərhal dəstəklədi və Dublinin Komissiya ilə məsləhətləşmələrə artıq başladığını açıqladı.

Brüssel, faktiki olaraq, paytaxtların yenicə mənimsəməyə başladığı səlahiyyəti öz əlinə keçirir. Aİ hüququnda reqlament birbaşa tətbiq olunur və milli improvizasiyaya çox yer saxlamır. İkinci mandatında müdafiə, sənaye və rəqəmsal siyasətdə rolunu ardıcıl genişləndirən fon der Lyayen Komissiyası üçün uşaq mövzusu ideal meydançadır. Açıq şəkildə buna qarşı çıxmağa heç bir hökumət həvəs göstərməyəcək.

Amma bu konstruksiyanın içində hələ çoxlarının diqqət yetirmədiyi münaqişə də közərir. Əgər yekun reqlament şərtsiz qadağanı yalnız 13 yaşadək müəyyənləşdirsə, 15 və 16 yaş həddi istəyən Danimarka və İspaniya daha sərt milli qaydalarından imtina edib daha yumşaq ümumavropa həddinə keçməyə məcbur qala bilərlər. Avropa Parlamenti 2025-ci ilin noyabrında səs çoxluğu ilə 16 yaşlıq vahid minimum həddi, 13 yaşdan etibarən isə valideyn razılığı ilə giriş imkanını dəstəkləmişdi. Yaş həddi əsas bazarlıq mövzularından birinə çevriləcək.

Hüquqi baxımdan layihənin yolu göründüyündən daha asandır, amma Komissiyanın istədiyindən daha mürəkkəbdir. Reqlament adi qanunvericilik proseduru ilə qəbul olunur. Aİ Şurasında yekdillik lazım deyil. Dövlətlərin 55 faizinin və İttifaq əhalisinin azı 65 faizini təmsil edən kvalifikasiyalı çoxluq kifayətdir. Siyasi baxımdan isə heç bir paytaxt "uşaqların müdafiəsini bloklayan ölkə" kimi görünmək istəməyəcək. Reqlamentin ümumi taleyi, demək olar, bəllidir. Əsl bazarlıq hər şeyi həll edən detallara görə gedəcək: yaş həddi, hansı platformaların əhatə olunacağı, qüvvəyə minmə müddəti və milli hökumətlərə nə qədər sərbəstlik veriləcəyi.

Avstraliya dərsi: beş milyon silinmiş hesab və sıfır cərimə

Fon der Lyayen açıq şəkildə bildirdi ki, Komissiya Avstraliya təcrübəsini öyrənib. Öyrənməli material isə kifayət qədər idi.

Kanberra sosial şəbəkələr üçün minimum yaş qanununu 2024-cü ilin noyabrında qəbul etdi. 2025-ci il dekabrın 10-dan Facebook, Instagram, Threads, TikTok, Snapchat, YouTube, X, Reddit, Twitch və Kick daxil olmaqla on platforma 16 yaşdan kiçik avstraliyalıların həmin xidmətlərdə hesab sahibi olmaması üçün "ağlabatan tədbirlər" görməyə borcludur. Sistemli pozuntulara görə cərimə 49,5 milyon Avstraliya dollarına qədərdir. Uşaqların və valideynlərin özləri isə heç bir məsuliyyət daşımır.

İlk rəqəmlər triumf təsiri bağışlayırdı. 2026-cı ilin yanvarında elektron təhlükəsizlik üzrə komissar Culi İnman Qrant bildirdi ki, dekabrın ilk yarısında platformalar 16 yaşdan kiçik uşaqlara aid təxminən 4,7 milyon hesaba girişi bağlayıb. Sonradan hökumət 5 milyondan artıq bloklanmış hesabdan danışdı. Qiymətləndirmələr arasındakı fərq hesablama metodikası ilə izah olunurdu, amma miqyas aydın idi.

Problem başqa yerdə ortaya çıxdı. Avstraliya tənzimləyicisinin öz hesabatına görə, qadağadan əvvəl sorğuda iştirak edən uşaqların təxminən 86 faizi ən azı bir qadağan olunmuş platformadan istifadə edirdi. Qanunun qüvvəyə minməsindən üç ay sonra göstərici 81 faizdən bir qədər yuxarı idi. Sosial şəbəkələrə hər gün daxil olan yeniyetmələrin payı təxminən 60 faizdən 58 faizə düşmüşdü. Beş milyon bağlanmış hesab cəmi beş faiz bəndlik azalma yaratdı. Yeniyetmələr yeni hesab açır, yaşları barədə yalan məlumat verir, böyük qohumlarının hesablarından istifadə edir, VPN quraşdırırdılar.

Kanberranın reaksiyası da çox şey deyir. 2026-cı ilin iyununda Entoni Albanizi hökuməti maksimum cəriməni iki dəfə artıraraq 99 milyon Avstraliya dollarına çatdırmaq və tənzimləyicinin səlahiyyətlərini genişləndirmək niyyətini açıqladı. Rabitə naziri Anika Uells həmin vaxt dedi ki, platformalar birbaşa Big Tech dərsliyindən götürülmüş fəndlərdən istifadə edir və hesabat vermək üçün lazım olan minimumu yerinə yetirirlər. Tənzimləyici Facebook, Instagram, Snapchat, TikTok və YouTube-un mümkün qanun pozuntularını araşdırır. Reddit isə qanuna əməl etməklə yanaşı onu Ali Məhkəmədə də mübahisələndirir. Sentyabrda Uells etiraf etdi ki, bir çox yetkinlik yaşına çatmayan istifadəçi hələ də qadağan olunmuş platformalardadır və indiyə qədər heç bir şirkət buna görə cərimələnməyib.

Layihənin quruluşuna baxanda Brüsselin çıxardığı dərs belə görünür. Giriş qadağası bu tip siyasətin ən zəif hissəsidir, çünki yeniyetmə verifikasiya alqoritmindən daha ixtiraçıdır. Dizaynı tənzimləmək isə daha dayanıqlıdır: məhsulda sonsuz lent yoxdursa, onu VPN-lə keçmək mümkün deyil. Məhz buna görə Avropa Komissiyası yaş həddini Avstraliyadan aşağı qoyub, layihənin əsas ağırlığını isə 13-18 yaşlılar qarşısında platformaların üzərinə düşən öhdəliklərə keçirib. Kanberra hasar tikirdi. Brüssel evin özünü yenidən qurmağa çalışır.

Böyük Britaniya üçüncü yolla gedir. 2023-cü ildə qəbul edilən Onlayn Təhlükəsizlik Aktı 2025-ci il iyulun 25-dən yetkinlər üçün məzmun yayımlayan saytları istifadəçilərin yaşını yoxlamağa məcbur etdi. Bundan sonra VPN provayderlərinin öz məlumatlarına əsasən, Britaniyadan qeydiyyatların sayı dəfələrlə artdı. London Avstraliya modelinə bənzər qadağa üçün çərçivə qanunvericiliyini artıq qəbul edib və onu 2027-ci ilin yazından tətbiq etməyi, ilk qaydaları isə cari ilin sonunadək təqdim etməyi planlaşdırır.

Dost roluna həddən artıq yaxşı girən çatbot

Kids Act-ın ən yenilikçi və bəlkə də tətbiqi ən çətin bəndi süni intellektlə bağlıdır.

2024-cü ilin fevralında Floridada 14 yaşlı Seuell Setzer intihar etdi. Onun anası Character.AI şirkətini məhkəməyə verdi və oğlunun aylarla çatbot personajı ilə emosional asılılıq yaradan yazışmalar apardığını iddia etdi. 2025-ci ilin avqustunda isə 16 yaşlı kaliforniyalı Adam Reynin valideynləri oğullarının ölümünü ChatGPT ilə söhbətləri ilə əlaqələndirərək OpenAI-a qarşı iddia qaldırdılar. Məhkəmə işləri və ictimai təzyiq dalğasından sonra Character.AI 2025-ci ilin sonunda 18 yaşdan kiçik istifadəçilər üçün açıq dialoqları bağladı. Avropanın emosional asılılıq yaradan münasibət imitasiyasına qadağası məhz belə hallara cavab verir.

Avropa Süni İntellekt Aktı 2025-ci ilin fevralından etibarən insanın yaşla bağlı həssaslığından istifadə edərək onun davranışını əhəmiyyətli dərəcədə dəyişdirən sistemləri onsuz da qadağan edir. Kids Act isə bir addım da irəli gedir və AI Act-ın yan keçdiyi problemi hədəfə alır: süni intellekt yoldaşı hüquqi mənada heç kimi manipulyasiya etməyə bilər, amma yenə də yeniyetmə üçün canlı insan münasibətlərinin əvəzinə çevrilə bilər.

Kommersiya məntiqi burada da lentdəki kimidir. Həmsöhbət tətbiqləri istifadəçini sistemdə saxlamaqdan pul qazanır. Söhbət nə qədər uzun və emosional olarsa, ödənişli abunə ehtimalı da bir o qədər artır. Çatbota "çox bağlı" olmağı qadağan etmək, əslində, istifadəçinin pul ödədiyi xüsusiyyətin özünü qadağan etməkdir. Dostyana interfeysin harada bitdiyini, münasibət imitasiyasının harada başladığını hüquqi dildə müəyyənləşdirmək son dərəcə çətin olacaq. Məncə, məhz bu bənd Aİ Şurası və Avropa Parlamentində ən uzun mübahisələrin mövzusu olacaq və yekun mətndə ən çox yumşaldılan hissə də elə burası olacaq.

Yaş yoxlaması: zərərə qarşı peyvənd, yoxsa nəzarət virusu

Qadağa əleyhdarlarının əsas arqumenti sadədir. 13 və ya 15 yaşdan böyük olduğunu sübut etmək üçün kiməsə sənəd göstərməli olacaqsan. Uşaqlar üçün yaş verifikasiyası qaçılmaz şəkildə hamının verifikasiyasına çevrilir.

Bu narahatlıq əsassız deyil. 2025-ci ilin oktyabrında Discord istifadəçi müraciətlərini emal edən üçüncü tərəf podratçısında məlumat sızmasını etiraf etdi. Şirkətin öz məlumatına görə, yaşın təsdiqi üçün şəxsiyyət sənədinin şəklini yükləmiş təxminən 70 min nəfərin sənədləri risk altında qalmışdı. Fransa Konstitusiya Şurası da avqustdakı qərarında qanunla sərhədləri müəyyənləşdirilməmiş yaş yoxlama sisteminin şəxsi həyat üçün yaratdığı riskləri ayrıca vurğulamışdı.

Avropa Komissiyasının cavabı öz infrastrukturudur. Brüssel 2025-ci ilin yayında Avropanın yaş yoxlama tətbiqinin prototipini təqdim etdi və Danimarka, Fransa, Yunanıstan, İtaliya və İspaniyada pilot layihəyə başladı. Tətbiq platformaya cəmi bir bit informasiya ötürməlidir. Məsələn, istifadəçinin 13 yaşdan böyük olduğunu təsdiqləməli, amma ad, ünvan, doğum tarixi və ya sənəd nömrəsi paylaşmamalıdır. Gələcəkdə bu funksiya Avropanın rəqəmsal identifikasiya pulqabısına inteqrasiya olunacaq. Aİ ölkələri eIDAS 2.0 reqlamentinə əsasən belə pulqabını 2026-cı ilin sonunadək vətəndaşlara təqdim etməlidirlər.

Texniki baxımdan sxem məntiqli görünür. Siyasi baxımdan isə uşaqların müdafiəsindən çox uzağa gedə biləcək presedent yaradır. Sosial şəbəkələrə girişin dövlət rəqəmsal identifikatorundan keçməsi elə bir alətdir ki, bugünkü Komissiya onu uşaqları qorumaq üçün istifadə edə bilər, sabah isə hansısa üzv ölkənin hökuməti tamam başqa məqsədlə tətbiq etmək istəyə bilər.

Brüsseldəki rəqəmsal hüquq müdafiəçiləri başqa irad da səsləndirirlər. Onların fikrincə, layihə yeniyetmənin zərərli platforma mexanikası ilə qarşılaşmasını sadəcə təxirə salır, biznes modelinin özünə toxunmur. Şirkətlər isə istifadəçinin 18 yaşı tamam olan ertəsi gündən onu yenidən hədəfləməyə başlayacaqlar.

Bu tənqidin yarısını ədalətli hesab edirəm. Kids Act doğrudan da reklam modelini bütövlükdə qadağan etmir. Yetkinlik yaşına çatmayanlara profilləşdirmə əsasında fərdiləşdirilmiş reklam DSA ilə 2024-cü ildən bəri qadağandır və Brüssel bu məsələyə yenidən toxunmur. Amma 18 yaşadək bütün istifadəçilər üçün sonsuz lentin və profilləşdirilmiş tövsiyələrin qadağan edilməsi vərdiş formalaşdıran mexanizmin özünə zərbə vurur. 14 yaşında yaranmış vərdiş platforma üçün istənilən reklam nümayişindən daha qiymətlidir.

Vaşinqton bunu bağışlamayacaq

Kids Act-ın toxunduğu şirkətlərin siyahısı demək olar ki, başdan-başa Amerikadır: Meta, YouTube-la birlikdə Google, OpenAI, Snap, Roblox, Discord. Yeganə böyük istisna Çin mənşəli TikTok-dur. Buna görə də layihə qaçılmaz şəkildə rəqəmsal tənzimləmə ətrafında gedən transatlantik savaşın mərkəzinə düşür.

Donald Tramp administrasiyası ikinci müddətinin ilk aylarından etibarən DSA-nı Amerika şirkətlərinə qarşı senzura aləti kimi tənqid edir. 2025-ci ilin dekabrında DSA tarixində ilk cərimə, İlon Maskın X platformasına qarşı 120 milyon avroluq sanksiya tətbiq edildikdən sonra ABŞ Dövlət Departamenti qanunun memarlarından biri, keçmiş Avropa komissarı Tyerri Breton və bir neçə avropalı fəala qarşı viza məhdudiyyətləri tətbiq etdi. Aİ-nin rəqəmsal qaydaları ticarət danışıqlarının daimi mövzusuna çevrildi. Vaşinqton onların yumşaldılmasını istəyirdi, Brüssel isə DSA-nın bazarlıq predmeti olmadığını deyirdi.

Bu fonda Kids Act taktiki baxımdan çox güclü gedişdir. Dezinformasiya ilə mübarizəni "senzura" kimi tənqid etmək amerikalı siyasətçilər üçün asandır. Amma 12 yaşlı uşağın sonsuz lentdən qorunmasına qarşı eyni ritorikanı işlətmək çətindir. Xüsusilə ona görə ki, ABŞ-ın özündə onlarla ştat Meta ilə 18 milyard dollarlıq barışıq razılaşması əldə edib, Yuta və Texasdakı respublikaçı qanunvericilər isə özləri yaş verifikasiyası qanunları qəbul edirlər. Fon der Lyayen elə bir meydan seçib ki, Amerika administrasiyası söz azadlığının müdafiəçisi kimi adət etdiyi mövqeni tutmaq istəyərkən valideynlərə qarşı korporasiyaları müdafiə edən tərəf kimi görünmək riski ilə üzləşir.

Son ayların xronologiyası göstərir ki, Brüssel bu zəmini artıq ardıcıl şəkildə hazırlayırdı. 2026-cı il fevralın 6-da Komissiya TikTok-un asılılıq yaradan dizaynını ilkin olaraq DSA pozuntusu saydı. Beləliklə, qanun ilk dəfə qanunsuz məzmuna yox, platformanın arxitekturasına qarşı tətbiq edildi. Aprelin 29-da 13 yaşadək uşaqların yaşının yoxlanması ilə bağlı Meta əleyhinə ilkin nəticələr açıqlandı. Mayda Temu 200 milyon avro cərimələndi. İyulun 10-da Komissiya Instagram və Facebook-un dizaynını ilkin olaraq asılılıq yaradan hesab etdi.

Henna Virkkunen həmin vaxt bildirdi ki, avropalıların fiziki və psixi sağlamlığının qorunması sosial şəbəkələr üçün prioritet olmalıdır və DSA platformaları asılılıq yaradan dizayna görə məsuliyyətə cəlb etmək üçün aydın hüquqi baza verir. Meta isə nəticələrlə razılaşmadığını, onların şirkətin yeniyetmələrin müdafiəsi üçün atdığı ciddi addımları nəzərə almadığını bildirdi və gecə rejimi, eləcə də valideynlərə ekran vaxtını gündə 15 dəqiqəyə qədər məhdudlaşdırmaq imkanı verən yeniyetmə hesablarını xatırlatdı.

Kids Act Komissiyanın hazırda DSA vasitəsilə ayrı-ayrı şirkətlərə qarşı etməyə çalışdığı işi ümumi qaydaya çevirir. Fərq miqyasdadır: ayrı-ayrı şirkətlərə qarşı illərlə davam edən araşdırmalar əvəzinə hamı üçün vahid qaydalar, ilkin nəticələr əvəzinə məcburi qabaqlayıcı yoxlama.

Kim qazanacaq, kim hesabı ödəyəcək

Layihənin əsas benefisiarı Avropa Komissiyasının özüdür. Komissiya yeni səlahiyyətlər, platforma dizaynına birbaşa nəzarət və ictimai müstəvidə uduzmaq demək olar ki, mümkün olmayan bir mövzu əldə edir. İkinci mandatı qitə boyunca əsas siyasi partiyaların populyarlığının azalması fonunda keçən fon der Lyayen seçicinin izahata ehtiyac duymadan anlaya biləcəyi təşəbbüslərə ehtiyac duyur. 12 yaşlı qızı telefonu əlində yuxuya gedən valideyn Kids Act-ın nə demək olduğunu dərhal anlayır.

Platformalara dəyəcək zərbə isə bərabər bölünməyəcək. Auditoriyası Facebook-la müqayisədə daha gənc olan, biznesi isə saf formada tövsiyə lentinə söykənən TikTok və Snapchat ən çox təsirlənənlər sırasında olacaq. İstifadəçi bazasının əhəmiyyətli hissəsi 13 yaşdan kiçik uşaqlardan ibarət olan Roblox layihənin əhatəsinə onlayn oyun kimi düşür. Süni intellekt yoldaşları yaradan startaplar üçün isə Avropa yetkinlik yaşına çatmayanlar baxımından faktiki olaraq qapalı bazara çevrilə bilər.

Meta-nın vəziyyəti daha ikili görünür. Facebook çoxdan istifadəçiləri ilə birlikdə yaşlanır və Avropalı yeniyetmələr bu platforma üçün ikinci dərəcəli bazardır. Instagram tamam başqa məsələdir.

Meta-nın bu oyunda öz marağı da var. Şirkət son iki ildə ABŞ-da fəal şəkildə müdafiə edir ki, yaşı tətbiqlər deyil, Apple və Google-un tətbiq mağazaları yoxlamalıdır. 2025-ci ildə Yuta bu məsuliyyəti tətbiq mağazalarının üzərinə qoyan ilk qanunu qəbul etdi. Əgər Avropa reqlamenti yaş yoxlaması məsuliyyətini əməliyyat sistemlərinə doğru yönəltsə, Meta xərclərin bir hissəsini iki əsas rəqibinin üzərinə ata biləcək. Məhz kimin yaşı yoxlamalı olduğu məsələsi Brüsseldəki pərdəarxası lobbi mübarizəsinin əsas cəbhələrindən birinə çevriləcək.

Avropanın rəqəmsal identifikasiya texnologiyaları təchizatçıları və milli rəqəmsal pulqabı operatorları da qazanır. Reqlament onlara kütləvi tələbat zəmanəti verir.

Qəribə də olsa, uduzanlardan biri valideynlərdir. 13-14 yaşlı üçün mini-hesab valideyn hesabı, sazlama, nəzarət və gündəlik məsuliyyət tələb edir. Avropa ailələrin çoxunun hazır olmadığı yeni bürokratik yükü onların çiyninə qoyur.

Postsovet məkanı üçün isə bu hekayənin gözlənilməz tərəfi var. Meta-nı hələ 2022-ci ildə "ekstremist təşkilat" kimi tanıyan Rusiya sosial şəbəkələri giriş üzərindən tənzimləyir: platformaları bloklayır və dövlətin təşviq etdiyi messencerləri önə çəkir. Avropa isə məhsul arxitekturasını tənzimləyir. Birinci model informasiya üzərində nəzarətə, ikinci model biznes modelinə nəzarətə xidmət edir.

Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiya ölkələri üçün Avropa seçimi Rusiya modelindən daha təsirli ola bilər. GDPR təcrübəsi göstərir ki, qlobal platformalar bəzən Brüsseldə yaranmış parametrləri bütün dünyaya yayırlar. Çünki məhsulun iki ayrı versiyasını saxlamaq daha baha başa gəlir. Bakıdakı və ya Daşkənddəki yeniyetmə öz parlamentində bircə qərar qəbul olunmadan belə daha təhlükəsiz lent ala bilər.

Proqnoz: qadağa işə düşəndə indiki səkkizyaşlılar artıq böyümüş olacaq

İndi isə nə gözləməli olduğumuz barədə. Qiymətləndirmələrimi sonradan yoxlamaq mümkün olsun deyə mümkün qədər konkret ifadə edirəm.

Aİ Şurası Kids Act üzrə ümumi mövqeyini 2027-ci ilin payızından tez formalaşdırmayacaq. Kopenhagen, Madrid, Afina və Paris 15 və 16 yaşlıq milli hədləri saxlamaq hüququ uğrunda mübarizə aparacaq. Komissiya kompromis axtarmalı olacaq və çox güman, dövlətlərə tam qadağa yaşını 13-dən yuxarı qaldırmaq imkanı veriləcək.

Aİ Şurası, Avropa Parlamenti və Komissiya arasında üçtərəfli danışıqlar 2028-ci ilin birinci yarısından tez başa çatmayacaq. Avropa Parlamenti 2025-ci il qətnaməsinə söykənərək yaş həddini qaldırmağa və qadağan edilən mexanizmlərin siyahısını, o cümlədən gecə saatlarında push-bildirişlər hesabına genişləndirməyə çalışacaq.

Demək olar ki, qaçılmaz olan 12-24 aylıq keçid dövrünü də nəzərə alsaq, reqlamentin real tətbiqi 2029-2030-cu illərdən tez başlamayacaq. Bugünkü səkkizyaşlı avropalılar həmin vaxta qədər o məşhur 13 yaş həddini artıq keçmiş olacaqlar.

Kids Act-dan əvvəl platformalara DSA zərbə vuracaq. Mən gözləyirəm ki, Komissiya Meta-ya qarşı asılılıq yaradan dizayn işi üzrə yekun pozuntu qərarını 2027-ci ilin birinci yarısının sonunadək qəbul edəcək və cərimə 1 milyard avronu keçəcək. Belə nəticə Kids Act hələ qüvvəyə minməmiş onun faktiki ilkin sınağına çevriləcək.

Fransa Yelisey Sarayının vəd etdiyi kimi 2027-ci ilin yazınadək qanunun yeni versiyasını qəbul edəcək. Amma Kids Act tam harmonizasiya prinsipini qoruyub saxlasa, bu qanun müvəqqəti xarakter daşıyacaq və qəbulundan bir neçə il sonra Avropa reqlamenti tərəfindən sıxışdırılıb çıxarılacaq.

Bir sual isə açıq qalır və mənim ona cavabım yoxdur. Kids Act qüvvəyə mindikdən beş il sonra Avropa statistikası Avstraliyadakı mənzərəyə bənzəsə nə olacaq: milyonlarla silinmiş hesab, amma sosial şəbəkələrdə yeniyetmələrin payında demək olar ki, dəyişiklik yox? Brüssel qadağanın gücsüz olduğunu etiraf edəcək, yoxsa yaş verifikasiyasını internetə dövlət identifikatoru olmadan giriş faktiki mümkünsüz olan səviyyəyədək sərtləşdirəcək?

Sonu olan lent

Menlo Parkda Meta-nın hüquqşünasları indi rəqəmləri hesablayırlar: ABŞ ştatlarına 18 milyard dollar, DSA üzrə 12 milyard dollara qədər potensial cərimə, üstəlik 27 ölkə üçün məhsulun yenidən qurulmasının xərci.

Kanberrada Anika Uells hökumətin yanvarda fəxrlə təqdim etdiyi qanunun niyə sentyabra qədər bircə cərimə belə doğurmadığını izah edir.

Parisdə Sebastyen Lekornu Konstitusiya Şurasının qeyri-mütənasib saydığı mətni yenidən yazır.

Brüssel isə bu mənzərədə indiyə qədər heç kimin etmədiyi mərcə girir. Məntiq belədir: yeniyetməni sosial şəbəkədən uzaq saxlamaq mümkün olmaya bilər, amma sosial şəbəkənin sonsuz olmasının qarşısını almaq mümkündür.

Kids Act diqqət iqtisadiyyatı üçün ən ağlasığmaz şeyi platformalardan tələb edir: lentdə sonuncu post olsun və ondan sonra artıq heç nə yüklənməsin.

Əgər reqlament real tətbiq mərhələsinə qədər yaşasa, Avropadakı 14 yaşlı yeniyetmə ilk dəfə Instagram və ya TikTok-da qarşısında boş ekran görəcək. Ekranda yazılacaq ki, bu günlük bu qədər.

Telefonu bundan sonra kənara qoyacaqmı, bunu heç kim bilmir. Ursula fon der Lyayen də daxil.

Amma iyirmi ildə ilk dəfə bu qərarı yeniyetmənin özü verəcək. Onun yuxusuz qalmasına görə pul alan alqoritm yox.

Müəllif: Malik Məlikov (Milli.Az redaktor)