Ermənistanda BMT-nin biomüxtəlifliyin qorunmasına həsr olunan COP17 konfransının keçirildiyi bir vaxtda Amulsar qızıl yatağının ətraf mühitə mümkün təsirləri yenidən müzakirə mövzusuna çevrilib.
Mədən layihəsi ilə bağlı əsas narahatlıqlar turşulu drenajın yaranması, ağır metallarla çirklənmə ehtimalı, böyük həcmdə tullantıların toplanması və su ehtiyatlarının qorunması ilə əlaqədardır. Bu məsələlər Ermənistanın beynəlxalq ekoloji öhdəliklərinin nə dərəcədə yerinə yetirildiyi barədə suallar yaradır.
BMT-nin Biomüxtəliflik haqqında Konvensiyasının Tərəflər Konfransının 17-ci sessiyası (COP17) 19-30 oktyabr 2026-cı il tarixlərində İrəvanda keçirilir. Konfrans çərçivəsində ölkələrin təbiətin qorunması, ekosistemlərin bərpası və biomüxtəlifliyin itirilməsinin qarşısının alınması üzrə öhdəliklərinin icrası qiymətləndirilir.
Belə bir beynəlxalq tədbirə ev sahibliyi edən Ermənistan üçün əsas məsələlərdən biri bəyan edilən ekoloji məqsədlərin ölkə daxilində konkret tədbirlərlə nə dərəcədə dəstəklənməsidir. Çünki biomüxtəlifliyin qorunması yalnız nadir bitki və heyvan növlərinin mühafizəsi ilə məhdudlaşmır. Su ehtiyatlarının təhlükəsizliyi, torpaqların çirklənməsinin qarşısının alınması və sənaye fəaliyyətinə effektiv nəzarət də bu siyasətin mühüm hissəsidir.
Amulsar yatağı ətrafında su təhlükəsizliyi ilə bağlı narahatlıqlar
Amulsar qızıl yatağı ilə bağlı ekoloji mübahisələr yeni deyil. Mədən layihəsinə qarşı çıxan ekoloqlar və vətəndaş cəmiyyəti nümayəndələri uzun müddətdir ki, hasilatın su ehtiyatlarına və ətraf ərazilərin biomüxtəlifliyinə mümkün təsirləri barədə xəbərdarlıq edirlər.
2022-ci ildə Beynəlxalq İnsan Hüquqları Federasiyası (FIDH), Civil Society Institute və CEE Bankwatch Network tərəfindən dərc edilən hesabatda Amulsar layihəsinin ekoloji və sosial riskləri araşdırılıb. Sənəddə turşulu drenaj, ağır metallarla çirklənmə, yerli icmaların maraqları və ekoloji qərarların qəbulunda şəffaflıqla bağlı problemlər diqqətə çatdırılıb.
Layihə ilə bağlı əsas risklərdən biri süxurların tərkibində olan piritin hava və su ilə təması nəticəsində turşulu axıntıların yaranması ehtimalıdır. Belə proseslər baş verərsə, arsen, sink və digər təhlükəli elementlər süxurlardan yuyularaq suya qarışa bilər. Bu isə su ekosistemlərinə və onlardan asılı olan canlılara mənfi təsir göstərə bilər.
Mədən fəaliyyəti nəticəsində təxminən 190 milyon ton boş süxurun toplanacağı barədə məlumatlar da uzunmüddətli ekoloji nəzarətin əhəmiyyətini artırır. Belə həcmdə tullantının təhlükəsiz saxlanılması, suların çirklənməsinin qarşısının alınması və mədən bağlandıqdan sonra ərazinin bərpası ciddi maliyyə və texniki təminat tələb edir.
Ermənistan hökumətinin 15 avqust 2019-cu il tarixli açıqlamasında beynəlxalq ekspert qrupu ELARD-ın araşdırmasına istinadən Amulsar yeraltı sularının bu çaylara təsir göstərməsi ehtimalının olduğu bildirilirdi. Açıqlamada risklərin şirkət tərəfindən müəyyən edilmiş 16 azaldıcı tədbirin həyata keçirilməsi şərtilə idarə oluna biləcəyi qeyd edilmişdi.
Həmin qiymətləndirmədə Amulsar yeraltı suları ilə Göyçə gölünün hövzəsi arasında birbaşa əlaqənin olmadığı bildirilsə də, zəlzələ baş verəcəyi halda turşulu axıntıların Spandaryan-Keçut su sistemi vasitəsilə hövzəyə daxil olması ehtimalı da qeyd olunmuşdu. Ermənistan hökumətinin açıqlamasına görə, bu halda təsirin göl hövzəsinin ümumi həcmi ilə müqayisədə əhəmiyyətsiz olacağı gözlənilirdi.
Bu məqam göstərir ki, layihənin ekoloji təhlükəsizliyi barədə müzakirələrdə həm mümkün risklər, həm də onların azaldılması üçün nəzərdə tutulan tədbirlər nəzərə alınmalıdır. Əsas sual isə bu tədbirlərin nə dərəcədə həyata keçirilməsi, monitorinqin davamlılığı və nəticələrin ictimaiyyətə açıqlanmasıdır.
COP17 fonunda Ermənistanın ekoloji öhdəlikləri
COP17-nin əsas məqsədlərindən biri Kunminq-Monreal Qlobal Biomüxtəliflik Çərçivəsi üzrə 2030-cu ilədək nəzərdə tutulan hədəflərin icrasını sürətləndirməkdir. Bu hədəflər təbii ekosistemlərin qorunmasını, çirklənmənin azaldılmasını və biomüxtəlifliyin itirilməsinin qarşısının alınmasını nəzərdə tutur.
Ermənistanın beynəlxalq ekoloji öhdəliklərinin icrası ilə bağlı daha geniş suallar da mövcuddur. EVN Report nəşrinin 15 oktyabr 2026-cı il tarixli təhlilində ölkənin transsərhəd su ehtiyatlarının idarə olunması, içməli su və sanitariya, sənaye çirklənməsi və ekoloji məlumatların açıqlanması sahələrində bəzi beynəlxalq öhdəlikləri tam yerinə yetirmədiyi qeyd olunur. Məqalədə BMT-nin Avropa İqtisadi Komissiyasının Su Konvensiyasına qoşulmaq və çirkləndirici maddələr barədə məlumatların ictimaiyyətə açıqlanmasını gücləndirmək məsələləri də diqqətə çatdırılır.
Bu kontekstdə Amulsar layihəsi təkcə bir qızıl yatağının istismarı ilə bağlı məsələ deyil. O, sənaye layihələrinin iqtisadi faydası ilə ətraf mühitin qorunması arasında tarazlığın necə təmin edildiyini göstərən nümunələrdən biridir.
COP17-də təbiətin qorunması ilə bağlı beynəlxalq çağırışlar səsləndirilərkən Ermənistan üçün əsas vəzifələrdən biri ekoloji təhlükəsizlik barədə bəyanatları ölçülə bilən nəticələrlə dəstəkləməkdir. Bunun üçün mədən ərazilərində suyun keyfiyyətinə müntəzəm nəzarət, müstəqil ekspert qiymətləndirmələri, tullantıların təhlükəsiz idarə olunması və monitorinq nəticələrinin ictimaiyyətə açıq təqdim edilməsi mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Amulsar ətrafında davam edənlər bir daha göstərir ki, biomüxtəlifliyin qorunması üzrə beynəlxalq öhdəliklər yalnız konfranslarda səsləndirilən vədlərlə ölçülmür. Bu öhdəliklərin real dəyəri təbii ehtiyatların qorunması, mümkün risklərin vaxtında müəyyənləşdirilməsi və ekoloji təhlükəsizliyin təmin olunması üçün görülən tədbirlərlə müəyyən edilir.