Din xadimi möminlərin ianələrini şəxsi varlanma mənbəyinə çevirirsə, bu, artıq adi korrupsiya deyil. Bu, insanların inancını alver predmetinə çevirmək, onların etimadını həyasızcasına istismar etmək, ağırlığını yalnız oğurlanan pulların məbləği ilə ölçmək mümkün olmayan mənəvi cinayətdir. Belə əməllərin hər gün insanlara təqvadan, dürüstlükdən, təvazökarlıqdan və Allah qorxusundan moizə oxuyan şəxslər tərəfindən törədilməsi isə xüsusilə ikrah doğurur.
Türkiyənin Diyanət İşləri İdarəsi və ona bağlı qurumlar ətrafında yaşanan qalmaqallar yenidən elə bir problemi gündəmə gətirib ki, bunu ayrı-ayrı məmurların vəzifə səlahiyyətlərindən sui-istifadəsi ilə izah etmək mümkün deyil. Söhbət maliyyə şəffaflığının olmamasından, ianələrə nəzarətin yetərsizliyindən, vəzifə səlahiyyətlərindən sui-istifadədən və ən əsası, adi hesabatlılıq tələb edən insanların səsini batırmaq cəhdlərindən gedir.
Sonuncu səs-küylü hadisə İstanbulun Küçükçekmece rayonundakı Həzrəti Əbu Bəkr məscidində baş verib. Qeyd edək ki, bəzi ilkin xəbərlərdə hadisə yeri səhvən qonşu Büyükçekmece rayonu kimi göstərilmişdi.
Hər şey ilk baxışdan çox sadə bir sualla başlayıb: cümə namazlarından sonra toplanan ianələr hara yoxa çıxır?
Övladlarının dini təhsil alması məqsədilə 2024-cü ildə İstanbula köçən müəzzin Ferdi Bıyıkoğlu məscidin maliyyə sənədlərində şübhəli məqamlar aşkar edib. Eyni zamanda yerli məscid dərnəyinin sədri olan Bıyıkoğlu, özünün bildirdiyinə görə, faktiki toplanan ianələrlə müftiliyə rəsmi qaydada daxil olan vəsait arasında ciddi uyğunsuzluqlar müəyyənləşdirib.
Müəzzinin həyat yoldaşı Ebru Bıyıkoğlu Türkiyə jurnalistlərinə açıqlamasında bildirib ki, imam İsmail Akkaya guya toplanan pulları lazımi qaydada saymadan və müvafiq sənədləşmə aparmadan götürürmüş. Bəzən məbləğlərin qeyd olunmadığı boş protokollara əvvəlcədən imza atdırılır, daha sonra isə pullar evə aparılırmış.
Bıyıkoğlunun tələbi olduqca sadə idi: ianələr hamının gözü qarşısında sayılsın, müvafiq protokollar tərtib edilsin, məbləğlər rəsmiləşdirilsin və toplanan vəsait barədə məlumatlar məscidə gələn dindarların görə biləcəyi yerdə yerləşdirilsin.
Əslində, başqalarının pulunu idarə edən istənilən qurum üçün bunlar ən adi, ən elementar hesabatlılıq tələbləridir.
Amma qarşı tərəfin reaksiyası məsələnin mahiyyətini bütün çılpaqlığı ilə üzə çıxarıb.
Müəzzinin həyat yoldaşının sözlərinə görə, imam ona illərdir mövcud olan qaydaları dəyişməyə haqqı olmadığını bildirib. Ardınca isə maliyyə hesabatları üstündə başlanan mübahisə fiziki zorakılığa çevrilib.
Bu məsələdə rəqəmlər xüsusilə diqqət çəkir.
Münaqişədən əvvəl məsciddən həftəlik köçürmələr əsasən 1500-1800 Türkiyə lirəsi arasında dəyişirmiş. 2024-cü ilin sənədlərində 1200-2500 lirə civarında məbləğlər göstərilib. Şikayətlərdən və nəzarətin gücləndirilməsindən sonra isə hesabatlarda birdən-birə 7500, 11 100 və 6800 lirəlik göstəricilər peyda olub. Odatv-nin məlumatına görə, 2026-cı ilin ayrı-ayrı həftələrində bu məbləğ hətta 18-35 min lirəyə çatıb.
Başqa sözlə, ianələrin dürüst uçotunu tələb edən bir şəxs ortaya çıxandan sonra rəsmi sənədlərdə qeydə alınan vəsaitin həcmi bir neçə dəfə artıb.
Əlbəttə, ianələrin artması özlüyündə pul mənimsənildiyini sübuta yetirmir. Amma belə kəskin fərqin izahı olmalıdır. Özü də xoş niyyətlərdən və dini dəyərlərdən bəhs edən moizələrlə deyil, konkret maliyyə sənədləri və tutarlı faktlarla.
2026-cı il mayın 22-də rayon rəhbərliyi imam barəsində araşdırma aparılmasına icazə verib. Buna 2023-2026-cı illər ərzində toplanmış ianələrin hesabatlarında aşkar edilən ciddi uyğunsuzluqlar əsas olub.
Bundan sonra hadisələr daha da xoşagəlməz məcraya yönəlib.
Müəzzinin ailəsi təhdidlərə, təzyiqlərə və Bıyıkoğlunun nüfuzdan salınması cəhdlərinə məruz qaldığını bildirib. Hələ aprelin 2-də prokurorluğa şikayət ərizəsi təqdim olunub. İyulun 10-da isə qarşıdurma məscidin ərazisində fiziki hücumla nəticələnib.
Yayılan videogörüntülərdə imamın müəzzinə yumruq zərbələri endirdiyi əks olunub. Bütün bunlar dini kompleksin həyətində olan uşaqların gözü qarşısında baş verib.
Ebru Bıyıkoğlunun dediyinə görə, həyat yoldaşına təxminən on yumruq zərbəsi vurulub. Daha sonra müəzzinin polis bölməsinin yaxınlığında yenidən hücuma məruz qaldığı iddia edilib. Ailə davam edən təhdidlərdən şikayətlənərək dövlət orqanlarından müdafiə tələb edib.
İmam başqa məscidə köçürülüb. Onun Beylikdüzü rayonunun Gürpınar məhəlləsindəki məscidə təyin edildiyi barədə məlumatlar yayılıb. Lakin müəzzinin ailəsinin sözlərinə görə, yaşayışla bağlı münaqişə həllini tapmayıb: hər iki ailə eyni xidməti binada yaşamağa davam edib.
Ehtimal olunan maliyyə pozuntularına cinayət-hüquqi qiymət verilməsi məsələsi isə hələ araşdırma predmetidir.
Ancaq pul mənimsənilməsi ilə bağlı ittihamları bir kənara qoysaq belə, ortaya son dərəcə ciddi sual çıxır: dini ibadət ocağı necə olur ki, mühasibat sənədlərini görmək istəyən adamın döyüldüyü bir məkana çevrilir?
Təəssüf ki, İstanbul məscidində yaşananlar heç də yeganə belə hadisə deyil.
2024-cü ildə Ankaranın Haymana rayonunda Türkiyə Diyanət Vəqfinin yerli şöbəsində baş verdiyi iddia olunan maliyyə maxinasiyaları ilə bağlı cinayət işi ictimaiyyətin diqqət mərkəzinə düşmüşdü.
İstintaqın əsas fiqurantları vəqfin yerli şöbəsinin keçmiş rəhbəri, eyni zamanda rayon müftisinin vəzifəsini icra etmiş Latif Saygın və vəqfin əməkdaşı, imam Burak Günel idi.
İttiham aktından mətbuata sızan məlumatlara əsasən, 2018-ci ildə rayonun dini qurumlarına daxil olan ianələrin bir hissəsi rəsmi sənədlərdə əks etdirilməyib. İstintaqın versiyasına görə, bu yolla uçotdan kənar qanunsuz pul fondu yaradılıb və vəzifəli şəxslər həmin vəsaitdən öz bildikləri kimi istifadə ediblər. Sxem isə son dərəcə bəsit olub.
Eyni qəbzin birinci, ikinci və üçüncü nüsxələrində ayrı-ayrı şəxslərin adları və fərqli məbləğlər göstərilib. Bəzi ianələr ümumiyyətlə rəsmi hesabatlara daxil edilməyib. İttiham tərəfinin qənaətinə görə, ayrı-ayrı sənədlər saxtalaşdırılıb, dini obyektlərin tikintisinə çəkildiyi bildirilən xərclər isə hesab-faktura və qəbzlərlə təsdiqlənməyib.
Cinayət işinin materiallarına əsasən, Sayğının xeyriyyə kampaniyaları və Quran kursları nəzdində internat binasının tikintisi üçün nəzərdə tutulan təxminən 67 min lirəyə öz mülahizəsinə uyğun sərəncam verdiyi ehtimal olunub.
Günel isə təxminən 40 min lirəlik analoji qeyri-rəsmi fond yaratmaqda ittiham edilib. İstintaq, həmçinin ianələrin bir hissəsinin onun şəxsi bank hesabına köçürüldüyünü, mağazalarda yerləşdirilən ianə qutularının isə lazımi nəzarət olmadan açıldığını müəyyənləşdirdiyini bildirib.
Araşdırma 2019-cu ildə Diyanət müfəttişlərinin müraciətindən sonra başlanıb. 2024-cü ildə prokurorluq təqsirləndirilən şəxslərin hər biri üçün 14 ilədək həbs cəzası tələb edib.
Hər iki şəxs vəsaiti qəsdən mənimsədiklərini inkar edib. İttiham materiallarında mübahisəli məbləğlərin sonradan vəqfə qaytarıldığı da qeyd olunub. Ancaq pulun geri ödənilməsi saxta sənədlərin necə ortaya çıxması və ilkin maliyyə əməliyyatlarının qanuniliyi barədə sualları aradan qaldırmır.
Bununla belə, araşdırılan materiallarda həmin ittihamlar üzrə yekun məhkəmə hökmünün çıxarıldığı təsdiqini tapmayıb.
Daha böyük məbləğli qalmaqal isə Giresunda yaşanıb.
2024-cü ilin yanvarında Türkiyə Diyanət Vəqfinin nümayəndəsi Fatih Ahmet Akkayanın həbs olunduğu məlum olub. O, vətəndaşların xeyriyyəçilik və qurban kəsilməsi məqsədilə bağışladıqları 5,1 milyon Türkiyə lirəsini mənimsəməkdə ittiham edilib.
Ehtimal olunan mənimsəmənin miqyası vəqfin yerli şöbəsinin rəsmi maliyyə göstəriciləri ilə müqayisədə daha aydın görünür.
Yoxlama hesabatına əsasən, həmin şöbəyə 2021-ci ildə 2,1 milyon, 2022-ci ildə 3,3 milyon lirə vəsait daxil olub. 2023-cü il iyulun 19-da keçirilən yoxlama zamanı isə həmin il üzrə daxilolmalar 1,7 milyon lirə təşkil edib.
Deməli, mənimsənildiyi iddia olunan məbləğ araşdırılan dövrlərdə şöbəyə daxil olmuş ümumi vəsaitin əhəmiyyətli hissəsinə bərabər idi.
Yoxlama aparan müfəttişlər də açıq şəkildə bildiriblər ki, qurumdakı ciddi idarəetmə boşluqları maliyyə əməliyyatlarının lazımi nəzarət olmadan həyata keçirilməsinə şərait yaradıb.
Giresun vilayətinin müftisi Selçuk Kılıçbay açıqlamasında təqsirləndirilən şəxsin işdən çıxarıldığını və həbs edildiyini, dəymiş ziyanın isə vəqfin mərkəzi vəsaitləri hesabına ödənildiyini bildirib. Onun sözlərinə görə, dindarlar qarşısında qurban kəsilməsi ilə bağlı götürülmüş bütün öhdəliklər yerinə yetirilib.
Ancaq itirilmiş vəsaitin bərpası itirilmiş etimadın da avtomatik qaytarılması demək deyil.
2016-cı ilin aprelində Kocaeli vilayətinin Kandıra rayonundakı Karaağaç məscidində toplanan ianələr ətrafında da ciddi qalmaqal qopmuşdu.
Məscidə gələn dindarlar ümumilikdə 450 lirə toplamışdılar. Lakin müftiliyin sənədlərində bu məbləğ cəmi 105 lirə göstərilmişdi.
Aradakı fərq 345 lirə, yəni toplanan pulun təxminən 77 faizi idi.
İmam Mehmet Emin O. başqa protokol tərtib etməkdə və imzaları saxtalaşdırmaqda şübhəli bilinirdi. Jurnalistlərlə söhbətində o, imzaları təqlid etdiyini və möhür hazırladığını etiraf etmişdi. İmam bunu pul yığımı ilə bağlı mümkün iradlardan yayınmaq istəyi ilə izah etmiş, lakin vəsaiti mənimsəmək niyyətinin olmadığını bildirmişdi.
2025-ci ilin noyabrında Türkiyə mediası Samsunda yeni araşdırma barədə məlumat yaydı. Hələ 2015-ci ildə ianələri mənimsəmək şübhəsi ilə yoxlamadan keçmiş bir imam başqa məscidə köçürüldükdən sonra yenidən oxşar məzmunlu şikayətlərin hədəfinə çevrilmişdi. Bu işdə də şəxsin cinayət təqsirinin məhkəmə qaydasında sübuta yetirilib-yetirilmədiyi məsələsi açıq qalırdı.
2025-ci ildə Diyarbakır vilayətinin Kulp rayonunda araşdırılan başqa bir hadisə isə artıq dövlət ödənişləri ilə bağlı idi.
İmam Kadir Z. həmkarlarına əlavə dərslərə görə ödənilməli olan vəsaiti qanunsuz şəkildə öz bank hesabına köçürməkdə ittiham olunurdu. İstintaq materiallarına əsasən, bu əməliyyatlar dörd il davam edib. Prokurorluq onun 12 ilədək azadlıqdan məhrum edilməsini tələb edib.
Sadalanan hadisələr hüquqi baxımdan bir-birindən fərqlənsə də, hamısı eyni sistem boşluqlarını üzə çıxarır: ayrı-ayrı əməkdaşların böyük pul axınlarına sərbəst çıxış imkanı, maliyyə səlahiyyətlərinin düzgün bölüşdürülməməsi və hesabat sənədlərini dəyişdirərkən qanun pozuntularının vaxtında aşkar edilməməsi.
Bütün bunlar Diyanətin miqyası nəzərə alınanda daha ciddi narahatlıq doğurur.
Qurumun rəsmi məlumatlarına görə, onun sisteminə 90 mindən çox məscid, 146 mindən artıq əməkdaş və 25 mindən çox Quran kursu daxildir.
Diyanətin 2025-ci il büdcəsi 130,119 milyard lirə təşkil edib. 2026-cı il üçün isə bu rəqəm 174,389 milyard lirəyə çatdırılıb. Bu, nominal ifadədə təxminən 34 faizlik artım deməkdir.
Başqa sözlə, söhbət hər gün dövlət büdcəsindən ayrılan təxminən 478 milyon lirədən gedir.
Burada mühüm bir məqamı da unutmaq olmaz: dövlət büdcəsindən ayrılan vəsaitlə vətəndaşların könüllü ianələri ayrı-ayrı maliyyə mənbələridir və hər biri müstəqil uçot və nəzarət tələb edir.
Şübhəsiz, bütün Türkiyə imamlarını dələduz elan etmək nə düzgün, nə də ədalətli olardı. Onların arasında vəzifəsini vicdanla yerinə yetirən, insanlara dürüst xidmət göstərən kifayət qədər din xadimi var. Üstəlik, bəzi qanun pozuntuları məhz dini qurumların öz daxili yoxlamaları nəticəsində üzə çıxarılıb.
Ancaq vicdanlı əməkdaşların mövcudluğu idarəetmə sistemindəki nöqsanlara bəraət qazandırmır. Əgər sistem sui-istifadə hallarının vaxtında qarşısını almaq iqtidarında deyilsə, problem artıq ayrı-ayrı şəxslərdən daha böyükdür.
2024-cü il dekabrın 11-də Diyanətin Dini Məsələlər üzrə Ali Şurası rəsmi şəkildə təsdiqləyib ki, başqasının əmlakını qanunsuz mənimsəmək, vəzifə səlahiyyətlərindən sui-istifadə etmək və cəmiyyətin əmlak hüquqlarını pozmaq İslam dininin qadağan etdiyi əməllərdəndir.
Prinsip aydındır, burada mübahisə ediləcək heç nə yoxdur.
Əsas məsələ həmin prinsipin real həyatda nə dərəcədə ardıcıl tətbiq olunmasıdır.
Adi insan dini qaydaları pozduğuna görə qınanırsa, lakin vəzifəli şəxs toplanan ianələrə tam hesabat vermədən sərəncam vermək imkanı əldə edirsə, bu, artıq sadəcə mənəvi ziddiyyət deyil. Bu, bütöv bir idarəetmə sisteminin ikiüzlülüyüdür.
Maliyyə fırıldaqlarını dinin nüfuzu arxasında gizlətmək cəhdləri isə xüsusilə ikrah doğurur.
Dindarların yetimlərə, yoxsullara yardım etmək, məscid tikmək və dini təhsili dəstəkləmək məqsədilə verdikləri pullar nə müftinin, nə də imamın şəxsi mülkiyyətidir.
Burada hər lirənin konkret təyinatı var. Qanunsuz mənimsənilən hər qəpik isə xeyirxah niyyətlə pulunu etibar etmiş insanın aldadılması deməkdir.
Ona görə də müstəqil maliyyə yoxlamalarının keçirilməsi, ianə toplama kampaniyalarının nəticələrinin məcburi qaydada açıqlanması, bütün daxilolmaların elektron sistemdə qeydiyyata alınması, qanun pozuntuları barədə məlumat verən şəxslərin müdafiəsi və rəhbər vəzifəli şəxslərin fərdi məsuliyyətinin təmin olunması zəruridir.
Şübhəli bilinən əməkdaşın bir məsciddən digərinə köçürülməsi obyektiv araşdırmanı əvəz etməməlidir.
Ən təhlükəli vəziyyət dini nüfuzun maliyyə yoxlamalarından yayınmaq üçün qalxana çevrildiyi, dürüst hesabat tələb edən insanların isə guya illərdən bəri formalaşmış qaydalara qarşı çıxmaqda günahlandırıldığı zaman yaranır.
Dinin müqəddəsliyini oğurlamaq mümkün deyil. Ancaq onun adından istifadə edərək insanların inamını, etimadını oğurlamaq mümkündür.
Əgər məsciddə xidmət edən din xadimi əlindəki pulların haradan gəldiyini və hara xərcləndiyini izah edə bilmirsə, cəmiyyətin onun əxlaq və mənəviyyat haqqında moizələrinə ehtiyacı yoxdur.
Cəmiyyətə konkret sənədlər, müstəqil yoxlama və cinayət sübuta yetirildiyi təqdirdə, qərəzsiz məhkəmə hökmü lazımdır.
Çünki iman heç kimi məsuliyyətdən azad etmir.
Əksinə, başqalarına vicdandan, halallıqdan, dürüstlükdən dərs keçən insan ilk növbədə öz vicdanı qarşısındOğurlanan ianələr, yumruq atan imamlar: Türkiyə məscidlərində nələr baş verir?
Din xadimi möminlərin ianələrini şəxsi varlanma mənbəyinə çevirirsə, bu, artıq adi korrupsiya deyil. Bu, insanların inancını alver predmetinə çevirmək, onların etimadını həyasızcasına istismar etmək, ağırlığını yalnız oğurlanan pulların məbləği ilə ölçmək mümkün olmayan mənəvi cinayətdir. Belə əməllərin hər gün insanlara təqvadan, dürüstlükdən, təvazökarlıqdan və Allah qorxusundan moizə oxuyan şəxslər tərəfindən törədilməsi isə xüsusilə ikrah doğurur.
Türkiyənin Diyanət İşləri İdarəsi və ona bağlı qurumlar ətrafında yaşanan qalmaqallar yenidən elə bir problemi gündəmə gətirib ki, bunu ayrı-ayrı məmurların vəzifə səlahiyyətlərindən sui-istifadəsi ilə izah etmək mümkün deyil. Söhbət maliyyə şəffaflığının olmamasından, ianələrə nəzarətin yetərsizliyindən, vəzifə səlahiyyətlərindən sui-istifadədən və ən əsası, adi hesabatlılıq tələb edən insanların səsini batırmaq cəhdlərindən gedir.
Sonuncu səs-küylü hadisə İstanbulun Küçükçekmece rayonundakı Həzrəti Əbu Bəkr məscidində baş verib. Qeyd edək ki, bəzi ilkin xəbərlərdə hadisə yeri səhvən qonşu Büyükçekmece rayonu kimi göstərilmişdi.
Hər şey ilk baxışdan çox sadə bir sualla başlayıb: cümə namazlarından sonra toplanan ianələr hara yoxa çıxır?
Övladlarının dini təhsil alması məqsədilə 2024-cü ildə İstanbula köçən müəzzin Ferdi Bıyıkoğlu məscidin maliyyə sənədlərində şübhəli məqamlar aşkar edib. Eyni zamanda yerli məscid dərnəyinin sədri olan Bıyıkoğlu, özünün bildirdiyinə görə, faktiki toplanan ianələrlə müftiliyə rəsmi qaydada daxil olan vəsait arasında ciddi uyğunsuzluqlar müəyyənləşdirib.
Müəzzinin həyat yoldaşı Ebru Bıyıkoğlu Türkiyə jurnalistlərinə açıqlamasında bildirib ki, imam İsmail Akkaya guya toplanan pulları lazımi qaydada saymadan və müvafiq sənədləşmə aparmadan götürürmüş. Bəzən məbləğlərin qeyd olunmadığı boş protokollara əvvəlcədən imza atdırılır, daha sonra isə pullar evə aparılırmış.
Bıyıkoğlunun tələbi olduqca sadə idi: ianələr hamının gözü qarşısında sayılsın, müvafiq protokollar tərtib edilsin, məbləğlər rəsmiləşdirilsin və toplanan vəsait barədə məlumatlar məscidə gələn dindarların görə biləcəyi yerdə yerləşdirilsin.
Əslində, başqalarının pulunu idarə edən istənilən qurum üçün bunlar ən adi, ən elementar hesabatlılıq tələbləridir.
Amma qarşı tərəfin reaksiyası məsələnin mahiyyətini bütün çılpaqlığı ilə üzə çıxarıb.
Müəzzinin həyat yoldaşının sözlərinə görə, imam ona illərdir mövcud olan qaydaları dəyişməyə haqqı olmadığını bildirib. Ardınca isə maliyyə hesabatları üstündə başlanan mübahisə fiziki zorakılığa çevrilib.
Bu məsələdə rəqəmlər xüsusilə diqqət çəkir.
Münaqişədən əvvəl məsciddən həftəlik köçürmələr əsasən 1500-1800 Türkiyə lirəsi arasında dəyişirmiş. 2024-cü ilin sənədlərində 1200-2500 lirə civarında məbləğlər göstərilib. Şikayətlərdən və nəzarətin gücləndirilməsindən sonra isə hesabatlarda birdən-birə 7500, 11 100 və 6800 lirəlik göstəricilər peyda olub. Odatv-nin məlumatına görə, 2026-cı ilin ayrı-ayrı həftələrində bu məbləğ hətta 18-35 min lirəyə çatıb.
Başqa sözlə, ianələrin dürüst uçotunu tələb edən bir şəxs ortaya çıxandan sonra rəsmi sənədlərdə qeydə alınan vəsaitin həcmi bir neçə dəfə artıb.
Əlbəttə, ianələrin artması özlüyündə pul mənimsənildiyini sübuta yetirmir. Amma belə kəskin fərqin izahı olmalıdır. Özü də xoş niyyətlərdən və dini dəyərlərdən bəhs edən moizələrlə deyil, konkret maliyyə sənədləri və tutarlı faktlarla.
2026-cı il mayın 22-də rayon rəhbərliyi imam barəsində araşdırma aparılmasına icazə verib. Buna 2023-2026-cı illər ərzində toplanmış ianələrin hesabatlarında aşkar edilən ciddi uyğunsuzluqlar əsas olub.
Bundan sonra hadisələr daha da xoşagəlməz məcraya yönəlib.
Müəzzinin ailəsi təhdidlərə, təzyiqlərə və Bıyıkoğlunun nüfuzdan salınması cəhdlərinə məruz qaldığını bildirib. Hələ aprelin 2-də prokurorluğa şikayət ərizəsi təqdim olunub. İyulun 10-da isə qarşıdurma məscidin ərazisində fiziki hücumla nəticələnib.
Yayılan videogörüntülərdə imamın müəzzinə yumruq zərbələri endirdiyi əks olunub. Bütün bunlar dini kompleksin həyətində olan uşaqların gözü qarşısında baş verib.
Ebru Bıyıkoğlunun dediyinə görə, həyat yoldaşına təxminən on yumruq zərbəsi vurulub. Daha sonra müəzzinin polis bölməsinin yaxınlığında yenidən hücuma məruz qaldığı iddia edilib. Ailə davam edən təhdidlərdən şikayətlənərək dövlət orqanlarından müdafiə tələb edib.
İmam başqa məscidə köçürülüb. Onun Beylikdüzü rayonunun Gürpınar məhəlləsindəki məscidə təyin edildiyi barədə məlumatlar yayılıb. Lakin müəzzinin ailəsinin sözlərinə görə, yaşayışla bağlı münaqişə həllini tapmayıb: hər iki ailə eyni xidməti binada yaşamağa davam edib.
Ehtimal olunan maliyyə pozuntularına cinayət-hüquqi qiymət verilməsi məsələsi isə hələ araşdırma predmetidir.
Ancaq pul mənimsənilməsi ilə bağlı ittihamları bir kənara qoysaq belə, ortaya son dərəcə ciddi sual çıxır: dini ibadət ocağı necə olur ki, mühasibat sənədlərini görmək istəyən adamın döyüldüyü bir məkana çevrilir?
Təəssüf ki, İstanbul məscidində yaşananlar heç də yeganə belə hadisə deyil.
2024-cü ildə Ankaranın Haymana rayonunda Türkiyə Diyanət Vəqfinin yerli şöbəsində baş verdiyi iddia olunan maliyyə maxinasiyaları ilə bağlı cinayət işi ictimaiyyətin diqqət mərkəzinə düşmüşdü.
İstintaqın əsas fiqurantları vəqfin yerli şöbəsinin keçmiş rəhbəri, eyni zamanda rayon müftisinin vəzifəsini icra etmiş Latif Saygın və vəqfin əməkdaşı, imam Burak Günel idi.
İttiham aktından mətbuata sızan məlumatlara əsasən, 2018-ci ildə rayonun dini qurumlarına daxil olan ianələrin bir hissəsi rəsmi sənədlərdə əks etdirilməyib. İstintaqın versiyasına görə, bu yolla uçotdan kənar qanunsuz pul fondu yaradılıb və vəzifəli şəxslər həmin vəsaitdən öz bildikləri kimi istifadə ediblər.
Sxem isə son dərəcə bəsit olub.
Eyni qəbzin birinci, ikinci və üçüncü nüsxələrində ayrı-ayrı şəxslərin adları və fərqli məbləğlər göstərilib. Bəzi ianələr ümumiyyətlə rəsmi hesabatlara daxil edilməyib. İttiham tərəfinin qənaətinə görə, ayrı-ayrı sənədlər saxtalaşdırılıb, dini obyektlərin tikintisinə çəkildiyi bildirilən xərclər isə hesab-faktura və qəbzlərlə təsdiqlənməyib.
Cinayət işinin materiallarına əsasən, Sayğının xeyriyyə kampaniyaları və Quran kursları nəzdində internat binasının tikintisi üçün nəzərdə tutulan təxminən 67 min lirəyə öz mülahizəsinə uyğun sərəncam verdiyi ehtimal olunub.
Günel isə təxminən 40 min lirəlik analoji qeyri-rəsmi fond yaratmaqda ittiham edilib. İstintaq, həmçinin ianələrin bir hissəsinin onun şəxsi bank hesabına köçürüldüyünü, mağazalarda yerləşdirilən ianə qutularının isə lazımi nəzarət olmadan açıldığını müəyyənləşdirdiyini bildirib.
Araşdırma 2019-cu ildə Diyanət müfəttişlərinin müraciətindən sonra başlanıb. 2024-cü ildə prokurorluq təqsirləndirilən şəxslərin hər biri üçün 14 ilədək həbs cəzası tələb edib.
Hər iki şəxs vəsaiti qəsdən mənimsədiklərini inkar edib. İttiham materiallarında mübahisəli məbləğlərin sonradan vəqfə qaytarıldığı da qeyd olunub. Ancaq pulun geri ödənilməsi saxta sənədlərin necə ortaya çıxması və ilkin maliyyə əməliyyatlarının qanuniliyi barədə sualları aradan qaldırmır.
Bununla belə, araşdırılan materiallarda həmin ittihamlar üzrə yekun məhkəmə hökmünün çıxarıldığı təsdiqini tapmayıb.
Daha böyük məbləğli qalmaqal isə Giresunda yaşanıb.
2024-cü ilin yanvarında Türkiyə Diyanət Vəqfinin nümayəndəsi Fatih Ahmet Akkayanın həbs olunduğu məlum olub. O, vətəndaşların xeyriyyəçilik və qurban kəsilməsi məqsədilə bağışladıqları 5,1 milyon Türkiyə lirəsini mənimsəməkdə ittiham edilib.
Ehtimal olunan mənimsəmənin miqyası vəqfin yerli şöbəsinin rəsmi maliyyə göstəriciləri ilə müqayisədə daha aydın görünür.
Yoxlama hesabatına əsasən, həmin şöbəyə 2021-ci ildə 2,1 milyon, 2022-ci ildə 3,3 milyon lirə vəsait daxil olub. 2023-cü il iyulun 19-da keçirilən yoxlama zamanı isə həmin il üzrə daxilolmalar 1,7 milyon lirə təşkil edib.
Deməli, mənimsənildiyi iddia olunan məbləğ araşdırılan dövrlərdə şöbəyə daxil olmuş ümumi vəsaitin əhəmiyyətli hissəsinə bərabər idi.
Yoxlama aparan müfəttişlər də açıq şəkildə bildiriblər ki, qurumdakı ciddi idarəetmə boşluqları maliyyə əməliyyatlarının lazımi nəzarət olmadan həyata keçirilməsinə şərait yaradıb.
Giresun vilayətinin müftisi Selçuk Kılıçbay açıqlamasında təqsirləndirilən şəxsin işdən çıxarıldığını və həbs edildiyini, dəymiş ziyanın isə vəqfin mərkəzi vəsaitləri hesabına ödənildiyini bildirib. Onun sözlərinə görə, dindarlar qarşısında qurban kəsilməsi ilə bağlı götürülmüş bütün öhdəliklər yerinə yetirilib.
Ancaq itirilmiş vəsaitin bərpası itirilmiş etimadın da avtomatik qaytarılması demək deyil.
2016-cı ilin aprelində Kocaeli vilayətinin Kandıra rayonundakı Karaağaç məscidində toplanan ianələr ətrafında da ciddi qalmaqal qopmuşdu.
Məscidə gələn dindarlar ümumilikdə 450 lirə toplamışdılar. Lakin müftiliyin sənədlərində bu məbləğ cəmi 105 lirə göstərilmişdi.
Aradakı fərq 345 lirə, yəni toplanan pulun təxminən 77 faizi idi.
İmam Mehmet Emin O. başqa protokol tərtib etməkdə və imzaları saxtalaşdırmaqda şübhəli bilinirdi. Jurnalistlərlə söhbətində o, imzaları təqlid etdiyini və möhür hazırladığını etiraf etmişdi. İmam bunu pul yığımı ilə bağlı mümkün iradlardan yayınmaq istəyi ilə izah etmiş, lakin vəsaiti mənimsəmək niyyətinin olmadığını bildirmişdi.
2025-ci ilin noyabrında Türkiyə mediası Samsunda yeni araşdırma barədə məlumat yaydı. Hələ 2015-ci ildə ianələri mənimsəmək şübhəsi ilə yoxlamadan keçmiş bir imam başqa məscidə köçürüldükdən sonra yenidən oxşar məzmunlu şikayətlərin hədəfinə çevrilmişdi. Bu işdə də şəxsin cinayət təqsirinin məhkəmə qaydasında sübuta yetirilib-yetirilmədiyi məsələsi açıq qalırdı.
2025-ci ildə Diyarbakır vilayətinin Kulp rayonunda araşdırılan başqa bir hadisə isə artıq dövlət ödənişləri ilə bağlı idi.
İmam Kadir Z. həmkarlarına əlavə dərslərə görə ödənilməli olan vəsaiti qanunsuz şəkildə öz bank hesabına köçürməkdə ittiham olunurdu. İstintaq materiallarına əsasən, bu əməliyyatlar dörd il davam edib. Prokurorluq onun 12 ilədək azadlıqdan məhrum edilməsini tələb edib.
Sadalanan hadisələr hüquqi baxımdan bir-birindən fərqlənsə də, hamısı eyni sistem boşluqlarını üzə çıxarır: ayrı-ayrı əməkdaşların böyük pul axınlarına sərbəst çıxış imkanı, maliyyə səlahiyyətlərinin düzgün bölüşdürülməməsi və hesabat sənədlərini dəyişdirərkən qanun pozuntularının vaxtında aşkar edilməməsi.
Bütün bunlar Diyanətin miqyası nəzərə alınanda daha ciddi narahatlıq doğurur.
Qurumun rəsmi məlumatlarına görə, onun sisteminə 90 mindən çox məscid, 146 mindən artıq əməkdaş və 25 mindən çox Quran kursu daxildir.
Diyanətin 2025-ci il büdcəsi 130,119 milyard lirə təşkil edib. 2026-cı il üçün isə bu rəqəm 174,389 milyard lirəyə çatdırılıb. Bu, nominal ifadədə təxminən 34 faizlik artım deməkdir.
Başqa sözlə, söhbət hər gün dövlət büdcəsindən ayrılan təxminən 478 milyon lirədən gedir.
Burada mühüm bir məqamı da unutmaq olmaz: dövlət büdcəsindən ayrılan vəsaitlə vətəndaşların könüllü ianələri ayrı-ayrı maliyyə mənbələridir və hər biri müstəqil uçot və nəzarət tələb edir.
Şübhəsiz, bütün Türkiyə imamlarını dələduz elan etmək nə düzgün, nə də ədalətli olardı. Onların arasında vəzifəsini vicdanla yerinə yetirən, insanlara dürüst xidmət göstərən kifayət qədər din xadimi var. Üstəlik, bəzi qanun pozuntuları məhz dini qurumların öz daxili yoxlamaları nəticəsində üzə çıxarılıb.
Ancaq vicdanlı əməkdaşların mövcudluğu idarəetmə sistemindəki nöqsanlara bəraət qazandırmır. Əgər sistem sui-istifadə hallarının vaxtında qarşısını almaq iqtidarında deyilsə, problem artıq ayrı-ayrı şəxslərdən daha böyükdür.
2024-cü il dekabrın 11-də Diyanətin Dini Məsələlər üzrə Ali Şurası rəsmi şəkildə təsdiqləyib ki, başqasının əmlakını qanunsuz mənimsəmək, vəzifə səlahiyyətlərindən sui-istifadə etmək və cəmiyyətin əmlak hüquqlarını pozmaq İslam dininin qadağan etdiyi əməllərdəndir.
Prinsip aydındır, burada mübahisə ediləcək heç nə yoxdur.
Əsas məsələ həmin prinsipin real həyatda nə dərəcədə ardıcıl tətbiq olunmasıdır.
Adi insan dini qaydaları pozduğuna görə qınanırsa, lakin vəzifəli şəxs toplanan ianələrə tam hesabat vermədən sərəncam vermək imkanı əldə edirsə, bu, artıq sadəcə mənəvi ziddiyyət deyil. Bu, bütöv bir idarəetmə sisteminin ikiüzlülüyüdür.
Maliyyə fırıldaqlarını dinin nüfuzu arxasında gizlətmək cəhdləri isə xüsusilə ikrah doğurur.
Dindarların yetimlərə, yoxsullara yardım etmək, məscid tikmək və dini təhsili dəstəkləmək məqsədilə verdikləri pullar nə müftinin, nə də imamın şəxsi mülkiyyətidir.
Burada hər lirənin konkret təyinatı var. Qanunsuz mənimsənilən hər qəpik isə xeyirxah niyyətlə pulunu etibar etmiş insanın aldadılması deməkdir.
Ona görə də müstəqil maliyyə yoxlamalarının keçirilməsi, ianə toplama kampaniyalarının nəticələrinin məcburi qaydada açıqlanması, bütün daxilolmaların elektron sistemdə qeydiyyata alınması, qanun pozuntuları barədə məlumat verən şəxslərin müdafiəsi və rəhbər vəzifəli şəxslərin fərdi məsuliyyətinin təmin olunması zəruridir.
Şübhəli bilinən əməkdaşın bir məsciddən digərinə köçürülməsi obyektiv araşdırmanı əvəz etməməlidir.
Ən təhlükəli vəziyyət dini nüfuzun maliyyə yoxlamalarından yayınmaq üçün qalxana çevrildiyi, dürüst hesabat tələb edən insanların isə guya illərdən bəri formalaşmış qaydalara qarşı çıxmaqda günahlandırıldığı zaman yaranır.
Dinin müqəddəsliyini oğurlamaq mümkün deyil. Ancaq onun adından istifadə edərək insanların inamını, etimadını oğurlamaq mümkündür.
Əgər məsciddə xidmət edən din xadimi əlindəki pulların haradan gəldiyini və hara xərcləndiyini izah edə bilmirsə, cəmiyyətin onun əxlaq və mənəviyyat haqqında moizələrinə ehtiyacı yoxdur.
Cəmiyyətə konkret sənədlər, müstəqil yoxlama və cinayət sübuta yetirildiyi təqdirdə, qərəzsiz məhkəmə hökmü lazımdır. Çünki iman heç kimi məsuliyyətdən azad etmir.
Əksinə, başqalarına vicdandan, halallıqdan, dürüstlükdən dərs keçən insan ilk növbədə öz vicdanı qarşısında hamıdan daha ciddi hesabat verməlidir.
Elçin Alıoğlu