Milli.Az "Baku Network"da dərc olunmuş məqaləni təqdim edir:
Bakı artıq separatçı başçıları və səhra komandirlərini məhkum edib. Təqsirləndirilənlər kürsüsündə hələ də İrəvanda qərar qəbul etmiş üç nəfər yoxdur
Oktyabrın on beşində Bakıda, Asiyada Qarşılıqlı Fəaliyyət və Etimad Tədbirləri Müşavirəsinin yeddinci sammitində dəyirmi masa arxasında qitənin yarısının dövlət və hökumət başçıları toplaşdı. Gündəlik vurğulanmış dərəcədə dinc idi: nəqliyyat dəhlizləri, rəqəmsallaşma, turizm, Azərbaycanın iki illik sədrliyinin yekunları. Bu diplomatik nəsrin ortasında Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev protokol xidmətlərinin adətən yumşaltmağı məsləhət gördüyü bir cümlə söylədi. O bildirdi ki, Ermənistanın əvvəlki rəhbərliyi, hər üç keçmiş prezident və onların şərikləri, hərbi cinayətkarlar və uşaq qatilləri hələ də layiq olduqları cəzanı almayıblar.
Ardınca rəsmi ifadələrdən daha uzun yadda qalacaq bir detal səsləndi. Dövlət başçısının sözlərinə görə, Bakıya tanklarla gəlib burada çay içməklə hədələyənlər indi bizim həbsxanalarımızda Azərbaycan çayı içirlər, onların tankları isə Hərbi Qənimətlər Parkında nümayiş etdirilir.
Bu payızın əsas hüquqi süjeti məhz bu iki cümlənin arasında yerləşir. Azərbaycan həbsxanaları ikinci eşelonu, yəni separatçı qurumun liderlərini, onun nazirlərini və komandirlərini qəbul etdi. Levon Ter-Petrosyan, Robert Köçəryan və Serj Sarkisyan isə İrəvanda yaşayır, müsahibələr verir, partiyalara rəhbərlik edirlər. Azərbaycan müharibədə qalib gəldi. İndi o, bu müharibənin hesabını təqdim edir.
Serj Sarkisyanın artıq geri götürə bilməyəcəyi bir cümlə
2000-ci ilin dekabrında Qarabağ müharibəsi haqqında kitab üçün material toplayan britaniyalı tədqiqatçı Ermənistanın o vaxtkı müdafiə naziri ilə söhbətini yazıya aldı. Söhbət rus dilində aparılırdı. Xocalı ilə bağlı suala cavab verərkən Serj Sarkisyan dedi: "Xocalıya qədər azərbaycanlılar elə düşünürdülər ki, bizimlə sadəcə zarafat edirlər". Sonra o, fikrini davam etdirdi: guya Azərbaycanda ermənilərin dinc əhaliyə əl qaldırmağa qadir olmadığını düşünürdülər və bu stereotipi qırmaq mümkün olub. 2012-ci ildə, həmsöhbəti artıq prezident kreslosunda oturarkən, müəllif sitatın dəqiqliyi ətrafında mübahisələrə son qoymaq üçün söhbətin tam mətnini dərc etdi.
Mən bu mətni bütün müharibənin ən açıq sənədi hesab edirəm. Heç bir Azərbaycan ittihamçısı motivi 1992-ci ilin fevralında Dağlıq Qarabağın Özünümüdafiə Qüvvələri Komitəsinə rəhbərlik etmiş adamdan daha dəqiq ifadə edə bilməzdi. Rəsmi tərcümeyi-halına görə, Sarkisyan bu struktura 1989-cu ildən 1993-cü ilədək komandanlıq edib. Qarşımızda istefaya çıxmış siyasətçinin rəyi deyil, komandanlıq iyerarxiyasının içindən verilmiş ifadələr dayanır.
Xocalının rəqəmləri hər bir azərbaycanlıya məlumdur. 1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə 613 dinc sakin həlak oldu, onların arasında 106 qadın, 63 uşaq və 70 qoca vardı. 487 nəfər yaralandı, 1275 nəfər əsir və girov götürüldü. O qışı Bakıda yaxşı xatırlayıram. İlk şahid ifadələri sağ qalanların qarlı meşədən keçib çıxa bildiyi Ağdamdan gəlirdi və şəhər uzun müddət şayiələrin həqiqətə çevriləcəyinə inanmaq istəmirdi. İnanmaq məcburiyyətində qaldı.
Hələ 1992-ci ilin yazında rusiyalı hüquq müdafiəçiləri hücumda Xankəndidə yerləşən keçmiş Sovet Ordusunun 366-cı motoatıcı alayının hərbçilərinin iştirakını qeydə aldılar. Müstəntiq üçün bu detal əvəzsizdir. Alayın ştat cədvəli, komandirləri, döyüş əməliyyatları jurnalları vardı və bu sənədlərin bir hissəsi arxivlərdə salamat qala bilərdi. Əmrlər zənciri mücərrəd anlayış olmaqdan çıxır və konkret soyadlar toplusuna çevrilir.
Burada dürüstlük bir güzəşt tələb edir. Azərbaycan Xocalını soyqırımı kimi tövsif edir və milli yaddaş üçün bu qiymət qətidir. Beynəlxalq hüquq isə belə tövsif üçün qrupu bütövlükdə məhv etməyə yönəlmiş xüsusi niyyətin sübut olunmasını tələb edir, bu barədə isə hələlik beynəlxalq hökm yoxdur. Bununla belə, müdafiə tərəfi üçün "qırılmış stereotip" barədə sözləri bütöv bir xalqı onun müdafiəsiz hissəsini öldürmək yolu ilə qorxutmaq niyyətindən başqa cür izah etmək son dərəcə çətin olacaq. Mülki şəxslərin qətli, əsirlərə işgəncə verilməsi və onlara qarşı zorakılıq istənilən tövsifdə cinayət təqibinə məruz qalmalıdır.
Üç tərcümeyi-hal, bir Qarabağ qərargahı
Birinci prezidentin xronologiyası itirilmiş rayonların xəritəsi kimi oxunur. Ter-Petrosyan 1991-ci ildən 1998-ci ilədək Ermənistana rəhbərlik edib. Onun dövründə 1992-ci ilin mayında Şuşa və Laçın, 1993-cü ilin aprelində Kəlbəcər, iyulda Ağdam, avqustda Füzuli, Cəbrayıl və Qubadlı, oktyabrda Zəngilan işğal olundu. 1994-cü ilin mayında atəşkəs elan edilənədək Dağlıq Qarabağ və ona bitişik yeddi rayon erməni nəzarəti altına keçmişdi.
Köçəryan və Sarkisyan böyük siyasətə birbaşa Qarabağ səngərlərindən gəldilər. 1992-ci ilin avqustundan Köçəryan separatçı qurumun Dövlət Müdafiə Komitəsinə başçılıq edirdi, sonra onun "prezidenti" oldu, 1997-ci ildə isə baş nazir kimi İrəvana köçdü. Sarkisyan Qarabağın silahlı birləşmələrini qururdu, atəşkəsdən sonra isə başqa istənilən ölkədə işğal olunmuş ərazi üzərində qurulmuş güc strukturu karyerası adlandırılacaq yolu keçdi: müdafiə naziri, milli təhlükəsizlik idarəsinin rəhbəri, prezident administrasiyasının rəhbəri, baş nazir və nəhayət, on il müddətinə Köçəryandan həm kreslonu, həm də dondurulmuş münaqişəni miras almış prezident. Bu vəzifələrin heç birində o, Təhlükəsizlik Şurasının qətnamələrinin icrasına doğru bir addım belə atmadı.
Bu tarixin ən az dəyərləndirilən epizodu 1998-ci ilin qışında baş verdi. 1997-ci ilin payızında Ter-Petrosyan münaqişənin uzadılmasının Ermənistanı müflisləşdirdiyini etiraf etdiyi məqalə dərc etdi və rayonların qaytarılmasını nəzərdə tutan mərhələli nizamlama planına meyil göstərdi. Buna baş nazir Köçəryan, müdafiə naziri Vazgen Sarkisyan və o vaxt daxili işlərə və milli təhlükəsizliyə cavabdeh olan Serj Sarkisyan qarşı çıxdılar. 1998-ci il fevralın 3-də prezident istefa verdi. Qarabağ qrupu güzəştin özü barədə düşünməyə belə yol vermiş adamı faktiki olaraq hakimiyyətdən uzaqlaşdırdı və sonrakı iyirmi il ölkəni bu qrupun nümayəndələri idarə etdi.
İstintaq üçün bu epizod hər iki istiqamətdə işləyir. Ter-Petrosyan sonradan çıxış yolu axtarmağa çalışsa da, işğallar dövrünə görə cavabdehdir. Köçəryan və Sarkisyan işğalı miras alıb onu şüurlu surətdə qoruyub saxlayıblar. Üçünün siyasi məsuliyyəti ortaqdır. Cinayət məsuliyyətini isə vəzifələr əsasında deyil, konkret əmrlər və məlumatlılıq əsasında hər biri üzrə ayrıca sübut etmək lazım gələcək.
Ermənistan bir dəfə artıq bu üçlükdən birini mühakimə etməyə cəhd göstərib. 2018-ci ildə Köçəryana İrəvanda müxalifət mitinqinin dağıdılması zamanı on nəfərin həlak olduğu 2008-ci il 1 mart hadisələri üzrə işdə ittiham irəli sürüldü. Üç il sonra Konstitusiya Məhkəməsi tətbiq olunan maddəni Əsas Qanuna zidd hesab etdi və iş dağıldı. Erməni ədalət mühakiməsi on erməni vətəndaşının taleyi ilə maraqlandı. Minlərlə azərbaycanlı isə heç vaxt onun diqqət dairəsinə düşmədi.
Strasburq İrəvanın bağlanmış saydığı suala artıq cavab verib
Otuz il ərzində rəsmi İrəvan təkrarlayırdı ki, Qarabağda müstəqil respublika fəaliyyət göstərirdi, Ermənistan isə yalnız soydaşlarına rəğbət bəsləyirdi. 2015-ci il iyunun 16-da Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinin Böyük Palatası bu iddianı alt-üst etdi. "Çıraqov və digərləri Ermənistana qarşı" işində Laçın rayonundan olan altı qaçqın öz evlərinə və torpaqlarına qayıda bilmədiklərindən şikayət edirdi. Məhkəmə müəyyən etdi ki, Ermənistan hərbi, siyasi və maliyyə dəstəyi sayəsində Dağlıq Qarabağ və ona bitişik rayonlar üzərində effektiv nəzarət həyata keçirib və buna görə də həmin ərazilərdəki hüquq pozuntularına görə məsuliyyət daşıyır. 2017-ci ilin dekabrında ərizəçilərə hər birinə beş min avro təzminat təyin edildi.
Məbləğ rəmzidir. Presedent isə ağırdır. Strasburqun nəzarət barədə nəticəsi konkret şəxslərin cinayət təqsirini müəyyən etmir, lakin müdafiə tərəfini ən sevimli arqumentindən, yəni işğal olunmuş torpaqlarda baş verən hər şeyin İrəvanın xəbəri olmadan Xankəndidə həll edildiyi iddiasından məhrum edir. Dövlət ərazini nəzarətdə saxlayırdısa, həmin dövlətdə qərarları məhz kimin qəbul etdiyi sualı istintaq məsələsinə çevrilir.
Müharibənin hələ bitmədiyi 4010 soyad
Ümumi itkilər məlumdur: 23 mindən çox həlak olan, işğal edilmiş rayonlardan 820 mindən artıq məcburi köçkün və 1980-ci illərin sonunda Ermənistandan qovulmuş təxminən 250 min azərbaycanlı. Əhalisi yeddi milyondan bir qədər çox olan ölkədə bu, bir milyondan artıq insan deməkdir. Bu işdə ən ağır hesabı Hərbi əsirlərin, girovların və itkin düşmüş vətəndaşların işləri üzrə Dövlət Komissiyası aparır. Onun məlumatlarına hər hansı başqa qiymətləndirmədən daha çox etibar edirəm, çünki onlar adbaad siyahılara əsaslanır və genetik bankla təsdiqlənir. 2026-cı il oktyabrın 1-nə olan vəziyyətə görə, komissiya 4010 Azərbaycan vətəndaşını itkin düşmüş hesab edir, onlardan 4004 nəfəri birinci müharibə zamanı itkin düşüb. Siyahıda 3228 hərbçi və 782 mülki şəxs var.
Oktyabrın yeddisində komissiyanın sədri Gülüstan sarayında keçirilən beynəlxalq konfransda bildirdi ki, ehtimal olunduğu kimi 913 itkin düşmüş şəxsə məxsus qalıqlar tapılıb. Azad edilmiş torpaqlardakı 32 kütləvi məzarlıqdan 253 nəfərin qalıqları çıxarılıb. Bioloji nümunələri 11 566 qohum təhvil verib. Həmin zalda dövlət başçısının müraciəti oxundu: Ermənistan itkin düşmüş azərbaycanlıların taleyi, kütləvi və fərdi məzarlıqların yerləri barədə bütün məlumatları təqdim etməli, arxivlərə çıxış və şahid ifadələrinin toplanması üçün şərait yaratmalıdır.
913-ün 4010-a nisbəti hər şeyi özü deyir. Azad edilmiş torpaqlarda altı illik axtarışdan sonra hər dörd nəfərdən üçünün taleyi hələ də naməlum qalır.
Bu statistikanın hüquqi baxımdan ən kəskin hissəsi Bakının birinci müharibə dövründə əsir düşmüş və ya girov götürülmüş şəxslərin siyahısı kimi İrəvana təqdim etdiyi 834 nəfərlik siyahıdır. Onlardan 104 nəfər barədə ətraflı məlumat verilib. Döyüşdə həlak olmuş əsgər müharibənin faciəsi olaraq qalır. Konkret bölmənin əlində sağ görülmüş və sonra yoxa çıxmış əsir isə zorla yoxa çıxarılma ilə bağlı cinayət işinin mövzusuna çevrilir. Komandir məsuliyyəti doktrinası məhz burada tam gücü ilə işləməyə başlayır: qətllərdən xəbəri olan və ya xəbərdar olmalı olan, lakin onların qarşısını almayan rəis icraçı ilə birlikdə cavab verir.
Gələcəyə göndərilmiş bir milyon yarım mina
İşğal sona çatdıqdan sonra da öldürməkdə davam edir. Azərbaycan tərəfinin qiymətləndirməsinə görə, Qarabağ və Şərqi Zəngəzur torpaqlarında bir milyon yarımdan çox mina basdırılıb. Rəqəm təxminidir, istehkamçılar hər bir sursatı tək-tək saymırlar və oxucudan onu məhz belə qəbul etməyi xahiş edirəm. Qurbanların sayı isə, əksinə, bir nəfərədək dəqiqdir. Azərbaycanın BMT yanında Daimi Nümayəndəliyinin 2026-cı ilin aprelində yaydığı məlumatlara görə, 2020-ci ilin noyabrından bəri minaların partlaması nəticəsində 421 nəfər zərər çəkib: 72 nəfər həlak olub, 349 nəfər yaralanıb. Üç onillikdən artıq müddətdə minalardan və partlamamış hərbi sursatlardan zərər çəkənlərin sayı 3400 nəfəri ötüb.
Tarlada basdırılmış mina özü-özlüyündə həmişə hərbi cinayət sayılmır. Hüquqi qiymət sursatın növündən, basdırılma vaxtından, hərbi şəraitdən və mülki əhalinin qorunması üçün görülən tədbirlərdən asılıdır. Atəşkəsdən illər sonra tərk edilmiş kəndlərə aparan yolların, qəbiristanlıqların və yaşayış məhəllələrinin minalanması isə tamamilə başqa görünür. Belə mina heç nəyi müdafiə etmir. O, geri qayıdan ev sahibini gözləyir.
Ağdam eyni mexanizmi bütöv bir şəhər miqyasında nümayiş etdirir. Bir vaxtlar regionun iqtisadi mərkəzlərindən biri olan bu şəhər Azərbaycan nəzarətinə xarabalıqlar sahəsi kimi qayıtdı və onu yeni baş plan əsasında bərpa etmək lazım gəldi. Dördüncü Cenevrə Konvensiyasının 53-cü maddəsi işğalçı dövlətə mütləq hərbi zərurət tələb etmədiyi hallarda əmlakı məhv etməyi qadağan edir, 147-ci maddə isə əmlakın geniş miqyaslı və özbaşına məhvini konvensiyanın ağır pozuntuları sırasına aid edir. İyirmi yeddi il ərzində evlərin tikinti materialı üçün sökülməsini hərbi zərurətlə izah etmək mümkün deyil.
Dağıntıların rəsmi siyahısı bir neçə səhifə tutur: 900-dən çox yaşayış məntəqəsi, təxminən 150 min yaşayış evi, 7 minə yaxın ictimai bina, 1100-dən çox təhsil müəssisəsi, 927 kitabxana, 160 körpü. Müxtəlif qurumlar məktəbləri və abidələri müxtəlif metodikalarla hesablayır, buna görə də yekun rəqəmlər bir qədər fərqlənir. Gələcək iddialar üçün belə uyğunsuzluq həll edilməli işçi məsələ olaraq qalır: zərərin hər bir vahidi fotoşəkillər, mülkiyyət sənədləri və sahiblərin ifadələri ilə ayrıca qovluğa malik olmalıdır.
Dünyanın qəbul edib unutduğu dörd qətnamə
1993-cü ildə BMT Təhlükəsizlik Şurası yeddi ay ərzində Qarabağla bağlı dörd qətnamə qəbul etdi. 30 aprel tarixli 822 saylı qətnamə işğalçı qüvvələrin Kəlbəcərdən çıxarılmasını tələb edirdi. 29 iyul tarixli 853 saylı sənəd Ağdamın işğalını pisləyirdi. 14 oktyabr tarixli 874 saylı mətn nizamlama qrafikini dəstəkləyirdi. Nəhayət, 12 noyabr tarixli 884 saylı qətnamə Zəngilanın və Horadizin işğalını, dinc əhalinin atəşə tutulmasını pisləyirdi. Dördü də Azərbaycanın suverenliyini və ərazi bütövlüyünü təsdiq edirdi. Heç biri yerinə yetirilmədi.
1992-ci ildə yaradılmış ATƏT-in Minsk qrupu 1997-ci ildən Rusiya, ABŞ və Fransanın həmsədrliyi ilə fəaliyyət göstərirdi. Təxminən dörddə bir əsr ərzində vasitəçilər bəyanatlar yayır, ali səviyyəli görüşlər təşkil edirdilər. Oktyabrın 15-də Bakıda dövlət başçısı bu fəaliyyətə bir sözlə yekun vurdu: imitasiya. Onun qiymətləndirməsinə görə, həmsədrlər prosesi inhisara alaraq münaqişənin dondurulmasına çalışırdılar.
Vasitəçilərin niyyətləri barədə mübahisə etmək olar. Nəticə barədə mübahisə etmək mümkün deyil. Azərbaycan suverenliyini özü bərpa etməli oldu: ordunun 300-dən çox yaşayış məntəqəsini azad etdiyi 2020-ci ilin 44 günlük müharibəsində və separatçı quruluşun bir sutkadan da az müddətdə çökdüyü 2023-cü ilin sentyabrında. Məsuliyyət mövzusu üçün burada bir nəticə mühümdür. Otuz illik beynəlxalq acizlik otuz illik cəzasızlığa çevrildi və hər üçünün prezidentlik müddətləri məhz bu illərə düşür.
Bakıda təqsirləndirilənlər kürsüsü yalnız yarıyadək doludur
2025-ci il yanvarın 17-də Bakı Hərbi Məhkəməsi separatçı qurumun on beş keçmiş rəhbəri üzərində məhkəmə prosesinə başladı. İttiham Cinayət Məcəlləsinin iyirmidən çox maddəsini və 2548 epizodu əhatə edirdi. 2026-cı il fevralın 5-də Araik Arutyunyan, David İşxanyan, David Babayan, Levon Mnatsakanyan və David Manukyan ömürlük həbs cəzasına məhkum edildilər. Rejimin keçmiş başçıları Bako Saakyan və Arkadi Qukasyan 20 il azadlıqdan məhrum edildilər, çünki qanun 65 yaşdan yuxarı təqsirləndirilənlərə ömürlük həbs cəzası təyin etməyə yol vermir. Qalan təqsirləndirilənlər uzunmüddətli həbs cəzaları aldılar. Ruben Vardanyana fevralın 17-də 20 il azadlıqdan məhrumetmə cəzası təyin olundu. Avqustun altısında apellyasiya məhkəməsi hökmləri dəyişməz saxladı.
Prosesin bir detalı ona ayrılandan daha çox diqqətə layiqdir. Qukasyan məhkəmədə 1992-ci ilin Şuşa əməliyyatına görə erməni hərbi rəhbərlərini təltif etdiyini etiraf etdi, baxmayaraq ki, cinayətlərdən xəbərdar olduğunu inkar etdi. İrəvanda onilliklər boyu inkar edilən Qarabağ strukturları ilə ordu komandanlığı arasındakı bağlılığı onun iştirakçılarından biri təsdiqlədi.
Erməni tərəfi və beynəlxalq hüquq müdafiəçilərinin bir hissəsi prosesin ədalətliliyini mübahisə obyektinə çevirir. Bu tənqidi qulaqardına vurmaq səhv olardı. Sübutlar kənar yoxlamaya nə qədər möhkəm tab gətirsə, hökmləri qalibin intiqamı kimi qələmə vermək bir o qədər çətin olacaq. Nürnberq hüquq tarixinə ona görə daxil oldu ki, qaliblər aylarını sənədlərə sərf etdilər.
Bakıda məhkum edilənlərlə Ermənistanın üç keçmiş prezidenti arasında prinsipial sərhəd keçir. Birincilər Strasburqun İrəvanın nəzarətində olduğunu tanıdığı quruma rəhbərlik edirdilər. İkincilər isə bilavasitə İrəvana rəhbərlik edirdilər. Xankəndi səviyyəsində qırılan məsuliyyət zənciri yarımçıq qalır.
Bununla belə, Köçəryan və Sarkisyan çoxdandır ki, özlərini tam təhlükəsiz hiss etmirlər. 2022-ci il fevralın 21-də Azərbaycanın Hərbi Prokurorluğu hər ikisini beynəlxalq axtarışa verdi. O zaman ittihamlar 1988-ci ildə millətlərarası ədavəti qızışdıran mitinqlərin təşkili və 1991-ci ildə separatçı "respublikanın" yaradılmasındakı rolla bağlı idi. Müharibə epizodları, Xocalı və əsirlərin taleyi həmin qərarlara daxil edilməmişdi. Ter-Petrosyan isə axtarış siyahılarında ümumiyyətlə yox idi.
Sülh müqaviləsinin haqqında susmağa üstünlük verilən bəndi
2025-ci il avqustun 8-də Ağ Evdə, Donald Trampın iştirakı ilə Prezident İlham Əliyev və Baş nazir Nikol Paşinyan birgə bəyannamə qəbul etdilər, xarici işlər nazirləri isə sülhün təsisi və dövlətlərarası münasibətlər haqqında sazişin mətnini parafladılar. O vaxtdan bəri sərhəddə atəş açılmır, Azərbaycan Ermənistana yüklərin tranziti üzrə məhdudiyyətləri aradan qaldırıb və ora neft məhsulları tədarük etməyə başlayıb. Lakin imzalanma Ermənistan konstitusiyasına dirənir: onun preambulası Qarabağa iddialar ehtiva edən müstəqillik bəyannaməsinə istinad edir. Onu yalnız referendum yolu ilə dəyişmək mümkündür. Paşinyan müqavilənin imzalanmasını və ratifikasiyasını hökumətin 2026-2031-ci illər üzrə proqramına daxil edib və bu vəzifəni şəxsi prioriteti adlandırıb.
Paraflanmış mətndə mübahisənin bütün hüquqi arxitekturasını dəyişən bir müddəa var. Tərəflər beynəlxalq instansiyalardakı dövlətlərarası iddiaları və tələbləri geri götürməyi və yenilərini qaldırmamağı öhdələrinə götürürlər. BMT-nin Beynəlxalq Məhkəməsində İrqi ayrı-seçkiliyin ləğvi haqqında Konvensiya üzrə qarşılıqlı işlər, ki, onlar üzrə 2024-cü il noyabrın 12-də məhkəmə bir sıra tələblərə dair yurisdiksiyasını təsdiqləmişdi, müqavilə qüvvəyə mindikdən sonra aradan qalxmalıdır. Strasburqdakı dövlətlərarası şikayətlər də.
Bakı keçmişin humanitar hissəsinin iddialarla birlikdə unudulmaması qayğısına qalıb. Hələ 2025-ci ilin oktyabrında itkin düşmüş şəxslərə dair əvvəlki konfransın iştirakçılarına müraciətində Prezident İlham Əliyev vurğulamışdı ki, sülh sazişinə münaqişə zamanı itkin düşmüş şəxslərlə bağlı xüsusi bəndin daxil edilməsi Azərbaycanın bu mövzuya nə qədər böyük əhəmiyyət verdiyini göstərir və erməni tərəfi azərbaycanlıların öldürülərək basdırıldığı digər kütləvi məzarlıqların yerlərini bildirməyə borcludur. İtkin düşmüşlərə dair bənd iddiaların geri götürülməsindən sonra da qüvvədə qalacaq. Onun arxasında gec-tez məhkəmə ekspertizasının dili ilə danışacaq qalıqlar dayanır.
Buradan nadir hallarda ucadan dilə gətirilən bir nəticə çıxır. Sülh dövlətin dövlətə qarşı hesablarını bağlayacaq. Fərdi cinayət məsuliyyəti bu paketə daxil deyil, çünki müqavilə insanlığa qarşı cinayətlərdə təqsirləndirilən konkret şəxslərin taleyini deyil, respublikalar arasındakı münasibətləri tənzimləyir. Dövlətlərarası iddialar geri götürüldükdən sonra keçmiş rəhbərlərin şəxsi məsuliyyəti Bakının keçmişə görə ədalətə nail ola biləcəyi əsas hüquqi kanal olaraq qalacaq. Oktyabrın 15-də səslənən sözləri digər kanallar bağlanmazdan əvvəl məhz bu kanala edilmiş iddia kimi oxuyuram.
Süjetin Ermənistan daxilindəki tərəfi də maraq doğurur. Hər üçü çoxdandır Paşinyana müxalifətdədir, Köçəryan və Sarkisyan isə illərlə ona qarşı siyasi kampaniyalar qurublar. Bakı indiki İrəvana heç bir güzəşt etmir: həmin nitqdə dövlət başçısı xatırlatdı ki, 2018-ci ildən yeni erməni rəhbərliyi sələflərinin siyasətini davam etdirib, hətta 2019-cu ildə Xankəndidə səslənmiş "Qarabağ Ermənistandır və nöqtə" şüarınadək. Buna baxmayaraq, mənim qiymətləndirməmə görə, üçünün məsuliyyəti Bakının maraqları ilə indiki erməni hakimiyyətinin siyasi sağqalma ehtiyacının adətən düşünüldüyündən daha az ayrışdığı nadir mövzulardandır.
Liberiya prezidenti Haaqada: İrəvanda xatırlamağı sevmədikləri presedent
Şübhə ilə yanaşanlar deyəcəklər ki, keçmiş dövlət başçılarını mühakimə etmirlər. Son otuz il bunun əksini sübut edir. Keçmiş Yuqoslaviya üzrə Beynəlxalq Tribunal 161 nəfərə ittiham irəli sürüb, onların arasında prezidentlər, nazirlər və generallar vardı. Slobodan Miloşeviç 2006-cı ildə hökmü gözləmədən kamerada öldü. Radovan Karaciç və Ratko Mladiç ömürlük həbs cəzası aldılar.
Liberiya ilə bənzərlik isə daha dəqiqdir. Prezident Çarlz Teylor Syerra-Leonedə şəxsən döyüşməyib. O, qonşu ölkədəki üsyançıları silahlandırır və maliyyələşdirir, əvəzində almaz alırdı. 2012-ci ildə Haaqada iclas keçirən Syerra-Leone üzrə Xüsusi Məhkəmə onu hərbi cinayətlərə və insanlığa qarşı cinayətlərə köməklik etməyə, habelə onları planlaşdırmağa görə 50 il həbs cəzasına məhkum etdi. "Dövlət başqasının ərazisində silahlı qruplaşmanı dəstəkləyir" düsturu Strasburqun Çıraqov işində müəyyən etdiyi ilə demək olar ki, sözbəsöz üst-üstə düşür. Çadın keçmiş prezidenti Hissen Habre 2016-cı ildə Seneqalda Afrika İttifaqı ilə saziş əsasında yaradılmış xüsusi məhkəmə tərəfindən məhkum edildi. Beynəlxalq cinayətlərə cinayət məsuliyyətinə cəlbetmə müddəti şamil edilmir, dövlət başçısının şəxsi toxunulmazlığı isə səlahiyyətləri ilə birlikdə sona çatır.
Bununla yanaşı, real maneələr ciddidir və onları kiçiltməyəcəyəm. Ermənistan üçün Roma Statutu yalnız 2024-cü il fevralın 1-də qüvvəyə minib, bu da Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsinə 1992-1993-cü illərin hadisələri üzərində yurisdiksiya vermir, Azərbaycan isə Statutun iştirakçısı deyil. BMT-nin Beynəlxalq Məhkəməsi vətəndaşların işlərinə deyil, dövlətlər arasındakı mübahisələrə baxır. Xüsusi tribunalın yaradılması Təhlükəsizlik Şurasının qərarını və ya çoxtərəfli müqaviləni tələb edərdi, İrəvan isə buna razılıq verməyəcək. Geriyə Azərbaycanın qiyabi icraat aparan milli məhkəmələri, hüquqi yardım sorğuları və təqsirləndirilən şəxs onların ərazisində olduğu halda zərərçəkənlərin ərizə vermək hüququna malik olduğu üçüncü ölkələrin universal yurisdiksiyası qalır.
İki ssenari və bir tarix
Birinci ssenarini sənədli ssenari adlandırardım. Bakı məzarlıqları axtarmaqda davam edir, genetik bankı genişləndirir, geri qaytarılmış ərazilərdə qalmış arxivləri öyrənir və üçünün hər biri üzrə eksqumasiyaların, ballistik ekspertizanın və əmrlərin vahid zəncirdə birləşdiyi ayrıca dosye toplayır. Bu variantda hökm tezliklə çıxmaya bilər, lakin ittiham beynəlxalq müzakirənin elə bir faktına çevriləcək ki, İrəvanda heç bir hakimiyyət dəyişikliyi onu artıq ləğv edə bilməyəcək.
İkinci ssenari siyasidir. Keçmiş prezidentlərin məsuliyyəti müqavilənin imzalanması və erməni referendumu ətrafında sövdələşmə vasitəsinə çevrilir, sonra isə səssizcə gündəlikdən çıxır. Azərbaycan üçün belə nəticə 1993-cü il qətnamələrinin tarixini təkrarlamış olardı: haqlılıq tanınıb, nəticə isə yoxdur. Oktyabrın 15-dəki nitqin tonu göstərir ki, Bakı birinci yolu seçib.
Mənim proqnozum konkretdir. 2027-ci ilin sonunadək Azərbaycan prokurorluğu Köçəryan və Sarkisyana qarşı ittihamları hərbi cinayət epizodları, ilk növbədə Xocalı ilə genişləndirəcək və ilk dəfə Levon Ter-Petrosyana ittiham irəli sürəcək. Bu, sülh müqaviləsi imzalanmazdan əvvəl baş verəcək. Cavabını bilmədiyim bir sual isə qalır: Ermənistanın keçmiş prezidenti şəxsi səfərlə Avropa ölkələrindən birinə uçsa və Xocalı ailələrinin ərizəsi ilə üzləşsə, heç olmasa bir Avropa ölkəsi onu saxlamağa cəsarət edəcəkmi?
Cavab olmadığı müddətdə iş başqa yerdə gedir. Dövlət Komissiyasının genetik bankında itkin düşmüşlərin 11 566 qohumunun nümunələri saxlanılır. Hər nümunənin arxasında üç onillik əvvəl siyahıya salınmış oğulun, qardaşın və ya atanın soyadı dayanır. Ehtimal ki, bu insanlardan 913 nəfərə məxsus qalıqlar artıq torpaqdan çıxarılıb. Qalan 3097 nəfərin taleyini İrəvandakı arxivlər və nə vaxtsa əmr vermiş şəxslər bilir.
Milli.Az