Milli.Az "Baku Network"da dərc olunmuş məqaləni təqdim edir:
Kreml ilk dəfə Ukraynanın neft emalı zavodlarına endirdiyi zərbələrin qiymətini açıqladı. 2,3 trilyon rubl rəqəmi qorxuducu görünür, lakin əsl hesab, yəni yanmış anbarlar, dayanmış yük maşınları və enerjisiz qalmış "Yandeks" buludu hələ yenicə yazılır.
2026-cı il oktyabrın 1-də Vladimir Putin "Valday" klubunun plenar sessiyasındakı çıxışından sonra sualları cavablandırarkən Rusiya rəhbərliyinin 2022-ci ilin fevralından bəri qaçdığı bir addımı atdı. O, qiyməti açıqladı. "Neft emalı zavodlarına zərbələr endirməyə başladılar və məqsədin iqtisadiyyatımıza ziyan vurmaq olduğunu açıq elan etdilər. Məqsədə qismən çatdılar, çünki bizim hesablamalarımıza görə, ümumi daxili məhsulun təxminən 1 faizini itirmişik", - deyə Rusiya prezidenti bildirib.
Bir faiz yuvarlaqlaşdırma kimi səslənir. Maliyyə Nazirliyinin 2026-cı il üçün nəzərdə tutduğu 232 trilyon rubl həcmində nominal ümumi daxili məhsul nəzərə alınsa, söhbət təxminən 2,32 trilyon rubldan gedir. Bu məbləğ Milli Rifah Fondunun likvid hissəsinin yarısından çoxdur və rekord büdcə kəsirinin demək olar ki, üçdə birini təşkil edir. Putin nə dövrü, nə də hesablama metodikasını açıqladı.
Bir həftə sonra Ukrayna pilotsuz uçuş aparatları dörd gün ərzində "Yandeks"in üç məlumat mərkəzini sıradan çıxardı. Sonuncunun yandığı günün axşamı ABŞ prezidenti Donald Tramp "enerji atəşkəsi" elan etdi və Kiyevin reaksiyasına görə, tərəflər bu barədə onun paylaşımından xəbər tutdular. Arxa cəbhədəki müharibə nəhayət hərbi xülasə janrından mühasibat janrına keçdi və bu mühasibatda Moskvanın heç bir büdcə qanununda olmayan maddələri yarandı.
"Valday"dakı etiraf: Putin nə dedi və nə barədə susdu
Büdcədən başlayaq, çünki bütün xətlər məhz orada birləşir. Sentyabrın 28-də Maliyyə Nazirliyi 2026-cı il üçün federal büdcə kəsiri proqnozunu 7,3 trilyon rubla, yəni ümumi daxili məhsulun 3,2 faizinə qaldırdı. 2025-ci ilin payızında qəbul edilmiş qanun 3,8 trilyon rubl və 1,6 faiz nəzərdə tuturdu. Fərq iki dəfədir. Anton Siluanovun idarəsi onu iki yolla örtmək niyyətindədir: Milli Rifah Fondundan 459 milyard rubl, yəni onun likvid hissəsinin təxminən 11 faizini xərcləmək və xalis borclanmanı 1 trilyon rubl artıraraq 5 trilyona çatdırmaq. Müqayisə üçün: 2021-ci ildə fondun likvid hissəsi rekord həddə, 8,66 trilyon rubla çatırdı, 2026-cı il sentyabrın 1-nə isə ondan təxminən 4 trilyon qalmışdı.
Bu fonda Putinin 2,32 trilyon rublu artıq xəta deyil, heç kimin təsdiq etmədiyi tam hüquqlu xərc maddəsi kimi görünür. Birinci yarımildə ümumi daxili məhsulun artımı cəmi 0,6 faiz təşkil edib. Putinə inansaq, itirilmiş faiz iqtisadiyyatın bütün yarımillik artımından böyükdür.
Rəqəmi tərkib hissələrinə ayırmağa çalışaq. Mövcud məlumatlara görə, 2026-cı ilin birinci yarısında Rusiya neft emalı zavodlarına təxminən 50 nəticəli hücum olub, iyul-sentyabr aylarında da təxminən bir o qədər. Avqust müharibənin rekord ayı oldu: neft emalı infrastrukturuna ən azı 22 zərbə endirildi. Putinin faizini cari ilə aid etsək, uğurlu zərbələrin hər biri Rusiya iqtisadiyyatına orta hesabla təxminən 23 milyard rubla başa gəlir. Bu, Kreml sözlərinin şərhinə əsaslanan kobud hesablamadır, lakin miqyas barədə təsəvvür yaradır.
Putinə ümumiyyətlə rəqəm açıqlamaq niyə lazım oldu? Cavab elə həmin replikadadır. Prezident onu "mülki hədəflərə zərbələr" çərçivəsinə yerləşdirdi və dərhal bəyan etdi ki, Rusiyanın cavab zərbələrindən sonra Ukraynanın "artıq metallurgiya sənayesi yoxdur". Qarşımızda zərərin klassik simmetriyası durur: başqasına vurulan zərəri əsaslandırmaq üçün öz itkilərini etiraf etmək. Həmin gün Putin Rusiyanın Ukrayna gəmilərinə zərbələri dayandırmasını Ukraynanın neft emalı zavodlarına zərbələri dayandırması ilə dəyişmək təkliflərini "absurd" adlandırdı. Məntiq açıq səsləndirildi: hücumlar dayansa belə, sanksiyalar dizel ixracını artırmağa imkan verməyəcək, Ukrayna gəmiçiliyinə təzyiq isə Kiyev üçün həssasdır.
Mən bu replikanı zalda oxunduğundan daha diqqətlə oxuyardım. Moskva anlatdı ki, Ukrayna limanlarına qarşı rıçaqı öz zavodları üçün təmir pəncərəsindən daha yüksək qiymətləndirir. Belə mübadiləni rəqibdən daha uzun dözəcəyinə inananlar edir.
Bir qurğuya 19 milyard: Rusiya neft emalı zavodunu niyə sadəcə təmir etmək mümkün deyil
Rusiyanın fiskal sistemində neft emalı paradoksal şəkildə qurulub. Büdcəyə əsas daxilolmaları benzin deyil, xam neft verir. Zavodlar qeyri-neft-qaz gəlirləri gətirir, dempfer mexanizmi və əks aksiz vasitəsilə isə bəzən özləri federal vəsait götürürlər. Neft emalı zavodu dayandıqda neft ixraca gedir, büdcə həmin anda hətta əks aksizə qənaət edə bilər, əsas zərbəni isə zavodun sahibi, yanacaq istehlakçıları və bütün vasitəçilər zənciri öz üzərinə götürür. Ona görə də zərbələrin əsl qiyməti Xəzinədarlığın hesabatlarında deyil, təmirlərdə, boşdayanmalarda və yanacaqdoldurma məntəqələrindədir.
Təmirin neçəyə başa gəldiyini Energetika Nazirliyi dərc etmir. Dolayısı ilə isə idarə öz hesabını açıqlayıb. 2011-2018-ci illərdə Rusiyada 95 ikinci emal qurğusu yenidən qurulub istismara verilib, investisiyalar 1,6 trilyon rubl təşkil edib, yəni hər qurğuya 17 milyarddan az. 2019-cu ildən 2026-cı ilədək planlaşdırılan 40 qurğudan yalnız 27-si istismara verilib və 512 milyard rubl xərclənib. Bu, hər qurğuya təxminən 19 milyard rubl deməkdir. İki dövrün rəqəmləri bir-birini təsdiqləyir və bahalaşmanı, o cümlədən sanksiyalarla bağlı bahalaşmanı qeydə alır.
Energetika Nazirliyinin neft-qaz kompleksi departamentinin direktoru Anton Rubtsov vaxtilə etiraf edirdi ki, ilkin modernləşdirmə layihələrində xarici texnologiyalar üstünlük təşkil edirdi. Sənaye və Ticarət Nazirliyi idxalı əvəzetməni təşkil etməyə çalışdı, lakin onun fikrincə, sahə hələ də Asiya təchizatçılarına meyillidir. Bürokratik dildən tərcümədə: Rusiyanın neft emalı Qərb avadanlığı üzərində qurulub, onu isə Çin avadanlığı ilə təmir etmək lazım gəlir.
Korporativ göstəricilər də var. 2023-cü ildə "Qazprom neft" Omskda dəyəri 66 milyard rubldan artıq olan yeni ilkin emal kompleksini işə saldı. O, əvvəlki nəslin altı qurğusunu əvəz etdi, yəni birinin əvəzlənməsi təxminən 11 milyard rubla başa gəldi. Qərb sahə analitikləri hələ 2024-cü ildə bir dron hücumundan dəyən zərəri bir neçə milyondan bir neçə on milyon dollaradək qiymətləndirirdilər. O vaxt zərbələr nöqtəvi idi. 2026-cı ildə dronlar konkret qurğuları seçməyi öyrəndi, təkrar hücumlardan sonra isə zavodlara artıq əsaslı təmir lazım gəlir.
Əsaslı təmir ən azı yarım il çəkir. Qurğu ixtisaslaşmış institutda layihələndirilməli, razılaşdırılmalı, istehsal edilməli və quraşdırılmalıdır. Yanğından sonra buna müayinə, yanmış konstruksiyaların sökülməsi və nəticələrin aradan qaldırılması əlavə olunur. İdxal avadanlığı ilə müddətlər daha da uzanır, mövqelərin bir hissəsi isə ümumiyyətlə əlçatmazdır.
Kapotnya seçki günü yanır: ölkənin ən bahalı təmirinin anatomiyası
"Qazprom neft"in Kapotnyadakı Moskva Neft Emalı Zavodu bütün kampaniyanın simvoludur. İllik gücü təxminən 11 milyon ton olan zavod paytaxtın hüdudlarında, yaşayış məhəllələrinin yanında yerləşir. Sahə qiymətləndirmələrinə görə, o, Moskvada istehlak olunan yanacağın təxminən 40 faizini, Moskva vilayətində isə benzin və aviasiya kerosininin təxminən 70 faizini təmin edir.
2026-cı il iyunun 16-da endirilən zərbə zavodun gücünün təxminən 53 faizinə cavabdeh olan AVT-6 ilkin emal qurğusunu sıradan çıxardı. İyunun 18-də dronlar qalan 47 faizi təmin edən "Yevro+" birləşmiş qurğusunu vurdu. Zavod bütün güclərini itirdi, paytaxtın və vilayətin yanacaqdoldurma məntəqələrində növbələr yarandı. Sentyabrın 20-də gecə may ayının ortasından bəri ən azı dördüncü hücum baş verdi.
Tarix təsadüfən seçilməmişdi. Sentyabrın 20-də Dövlət Dumasına seçkilərdə üç günlük səsvermə başa çatırdı. Rusiya Müdafiə Nazirliyi gecə ərzində ölkənin regionları, Krım və Qara dəniz akvatoriyası üzərində 1110 Ukrayna dronunun vurulduğunu, Moskva vilayətinin qubernatoru Andrey Vorobyov isə onlardan 249-nun vilayətin 17 dairəsi üzərində məhv edildiyini bildirdi. Zərbə zavodu texnoloji buxarla təchiz edən 22 nömrəli İstilik Elektrik Mərkəzinə də dəydi. İlkin emal tamamilə dayandırıldı, sentyabrın 21-dən isə Moskva Neft Emalı Zavodunun məhsulları Sankt-Peterburq Beynəlxalq Əmtəə-Xammal Birjasında satışa çıxarılmadı.
Zədələnmiş "Yevro+" kompleksi 2020-ci ildə modernləşdirmənin vitrini kimi işə salınmışdı. İnvestisiyalar 98 milyard rubl, gücü isə ildə 6 milyon ton neft təşkil edirdi. Kompleksə beş texnoloji blok daxildir: ELOU-AVT-6 ilkin emal qurğusu, benzin riforminqi, izodeparafinləşdirmə bloku ilə dizel yanacağının hidrotəmizlənməsi, qazların fraksiyalara ayrılması və aminin regenerasiyası.
ELOU-AVT-6 qurğusunu satın almaq mümkün deyil. Belə obyektlər rəfdən götürülən mal kimi satılmır, onlar konkret zavod üçün fərdi layihə əsasında tikilir. Açıq göstəricilər müxtəlif illərə və ölkələrə səpələnib. 2012-ci ildə Rusiyada yeni ELOU-AVT-6 qurğusu 8,3 milyard rubl qiymətləndirilirdi. 2017-ci ildə gücü üç dəfə az olan qurğuların tikintisi üzrə müqavilələr 14 milyard rubl dəyərində idi.
Bakıda bu hesab yaxşı tanışdır. Hələ 2018-ci ildə Heydər Əliyev adına Bakı Neft Emalı Zavodunda Moskvadakından üç dəfə kiçik olan fəaliyyətdəki ELOU-AVT qurğusunun sökülməsi və quraşdırılması 75-80 milyon dollara, yəni o vaxtkı məzənnə ilə 6-7 milyard rubla başa gəlmişdi. Fərq ondadır ki, Azərbaycan modernləşdirməni dünya avadanlıq bazarına açıq çıxışla, sanksiya siyahıları və boz vasitəçilər olmadan həyata keçirirdi. Moskva belə dəbdəbədən məhrumdur.
Çin əmsalı dörd: Energetika Nazirliyinin susduğu sanksiya əlavəsi
"Rusiya amilinin Çinə nisbəti dörddür", - bazar iştirakçılarından biri təmir xərclərinin artımını belə izah edib. Çin avadanlığı Rusiyaya çatdırılarkən qiymət siyahısındakından dörd dəfə baha başa gəlir. Avropa mövqeləri Çin üzərindən yalnız müstəsna hallarda, sahədə göyə dirənmiş adlandırılan qiymətlərlə gətirilir.
Bu əmsalın arxasında nəyin dayandığı Çin podratçılarının real layihələrində görünür. Çin Neft Mühəndisliyi və Tikinti Korporasiyası 2016-2017-ci illərdə Əlcəzair neft emalı zavodunda atmosfer distillə qurğusunu mühəndislik, təchizat və tikinti müqaviləsi əsasında 408 milyon dollara modernləşdirdi, müqaviləyə neft benzininin hidrotəmizlənməsi və yeni dispetçer məntəqəsi də daxil idi. Küveytin Əz-Zur neft emalı zavodunda atmosfer-vakuum distilləsi daxil olmaqla əsas qurğuları "Sinopek Mühəndislik" İspaniyanın "Teknikas Reunidas" və Koreyanın "Hanva" şirkətləri ilə konsorsiumda tikirdi: 2015-2019-cu illər üçün açarı təhvil müqaviləsi 4,1 milyard dollar, təxminən 265 milyard rubl təşkil edirdi. 2017-2020-ci illərdə tikilmiş, illik gücü 10 milyon ton olan Çinin Conqke neft emalı zavodunun birinci mərhələsi təxminən 5,6 milyard dollara, yəni təxminən 360 milyard rubla başa gəlib.
Kapotnyada da eyni proseslər cəmlənib: atmosfer-vakuum distilləsi, dizel və neft benzininin hidrotəmizlənməsi, hidrokrekinq, hidrogen sulfiddən kükürd istehsalı. Çin qiymətlərini götürüb logistika, gömrük, Rusiya normalarına uyğunlaşdırma və vasitəçilərin marjası nəzərə alınmaqla üç-dörd qat Rusiya əmsalına vursaq, Moskva Neft Emalı Zavodunun bərpasının aşağı həddi 25 milyard rubldan az olmur. Yuxarı hədd yarım trilyona doğru gedir. Fərq böyükdür, lakin hər iki rəqəm "Qazprom neft"in öz smetasını dərc etməyə niyə tələsmədiyini izah edir.
Presedenti xatırlamaq faydalıdır. 2019-cu il sentyabrın 14-də "Səudiyyə Aramko"nun Əbqeyq və Xureysdəki obyektlərinə dron və qanadlı raket hücumu gündə təxminən 5,7 milyon barel hasilatı, yəni krallığın hasilatının təxminən yarısını sıradan çıxardı. Artıq sentyabrın sonunda şirkət hasilatın bərpa olunduğunu bəyan etdi. Səudiyyəlilər planetin istənilən təchizatçısına açıq çıxışla və dibsiz kisə ilə təmir edirdilər. Rusiya isə vasitəçilər vasitəsilə, dördqat tariflə və əvvəlki təmir başa çatmamış gələn yeni zərbələr altında təmir edir.
Statistika kor olub, amma yük maşınları yalan danışmır
Yanacaq bazarı üçün nəticələri birbaşa qiymətləndirmək mümkün deyil. 2024-cü il mayın 29-dan Rusiya Federal Statistika Xidməti benzin və dizel istehsalı barədə məlumatları dərc etmir. Statistikanı bağlayan dövlət hər kəsi, o cümlədən öz idarələrini təxmin etməyə məhkum etdi.
Təxminlər isə bir-birindən fərqlənir. Ukrayna Silahlı Qüvvələrinin Baş Qərargahı iyulun əvvəlində Rusiya güclərinin 42,74 faizinin sıradan çıxarıldığını bildirirdi. Qərb qiymətləndirmələri iyulun yekunlarına görə nominal olaraq söndürülmüş gücləri (təxminən 45 faiz) və faktiki dayanan gücləri (30 faizdən çox) ayırırdı. Rusiya Sənayeçilər və Sahibkarlar İttifaqının rəhbəri Aleksandr Şoxin itkiləri 25-30 faiz adlandırırdı. Sahədəki konsensus emalın həcmini 2024-2025-ci illərdəki gündə 5,3-5,5 milyon barel əvəzinə 3,8-4,2 milyon barel səviyyəsində, yəni 20-25 faiz az hesab edir. Beynəlxalq Enerji Agentliyi sentyabrda növbəti 18 ay üçün əsas proqnozunu gündə təxminən 4 milyon barelədək endirdi. Ukrayna rəqəmi, təbii ki, təbliğat məqsədilə şişirdilib, Şoxinin Rusiya qiymətləndirməsi isə, əksinə, ehtiyatlıdır, lakin hər ikisi əsas məsələdə üst-üstə düşür: ölkə emalın dörddə birindən üçdə birinədək hissəsini itirib.
Azalmış emal hələ azalmış istehlak demək deyil. Kəsirin bir hissəsini ehtiyatlar, idxal, axınların yenidən bölüşdürülməsi və salamat qalmış zavodların əlavə yüklənməsi örtür. İyulda Putin kəsiri etiraf edərək onu kritik olmayan adlandırırdı və neft məhsulları istehsalını kiçik və orta biznesin gücü ilə daha sürətlə genişləndirməyi tapşırdı. Tapşırıq çox şey deyir: ən böyük zavodlar yananda hakimiyyət mini neft emalı zavodlarını xatırlayır.
Mənim kimi gec sovet iqtisadiyyatını görmüş insan bu refleksi tanıyır. Statistika əlverişsiz olanda onu bağlayırlar, reallığı isə dolayı əlamətlərlə ölçməyə başlayırlar: növbələrin uzunluğu, boş rəflər, sürücülərin söhbətləri ilə.
Müstəqil modellərdən biri böhranın dərinliyini hərəkətin intensivliyi ilə bağlı olan yol-nəqliyyat hadisələri statistikası vasitəsilə yoxlayır. 2026-cı ilin iyulunda hadisələrin sayı gözlənilən səviyyədən 7,9 faiz, avqustun ilkin məlumatlarına görə isə 12,4 faiz aşağı olub. Kənarlaşma xüsusilə yaşayış məntəqələrindən kənarda, yəni magistrallarda nəzərə çarpır. Sonrakı dəqiqləşdirmələri nəzərə almaqla modelin müəllifi avqustda benzin istehlakının 7,5-10 faiz azaldığını qiymətləndirib.
İkinci göstərici daha etibarlıdır. İqor Rotenberqin strukturuna məxsus "Platon" sistemi federal magistrallarda kütləsi 12 tondan artıq olan yük maşınlarından kilometr başına ödəniş alır. O, 2015-ci il noyabrın 15-dən fəaliyyət göstərir və hər ayın 15-nə görə hesabat verir. Operatorun hesabatlarından tarifə düzəliş etməklə aylıq ödənişləri bərpa etmək olar: 2025-ci ildə kilometrə 3,34 rubl, 2026-cı ildə isə artıq 5,19 rubl. Hesablama göstərir ki, 2026-cı il avqustun 15-dən sentyabrın 15-dək ağır yük maşınları bir il əvvəlki 2,4 milyard şərti kilometrə qarşı təxminən 1,93 milyard şərti kilometr ödəyib. Azalma təxminən 20 faiz təşkil edib.
Bir ay hələ meyil deyil və mən ondan geniş nəticələr çıxarmazdım. Hətta real azalma iki dəfə az olsa və hər beşinci deyil, hər onuncu yük maşını dayansa belə, doqquz saat qurşağı və avtomobil logistikası olan ölkə üçün bu, hərəkət edən, istehsal olunan və satılan hər şeyə hiss olunan zərbədir. Qiymətlər də eyni şeyi deyir. Rusiya Federal Statistika Xidmətinin məlumatına görə, benzin yanvar-avqust aylarında 2025-ci ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 16,5 faiz, avqustda isə illik müqayisədə 25 faiz bahalaşıb.
Kvadrat metrə 444 min rubl: elektron ticarət platformalarının iqtisadiyyatı necə yanır
Pərakəndə ticarət 2025-ci ildə Rusiyaya 61 trilyon rubl dövriyyə verib. Onu iqtisadiyyatın nüvəsi adlandırmaq olmaz, lakin sosial baxımdan o, yanacaqdoldurma məntəqələrindəki benzin qədər həssasdır. Təhlükəsizlik Şurası katibinin müavini Aleksandr Maslennikov "Vayldberriz" anbarlarına zərbələrin təsirini "çox məhdud" və "simvolik xarakterli" adlandırdı, baxmayaraq ki, yerli itkiləri və kiçik biznesə dəyən zərəri etiraf etdi.
Simvolikaya rublla baxaq. Elektrostal (250 min kvadrat metr) və Kotovskdakı (108 min kvadrat metr) anbarlara hücumlardan sonra bazar iştirakçıları logistika komplekslərinin bərpasını 20 milyarddan 35,8 milyard rubladək qiymətləndirdilər. Fərq tikinti qiyməti ilə izah olunur: kvadrat metri 60 mindən 100 min rubladək. Orta göstərici, yəni 80 min rubl gələcək hücumlar üçün işçi meyar kimi yararlıdır.
Yanmış malı hesablamaq daha çətindir, amma mümkündür. Elektrostal və Kotovskda 360 min kvadrat metr üzrə o, 150-170 milyard rubl, yəni metrə təxminən 444 min rubl qiymətləndirilib. Krasnodar (150 min kvadrat metr) və Nevinnomısskdakı (100 min kvadrat metr) anbarlara hücumlardan sonra mal itkiləri 100-120 milyard rubl, metrə təxminən 440 min rubl qiymətləndirilib. İki müstəqil anbar cütü demək olar ki, eyni rəqəmi verib və bu, onun etibarlılığından Təhlükəsizlik Şurasının istənilən bəyanatından daha çox xəbər verir.
Əsas ziyan yanmır. Bölüşdürmə mərkəzinin boşdayanmasının hər günü on minlərlə satıcını gəlirdən məhrum edir, hücumdan sonra malların blokdan çıxarılması həftələr çəkir, kreditlər isə hesablanmağa davam edir. Ehtiyatını itirən satıcı dövriyyə kapitalını itirir: ticarətə qayıtmaq üçün malı yenidən almalıdır. Çoxlarının ehtiyatı yoxdur və onlar kölgəyə çəkilir və ya bağlanırlar.
Məhkəmələr bunu artıq qeydə alır. Arbitraj kartotekasının məlumatına görə, 2026-cı il iyulun 15-dən sentyabrın 15-dək "Vayldberriz" bir il əvvəlkindən 53,6 faiz çox, 599 yeni iddiada cavabdeh olub. "Ozon"un əsas hüquqi şəxsinin isə 236 yeni işi toplanıb ki, bu da keçən ilkindən iki dəfədən çoxdur.
Maliyyə Nazirliyi üçün bu, vergi bazasının birbaşa itkisidir. Satıcıların əldə edilməmiş gəliri 445-508 milyard rubl təşkil edərsə, büdcənin birdəfəlik itkiləri 13-30 milyard rubl diapazonunda olur. Aşağı hədd 15 faizlik marja ilə mənfəət vergisi, yuxarı hədd isə bütün gəlirdən sadələşdirilmiş vergi sistemi üzrə altı faizlik vergidir. Bazarda daha qaranlıq rəqəmlər də dolaşır: guya satıcıların axını səbəbindən "Vayldberriz"in dövriyyəsi dörddə bir azalıb. Şirkətin illik dövriyyəsi 6,1 trilyon rubl olduğu halda, bu, 1,5 trilyon rubl itirilmiş gəlir və 2026-cı il yanvarın 1-dən qüvvədə olan 22 faiz dərəcəsi ilə təkcə əlavə dəyər vergisi üzrə təxminən 330 milyard rubl deməkdir. Mən bu qiymətləndirməyə skeptik yanaşıram: o, hesabatlarla təsdiqlənməyib və yəqin ki, hücumların təsirini tələbin ümumi soyuması ilə qarışdırır. Hətta Vergi Siyasəti Mərkəzinin və Rusiya Elmlər Akademiyasının Xalq Təsərrüfatı Proqnozlaşdırılması İnstitutunun akademik qiymətləndirməsi göstərir ki, elektron ticarət platformalarının iş xüsusiyyətləri səbəbindən büdcə 2026-cı ildə onlardan 440-690 milyard rubl az gəlir əldə edə bilər. Hücumlar bu meyili yalnız sürətləndirir.
Uzunmüddətli təsir birdəfəlik təsirdən daha təhlükəlidir. Təxminən 610 milyard rubl dövriyyə yaradan fəal satıcıların heç olmasa 10 faizinin getməsi ildə 35-50 milyard rubl vergi və daha 7-10 milyard rubl sığorta haqqı çatışmazlığına çevriləcək. 5 faiz getsə, itkilər iki dəfə az, 20 faiz getsə, iki dəfə çox olacaq.
Paralel olaraq inflyasiya sürətlənir. Hücumlardan sonra elektron ticarət platformalarında qiymətlər bir neçə gün ərzində 10-30 faiz artırdı. 2026-cı ilin birinci yarısında biznesə sığorta ödənişləri üçdə bir artıb. Terror aktlarından sığortanın zərərliliyi 100 faizi keçib, sığortaçılar məsuliyyət limitlərini azaldır, risklərin bir hissəsini isə ümumiyyətlə örtmürlər. "Enerqoqarant"da hesab edirlər ki, dörd il ərzində terrorizm və təxribatdan sığorta tarifləri on dəfə artıb. Gec-tez sığorta haqqının hər rublu qiymət etiketində əks olunur. Biznes isə bu arada investisiya planlarını təxirə salır və məntiq aydındır: yeni sex dəyəri bir neçə on min dollar olan bir dronla yana bilər.
Buludun çökdüyü həftə
Oktyabrın 8-nə keçən gecə pilotsuz uçuş aparatları "Yandeks"in Ryazan vilayətinin Sasovo şəhərindəki məlumat mərkəzinə hücum etdi. 2012-ci ildə tikilmiş və 2014-cü ildə istifadəyə verilmiş obyekt Ukrayna tərəfinin müdafiə sənayesi ilə əlaqələndirdiyi "Sasta" dəzgahqayırma zavodunun ərazisində yerləşir. Yanğın infrastrukturun bir hissəsini əhatə etdi, iş tamamilə dayandırıldı. Həmin səhər "Yandeks"in Moskva birjasındakı səhmləri 3 faizdən çox dəyər itirdi. Oktyabrın 9-da dronlar Kaluqada, "Qrabtsevo" sənaye parkında yerləşən, 63 meqavat gücə hesablanmış və şirkətin ən güclü obyekti sayılan məlumat mərkəzinin bir neçə modulunu zədələdi. Oktyabrın 10-da "Yandeks" istifadəçi sənədlərinin yeni versiyasını dərc edərək dron hücumlarını fors-major hallar siyahısına daxil etdi. Bir neçə saat sonra, oktyabrın 11-nə keçən gecə Vladimirin Energetik mikrorayonundakı məlumat mərkəzi alovlandı.
Fors-major detalı çox şey deyir. Ölkənin ən böyük texnologiya şirkəti dron zərbələrinin onun üçün adi riskə çevrildiyini dövlətin bunu siyasi baxımdan etiraf etməsindən əvvəl hüquqi cəhətdən tanıdı.
Hücuma məruz qalmış üç mərkəzdə şirkətin ümumi məhsuldarlığı 50,36 petaflop olan hər üç superkompüteri yerləşirdi. "Lyapunov" və ən güclüsü olan "Çervonenkis" Sasovoda, "Qaluşkin" isə Vladimirdə dayanırdı. "Hələlik Sasovodakı məlumat mərkəzinin avadanlığının bərpa edilməsi imkanını təsdiqləyə bilmirik", - deyə "Yandeks" bildirib. Digər bəyanatında şirkət bərpa müddətlərini hələlik göstərməyin çox çətin olduğunu etiraf edib. Superkompüterlərin məhv olduğuna dair etibarlı təsdiq yoxdur, əksinə dair sübut da yoxdur. Əgər onlar zədələnibsə, zərbə bu maşınların təliminə cəlb olunduğu "Yandeks" süni intellekt dil modelinin inkişafına dəyəcək.
Superkompüterlər Rusiyaya tədarükü ixrac nəzarəti ilə qadağan edilmiş Amerika "Nvidiya" şirkətinin çipləri üzərində işləyirdi. Deməli, bərpa eyni Çin əmsalı ilə və yarım ilədək müddətlərlə boz sxemlər vasitəsilə gedəcək. Sasovodakı mərkəzin tikintisi 2011-ci ildə 6 milyard rubla, on il sonrakı yenidənqurma isə daha 700 milyon rubla başa gəlib. Vladimir mərkəzinə qoyulan vəsait təxminən 9 milyard rubl qiymətləndirilirdi. Hesablama güclərinin özünün dəyərini şirkət açıqlamır və itkilərin miqyası rəsmi olaraq qiymətləndirilməyib.
Dəmirdən daha vacibi zəncirvari təsirdir. Oktyabrın 11-dəki zərbədən sonra "Yandeks"in bulud platforması iki yerləşdirmə zonasının, birinci və ikinci mərkəzi zonaların eyni vaxtda əlçatmaz olması səbəbindən qəza rejiminə keçdi, şirkət isə resursların qalan konfiqurasiyasını qeyri-sabit adlandırdı. Mövcud məlumatlara görə, nasazlıqlar ən azı altı ölkəni əhatə edib. Rusiya Baytarlıq və Fitosanitar Nəzarət Xidməti Moskva vaxtı ilə saat 6:00-dan baytarlıq nəzarətinə və pestisidlərin izlənilməsinə cavabdeh olan iki federal informasiya sistemini, "VetİS" və "Saturn"u qəza rejiminə keçirdi. "T-Bank", Rusiya Dəmir Yolları, bilet xidmətləri, onlayn kinoteatrlar, təhsil platformaları, "Maqnit" və "Fiks Prays"da fasilələr qeydə alındı. Logistlər yenicə məcburi edilmiş elektron nəqliyyat qaiməsinin işləməyi dayandırdığından şikayətləndilər. "Daha bir-iki belə zərbə olsa, kağıza qayıdacağıq", - bazar iştirakçılarından biri deyib. "Yandeks" təcili qaydada "Selektel", "K2 Bulud" və "VK Bulud" ilə zərər çəkmiş müştərilərin məlumatlarının köçürülməsi barədə razılığa gəldi.
Həftənin əsas strateji dərsi məhz burada gizlənir. Son illərdə Rusiya dövlətinin rəqəmsallaşması cəmləşmə prinsipi ilə qurulurdu: dövlət sistemləri, banklar, logistika və ticarət bir neçə provayderdə birləşirdi, çünki bu, daha sürətli və ucuz idi. Sülh dövründə cəmləşmə səmərəlilik idi. Dronlar müharibəsi onu hədəflər xəritəsinə çevirdi.
Trampın paylaşımından doğan atəşkəs: əslində kimin xeyrinədir
Enerji atəşkəsi bir ildir müzakirə olunmur. 2025-ci ilin martında Tramp və Putinin söhbətindən sonra tərəflər enerji obyektlərinə zərbələrə 30 günlük moratorium barədə razılığa gəldilər, bütün ay bir-birini pozuntularda ittiham etdilər və apreldə Kreml razılaşmanın qüvvədən düşdüyünü elan etdi. Amerikalılar 2026-cı ilin fevralında Əbu-Dabidəki danışıqlarda yenidən atəşkəs təklif etmişdilər. İyunun sonunda, Putinin öz sözlərinə görə, o, Kiyevin güzgü addımı müqabilində Rusiyanın dərinliklərinə zərbələri dayandırmaq təklifini rədd edib. Sentyabrın 22-də BMT Baş Assambleyasının 81-ci sessiyası çərçivəsində bu mövzunu Tramp və Volodimir Zelenski müzakirə ediblər.
Tramp Vaşinqtonun motivini gizlətmədi. O, Zelenskidən Rusiya neft emalı zavodlarını vurmamağı xahiş etdiyini təsdiqlədi, çünki zərbələr Amerika fermerləri üçün dizel problemləri yaradır. Dünyada dizel qiymətlərinin artımını o, İran böhranı ilə deyil, ilk növbədə Ukraynadakı müharibə ilə əlaqələndirirdi. 2026-cı il noyabrın 3-də ABŞ-da aralıq seçkilər keçiriləcək və aqrar ştatlarda dizel yanacağının qiyməti Ağ Ev üçün Rusiya ümumi daxili məhsulunun istənilən faizindən daha vacibdir.
Oktyabrın 11-də səhər Zelenski Rusiya Ukrayna energetikasına hücumları dayandırarsa, neft emalı zavodlarına zərbələri dayandırmağa hazır olduğunu bəyan etdi. Axşam Tramp atəşkəsin dərhal qüvvəyə mindiyini yazdı və əlavə etdi: "Onu pozmayın!" Zelenski Amerika jurnalistləri ilə söhbətdə razılaşmadan bu paylaşımdan xəbər tutduğunu etiraf etdi: "Əgər prezident Tramp bu barədə Putinlə razılaşıbsa, xahiş edirəm, atəşkəsin nə vaxt başlayacağını bizə bildirin". Kreml Dmitri Peskov vasitəsilə ideyanı çox yaxşı adlandırdı, lakin dərhal qeyd etdi ki, neft emalı zavodlarının təhlükəsiz işi dünya problemlərini həll etməyəcək. Moskvanın versiyasına görə, onun üçün tədarüklərə qoyulmuş sanksiyaların aradan qaldırılması və tankerlərin təhlükəsizliyi daha vacibdir.
Fayda bölgüsü şəffafdır. Rusiya rəsmi güzəştlər olmadan təmir pəncərəsi əldə edir və onu sanksiya yumşalmaları müqabilində xoş niyyət jesti kimi satmağa çalışır. Ukrayna müharibənin ən nəticəli iqtisadi rıçaqını itirmək riski ilə üzləşir, özü də onun tam gücü ilə işləməyə başladığı bir məqamda. Vaşinqton seçkilərə ucuz dizel əldə edir. İlk dayanan və rəqibin sadəcə yenidən qruplaşdığını görən tərəf uduzur.
Tarix rəqibin yanacağına qarşı kampaniyaların necə bitdiyini bilir. 1944-cü il mayın 12-də Amerika bombardmançıları Leyna və digər mərkəzlərdəki Almaniya sintetik yanacaq zavodlarına sistemli zərbələr endirməyə başladı. Albert Şpeer sonralar xatirələrində yazırdı ki, həmin gün texniki müharibə uduzulmuşdu. Şpeerin təmir briqadaları zavodları həftələr ərzində bərpa edirdi, lakin yeni hücumlar daha tez gəlirdi. 2026-cı ilin Rusiyası 1944-cü ilin Almaniyası deyil: onun Çin arxası, xammalı və nəhəng daxili bazarı var. Lakin mexanika eynidir və müdafiə olunan tərəf üçün amansızdır: təmir hücumdan baha başa gəlir, hücum edənə isə təmirin bitməsindən daha tez-tez gəlmək kifayətdir.
Zərbə altında olan iki dayaq
Rusiya iqtisadiyyatı iki dayaq üzərində dayanırdı. Xammal ixracı büdcəni qidalandırır, daxili istehlak isə tələb və iş yerləri yaradırdı. Dayaqlardan biri çökəndə sistemi digəri xilas edirdi: bahalı neft, sürətli dövriyyəli pərakəndə ticarət və ya bütün konstruksiyanın sürətini təmin edən rəqəmsal xidmətlər. 2026-cı ilin zərbələri ilk dəfə eyni vaxtda neft emalına, anbarlara və buluda dəydi. 2014-cü ildə, 2020-ci ildə və müharibənin ilk illərində olduğu kimi, gah neft qiymətləri, gah da istehlak bumu statistikanı xilas edəndə bir sektorun uğursuzluğunu digəri hesabına kompensasiya etmək artıq sadəcə mümkün deyil, çünki zərbələr bütün sektorlara eyni vaxtda dəyir.
Putinin faizi, çox güman ki, azaldılıb. O, elektron ticarət platformalarının anbarlarını, satıcıların məhkəmələrini, sığorta tariflərini və çökmüş buludu nəzərə almır və "Yandeks"in oktyabr həftəsindən əvvəl hesablanıb. Milli Rifah Fondu əriyirsə, borclanmalar isə artıq 5 trilyona çatıbsa, Kremlin bu boşluğu necə bağlamaq niyyətində olduğuna dair nə Maliyyə Nazirliyi, nə də Mərkəzi Bank hələlik aydın cavab verməyib.
Mənim proqnozlarım yoxlanıla biləndir. Moskva Neft Emalı Zavodu 2027-ci il martın 31-dən əvvəl layihə yükünə çıxmayacaq. Trampın elan etdiyi formatda enerji atəşkəsi 2026-cı il noyabrın 15-ni görməyəcək: bu tarixədək tərəflər 2025-ci ilin yazında olduğu kimi bir-birini açıq şəkildə pozuntularda ittiham edəcəklər. 2026-cı ilin yekunlarına görə federal büdcənin faktiki kəsiri Maliyyə Nazirliyinin sentyabrdakı 7,3 trilyon rubllu qiymətləndirməsini aşacaq. "Yandeks" bulud platformasının ikinci mərkəzi zonası 2027-ci ilin aprelinədək əvvəlki tutumuna qayıtmayacaq.
Bu müharibənin ən dəqiq göstəricisi nə Kapotnyada, nə də Sasovoda olacaq. O, Vladimir yaxınlığında M-7 magistralında hərəkət edən yük maşınının kabinəsində duracaq: elektron qaimə yüklənmədiyi üçün sürücünün yenidən özü ilə apardığı göy möhürlü kağız nəqliyyat qaiməsi.