Xəzər dənizinin səviyyəsinin enməsi ilə bağlı 5 Xəzəryanı dövlətin birgə komissiya yaratmaq qərarı regionun qarşılaşdığı ekoloji problemlərin həlli baxımından yeni əməkdaşlıq mərhələsinin əsasını qoya bilər. Oktyabrın 9-da Türkmənistanın Türkmənbaşı şəhərində keçirilən Xəzər Ekoloji Sammitinin yekunlarına dair qərarda problemin səbəblərinin müəyyənləşdirilməsi və mənfi təsirlərin azaldılması üçün kompleks tədbirlərin hazırlanması nəzərdə tutulur.
Qərarın əsas əhəmiyyəti ondan ibarətdir ki, Xəzərin səviyyəsinin enməsi artıq yalnız ayrı-ayrı ölkələrin ekoloji qurumlarının araşdırmalı olduğu məsələ kimi deyil, Azərbaycan, İran, Qazaxıstan, Rusiya və Türkmənistanın birgə fəaliyyətini tələb edən regional problem kimi nəzərdən keçirilir. Bununla belə, komissiyanın yaradılması özlüyündə dənizin səviyyəsinin artmasına və ya enmə prosesinin dayanmasına zəmanət vermir. Əsas məsələ elmi araşdırmaların konkret fəaliyyət planına çevrilməsi və həmin planın icrasıdır.
Xəzərin səviyyəsi niyə enir?
Xəzər dənizinin səviyyəsinin dəyişməsi mürəkkəb təbii prosesdir. Dənizə daxil olan suyun həcmi ilə buxarlanma nəticəsində itirilən su arasındakı fərq səviyyənin dəyişməsində mühüm rol oynayır. Xəzərin su balansına Volqa, Ural, Kür və digər çayların axını, yağıntılar, temperatur dəyişiklikləri və buxarlanmanın intensivliyi təsir göstərir.
Xüsusilə temperaturun yüksəlməsi buxarlanmanı sürətləndirə bilər. Eyni zamanda, dənizə tökülən çayların su axınında azalma baş verərsə, Xəzərin su balansı daha da pisləşə bilər. Bu amillərin hər birinin təsirini ayrıca qiymətləndirmək və onların qarşılıqlı əlaqəsini müəyyənləşdirmək lazımdır.
Burada mühüm məqam ondan ibarətdir ki, Xəzər qapalı su hövzəsidir və dünya okeanı ilə birbaşa su mübadiləsi aparmır. Buna görə də onun səviyyəsi əsasən hövzəyə daxil olan və hövzədən itirilən suyun balansından asılıdır. Problemin həlli üçün təkcə dənizin səthində baş verən dəyişiklikləri izləmək deyil, bütün hövzə üzrə hidroloji və iqlim proseslərini araşdırmaq tələb olunur.
Yeni komissiyanın əsas vəzifələrindən biri də məhz bu səbəblərin daha dəqiq müəyyənləşdirilməsi olmalıdır. Çünki problemin mənbələri düzgün qiymətləndirilmədən hazırlanacaq tədbirlərin səmərəliliyini təmin etmək çətin olacaq.
Azərbaycan üçün əsas risklər nədən ibarətdir?
Xəzərin səviyyəsinin enməsi Azərbaycan üçün bir neçə istiqamətdə risklər yaradır. Bunlara dəniz nəqliyyatı və limanların fəaliyyəti, balıqçılıq, biomüxtəliflik, sahilyanı infrastruktur və turizm daxildir. Bu sahələrdə yarana biləcək problemlər həm ekoloji vəziyyətə, həm də iqtisadi fəaliyyətə təsir göstərə bilər.
İlk növbədə, limanların və gəmiçilik marşrutlarının dəyişən su şəraitinə uyğunlaşdırılması məsələsi aktuallaşır. Dənizin dayazlaşması bəzi ərazilərdə gəmilərin hərəkəti üçün əlverişli şəraitin pisləşməsinə, naviqasiya kanallarının dərinləşdirilməsi və liman infrastrukturunun yenilənməsi xərclərinin artmasına səbəb ola bilər. Bu isə yükdaşımaların təşkili və nəqliyyat əməliyyatlarının səmərəliliyi baxımından əlavə çağırışlar yaradır.
Azərbaycanın Xəzər üzərindən həyata keçirdiyi tranzit daşımaları nəzərə alınarsa, problemin nəqliyyat-logistika tərəfi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Dəniz səviyyəsinin azalmasının davam etməsi limanların fəaliyyətinin uzunmüddətli planlaşdırılmasını zəruri edir. Bu səbəbdən risklərin əvvəlcədən qiymətləndirilməsi, limanların texniki imkanlarının təhlili və zəruri infrastruktur tədbirlərinin planlaşdırılması vacibdir.
Digər mühüm istiqamət balıqçılıq və dəniz canlılarının mühafizəsidir. Suyun çəkilməsi sahilyanı bataqlıqların, dayaz su ərazilərinin və canlıların qidalanma və çoxalma sahələrinin dəyişməsinə səbəb ola bilər. Bu proses Xəzər suitisi və nərə balıqları kimi növlər üçün əlavə risklər yaradır.
2025-ci ildə Communications Earth & Environment jurnalında dərc edilmiş elmi araşdırmada Xəzərin səviyyəsinin 5-10 metr azalmasının əsas ekosistemlərə ciddi təsir göstərə biləcəyi, mövcud qorunan dəniz ərazilərinin əhatəsinin isə əhəmiyyətli dərəcədə azala biləcəyi qeyd olunur. Bu proqnozlar qaçılmaz nəticə kimi deyil, müəyyən ssenarilər üzrə qiymətləndirmə kimi qəbul edilməlidir. Bununla belə, araşdırma problemin uzunmüddətli ekoloji risklərini göstərir.
Belə şəraitdə Azərbaycanın qarşısında duran vəzifələrdən biri iqtisadi fəaliyyətlə təbiətin mühafizəsi arasında tarazlığın qorunmasıdır. Limanların və digər obyektlərin uyğunlaşdırılması zamanı canlıların yaşayış mühitinə mümkün təsirlər də nəzərə alınmalıdır.
Komissiyanın yaradılması nəyi dəyişə bilər?
Qərarın ən mühüm müddəalarından biri Xəzəryanı dövlətlərin iştirakı ilə xüsusi komissiyanın yaradılmasıdır. Komissiyada Azərbaycanın, Qazaxıstanın və Türkmənistanın hökumət başçılarının müavinləri, İranın və Rusiyanın isə yüksək vəzifəli nümayəndələri təmsil olunacaq.
Bu format problemin yalnız texniki və elmi deyil, həm də dövlətlərarası koordinasiya tələb etdiyini göstərir. Çünki Xəzərin su balansına təsir edən proseslər bir ölkənin sərhədləri ilə məhdudlaşmır. Məsələn, dənizə daxil olan suyun böyük hissəsini təmin edən Volqa çayının hövzəsində baş verən dəyişikliklər bütün Xəzərin vəziyyətinə təsir göstərə bilər.
Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Ətraf Mühit Proqramı da Xəzərin səviyyəsindəki dəyişikliklərin səbəblərinin araşdırılması üçün iqlim, buxarlanma, yağıntılar, çay axınları və insan fəaliyyətinin təsirlərini birlikdə qiymətləndirən elmi əməkdaşlığın vacibliyini vurğulayır.
Komissiyanın fəaliyyəti çərçivəsində bir neçə istiqamət xüsusilə əhəmiyyətli ola bilər:
Xəzərin səviyyəsi və su balansı üzrə vahid müşahidə sisteminin formalaşdırılması.
Xəzəryanı ölkələr arasında hidroloji və meteoroloji məlumatların mübadiləsinin genişləndirilməsi.
Dənizin dayazlaşmasının səbəblərinin və müxtəlif amillərin təsir payının elmi əsaslarla müəyyənləşdirilməsi.
Limanlara, balıqçılığa, sahilyanı ərazilərə və biomüxtəlifliyə təsirlərin qiymətləndirilməsi.
Müxtəlif səviyyə dəyişikliklərinə uyğunlaşmaq üçün ortaq fəaliyyət planının hazırlanması.
Bu tədbirlər problemin daha dəqiq qiymətləndirilməsinə və ölkələrin ayrı-ayrılıqda həyata keçirdikləri işlərin uzlaşdırılmasına imkan yarada bilər.
İşçi qrupları niyə vacibdir?
Qərarda komissiyanın fəaliyyətini təmin etmək üçün dövlət qurumlarının nümayəndələrindən, ekspertlərdən və mütəxəssislərdən ibarət ixtisaslaşmış işçi qruplarının yaradılması da nəzərdə tutulur.
Bu müddəa vacibdir, çünki belə mürəkkəb problemin həlli yalnız siyasi qərarlarla məhdudlaşa bilməz. Qəbul edilən qərarların elmi araşdırmalar, müşahidələr və texniki qiymətləndirmələrlə əsaslandırılması lazımdır.
Məsələn, suyun səviyyəsinin gələcəkdə hansı həddə qədər enə biləcəyini müəyyənləşdirmək üçün müxtəlif iqlim ssenariləri üzrə proqnozlar hazırlanmalıdır. Eyni zamanda, dənizin çəkildiyi ərazilərdə hansı ekosistemlərin daha həssas olduğu, limanların hansı hissələrində dayazlaşma riskinin yüksək olduğu və hansı infrastruktur tədbirlərinin tələb edildiyi araşdırılmalıdır.
İşçi qrupları bu məlumatları bir araya gətirərək komissiyanın qərarları üçün elmi və texniki baza formalaşdıra bilər. Əsas şərt onların fəaliyyətinin formal xarakter daşımaması, konkret tapşırıqlar və ölçülə bilən hədəflərlə təşkil olunmasıdır.
İlk iclasın Azərbaycanda keçirilməsi nə üçün əhəmiyyətlidir?
Qərara əsasən, hökumətlər 3 ay ərzində komissiyada ölkələrini təmsil edəcək səlahiyyətli nümayəndələri müəyyən etməli, ilk iclas isə 2027-ci ilin birinci yarısında Azərbaycanda keçirilməlidir. Həmin iclasda komissiyanın fəaliyyət reqlamentinin təsdiqlənməsi nəzərdə tutulur.
İlk iclasın əsas əhəmiyyəti qərarda müəyyənləşdirilmiş əməkdaşlıq mexanizminin praktiki fəaliyyətə başlaması ilə bağlıdır. Reqlamentin təsdiqlənməsi komissiyanın necə işləyəcəyini, hansı məsələlərə baxacağını, qərarların necə hazırlanacağını və işçi qruplarının fəaliyyətinin necə əlaqələndiriləcəyini müəyyənləşdirmək baxımından vacibdir.
Azərbaycanın ilk iclasa ev sahibliyi etməsi ölkənin Xəzər məsələləri üzrə regional dialoqda iştirakını və əməkdaşlığın təşkilinə verdiyi töhfəni nümayiş etdirə bilər. Bununla belə, ilk iclasın Azərbaycanda keçirilməsi özlüyündə problemin həllinə təminat vermir. Əsas məsələ həmin görüşdə hansı konkret fəaliyyət istiqamətlərinin razılaşdırılacağıdır.
İclas çərçivəsində ortaq monitorinq mexanizminin yaradılması, məlumatların mübadiləsi, prioritet tədqiqatların müəyyənləşdirilməsi və fəaliyyət planının hazırlanması kimi məsələlərin gündəliyə daxil edilməsi praktik baxımdan faydalı ola bilər.
İclasların növbəli keçirilməsi hansı üstünlükləri yaradır?
Qərarda komissiyanın sonrakı iclaslarının Xəzəryanı dövlətlərin ərazilərində ingilis əlifbasının sıralanma qaydasına uyğun olaraq növbə ilə keçirilməsi nəzərdə tutulur.
Bu yanaşma əməkdaşlığın yalnız bir ölkənin ev sahibliyi ilə məhdudlaşmamasına, bütün iştirakçı dövlətlərin prosesdə təşkilati baxımdan iştirak etməsinə şərait yaradır. Həmçinin növbəli görüşlər hər bir ölkənin öz ərazisindəki problemləri, apardığı tədqiqatları və həyata keçirdiyi tədbirləri digər iştirakçılara təqdim etməsinə imkan verə bilər.
Lakin görüşlərin keçirilməsi ilə kifayətlənmək olmaz. İclaslar arasında görülən işlərin nəticələrinin qiymətləndirilməsi, razılaşdırılmış tədbirlərin icrasına nəzarət və növbəti mərhələlər üçün konkret hədəflərin müəyyənləşdirilməsi də vacibdir.
Xəzərin səviyyəsini əvvəlki vəziyyətinə qaytarmaq mümkündürmü?
Bu suala birmənalı cavab vermək çətindir. Xəzərin səviyyəsi təbii və antropogen amillərin təsiri altında dəyişir. İqlim şəraitinin dəyişməsi, buxarlanmanın artması və çayların su axınındakı dəyişikliklər kimi proseslərə qısa müddətdə tam nəzarət etmək mümkün deyil.
Buna görə də tədbirlərin iki istiqamətdə aparılması daha məqsədəuyğun görünür. Birinci istiqamət dənizin səviyyəsinin dəyişməsinə səbəb olan amillərin araşdırılması və mümkün təsirlərin azaldılmasıdır. İkinci istiqamət isə artıq müşahidə olunan dəyişikliklərin ekoloji və iqtisadi nəticələrinə uyğunlaşmaqdır.
Məsələn, liman infrastrukturunun yeni şəraitə uyğunlaşdırılması, balıq ehtiyatlarının qorunması, sahilyanı ərazilərin monitorinqi və riskli zonalarda uzunmüddətli planlaşdırma bu yanaşmanın tərkib hissəsi ola bilər.
Bununla yanaşı, Xəzərin səviyyəsinin azalmasını yalnız bir amillə izah etmək düzgün olmazdı. Problemin həlli üçün iqlim dəyişikliklərinin, çay axınlarının, su istifadəsinin və digər amillərin təsiri elmi məlumatlar əsasında ayrı-ayrılıqda qiymətləndirilməlidir.
Qərarın real nəticəsi nədən asılı olacaq?
Xəzəryanı dövlətlərin qəbul etdiyi qərar regional əməkdaşlıq üçün institusional çərçivə yaradır. Ancaq onun nəticələri komissiyanın hansı müddətdə və hansı konkret tədbirləri həyata keçirəcəyindən asılı olacaq.
İlk növbədə, ortaq elmi məlumat bazasının yaradılması, dənizin səviyyəsinin müntəzəm izlənilməsi və risklərin qiymətləndirilməsi üzrə vahid metodologiyanın hazırlanması vacibdir. Daha sonra bu məlumatlar əsasında ölkələrin üzərinə düşən vəzifələr, icra müddətləri və maliyyələşdirmə mexanizmləri müəyyənləşdirilməlidir.
Digər mühüm məsələ su ehtiyatlarından istifadə və çay axınlarının idarə olunması ilə bağlı əməkdaşlıqdır. Xəzərin su balansına təsir edən proseslərin bir hissəsi dənizdən kənarda, onun hövzəsinə daxil olan çaylarda baş verir. Buna görə də yalnız sahilyanı ərazilərdə tədbirlər görmək problemin bütün səbəblərini aradan qaldırmaq üçün kifayət etməyə bilər.
Nəticə etibarilə, Xəzər Ekoloji Sammitinin yekunlarına dair qərar problemin həllinə yönəlmiş birgə fəaliyyətin təşkilinə imkan yaradır. Azərbaycan üçün bu əməkdaşlıq dəniz nəqliyyatının, balıq ehtiyatlarının, sahilyanı infrastrukturun və ekosistemlərin qorunması baxımından əhəmiyyətlidir. Qarşıdakı mərhələdə əsas məsələ qəbul edilmiş qərarların konkret tədbirlərə çevrilməsi, elmi araşdırmaların genişləndirilməsi və əldə olunan nəticələrin müntəzəm qiymətləndirilməsi olacaq.
Qeyd edək ki, sözügedən məsələ ilə bağlı komissiya və ya işçi/ekspert qruplarının yaradılması təşəbbüsü Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev tərəfindən irəli sürülüb. 29 iyun 2022-ci ildə Aşqabadda Xəzəryanı Dövlətlərin Dövlət Başçılarının VI Zirvə Toplantısında Prezident İlham Əliyev Xəzər dənizinin səviyyəsinin sürətlə enməsi və dayazlaşması problemini xüsusi vurğulayaraq, bu ekoloji fəlakətin səbəblərini öyrənmək və fəsadların qarşısını almaq üçün Xəzəryanı ölkələrin mütəxəssislərindən ibarət birgə ekspert qruplarının yaradılmasını təklif edib.
Milli.Az saytının baş redaktor müavini Fərid Zöhrabov