Xəzər dənizinin səviyyəsinin azalması nəticəsində Qazaxıstan sahillərində yeni adalar yaranır.
Milli.Az qafqazinfo-ya istinadən xəbər verir ki, sonuncu ada bir neçə gün əvvəl Kulalı adası yaxınlığında aparılan hava müşahidələri zamanı qeydə alınıb.
Alimlər xəbərdarlıq edirlər ki, Şimali Xəzərin bəzi hissələri gələcəkdə Aral dənizinə bənzər quruma təhlükəsi ilə üzləşə bilər.
Ətraf mühit fəalı Daniyar Akimjanovun sözlərinə görə, son dörd-beş ildə həmin ərazidə bir neçə yeni ada üzə çıxıb. Onlardan bəzilərinin uzunluğu bir kilometrə, eni isə 200-300 metrə çatır. Bununla belə, bütün yeni quru sahələrinin daimi adalara çevriləcəyi dəqiq deyil. Bu, dəniz dibinin quruluşundan, dalğalardan, küləkdən və su səviyyəsinin gələcək dəyişməsindən asılıdır.
Ölçmələrə görə, Qazaxıstan sahillərində Xəzərin səviyyəsi 1996-cı ildəki mənfi 26,82 metrdən 2025-ci ildə mənfi 29,27 metrə enib. Təxminən 30 il ərzində 2,45 metrlik azalma qeydə alınıb.
Qazaxıstan Xəzər Dənizi Tədqiqat İnstitutunun məlumatına əsasən, Kulalı adasındakı müşahidə stansiyasında suyun orta səviyyəsi 2026-cı ilin iyulunda mənfi 29,42 metrə düşərək müşahidələr tarixinin ən aşağı göstəricisinə çatıb.
2000-2025-ci illərdə Şimali Xəzərin şimal-şərqində su ilə örtülü sahə təxminən 16384 kvadratkilometr azalıb. Alimlər bu prosesi temperaturun yüksəlməsi, buxarlanmanın artması və yağıntıların azalması ilə əlaqələndirirlər. Çaylar üzərindəki bəndlər və suvarma üçün sudan intensiv istifadə də Xəzərə daxil olan suyun miqdarına təsir göstərir.
Dənizin geri çəkilməsi yalnız sahil xəttini dəyişmir, həm də Xəzər suitilərinin yaşayış yerlərini azaldır. Son 100 ildə bu növün sayının təxminən bir milyondan 100 minə düşdüyü bildirilir.
Suiti tədqiqatçısı Əsəl Baymukanovanın sözlərinə görə, suitilərin mövsümi olaraq sahilə çıxdığı adaların səth sahəsi 1995-ci ildən bəri 15 dəfədən çox azalıb. Tədqiqatçılar 2021-ci ildə minlərlə suitinin toplandığı Yeni Durnev adasına üç il sonra qayıdanda ərazinin böyüyərək materiklə birləşdiyini görüblər. Beləliklə, suitilər üçün təcrid olunmuş yaşayış sahəsi aradan qalxıb.
Qış buzlarının azalması da təhlükəni artırır. Xəzər suitiləri balalarını buz üzərində dünyaya gətirdiyindən sabit buz örtüyünün itirilməsi balaların sağ qalma imkanlarını azaldır.
Bəzi iqlim modelləri əsrin sonunadək Xəzərin səviyyəsinin səkkiz metrədək enə biləcəyini göstərir. Bununla belə, proqnozlar arasında ciddi fərqlər var. Alimlər vurğulayırlar ki, bütün Xəzər Aral dənizi kimi quruma təhlükəsi ilə üzləşməsə də, dayaz Şimali Xəzərin bəzi hissələri ciddi risk altındadır.
Müəllif: Tural Hüseyn (Milli.Az redaktor)