Azərbaycanla Türkiyə bu gün strateji müttəfiqdir. İki xalqı dil, tarix, mədəniyyət, yüzilliklərin yaddaşı, milyonlarla insanın səmimi bağlılığı birləşdirir. Türkiyənin Azərbaycanın təhlükəsizliyi, regional mövqeyi və 2020-ci il müharibəsi zamanı göstərdiyi siyasi dəstəyin əhəmiyyətini inkar etmək nə düzgün, nə də ədalətli olardı.
Amma qardaşlıq tarixi unutmaq demək deyil.
Müttəfiqlik də tərəflərdən birinin keçmişi haqqında danışmaq hüququnu əlindən almır.
Azərbaycan otuz ildən artıq müddətdə Türkiyə ilə münasibətlərdə məhz bunu edib: ağrılı məqamları qabartmayıb, mübahisəli səhifələri ictimai qarşıdurmaya çevirməyib, Türkiyənin daxili auditoriyasına qarşı kampaniyalar təşkil etməyib, iki dövlət və iki xalq arasındakı münasibətlərin emosional kapitalını gündəlik siyasi polemikanın qurbanına çevirməməyə çalışıb.
Bakı çox şeyi bilib, çox şeyi xatırlayıb, amma susub.
Bu sükut zəiflik deyildi.
Bu, münasibətləri qorumaq üçün verilmiş şüurlu qərar idi.
Lakin əgər Türkiyədə müəyyən siyasi dairələr, media strukturları, fəal qruplar, hətta hakimiyyətə yaxın çevrələr Azərbaycanı etibarsızlaşdırmaq, onun xarici siyasətini şübhə altına almaq, SOCAR-ı hədəfə çevirmək, Azərbaycan diplomatik nümayəndəliklərinin qarşısında siyasi tamaşalar qurmaq hüququnu özlərində görürlərsə, onda Bakının da öz yaddaş kitabını açmaq haqqı var.
Çünki qardaşlıq birtərəfli susmaq öhdəliyi deyil.
1990: Bakı qan içində, Ankara məsafədə
20 Yanvar Azərbaycanın müasir tarixinin ən ağır gecələrindən biridir.
Sovet tankları Bakının küçələrinə girdi. İnsanlar öldürüldü. Paytaxt hərbi qüvvənin zorakılığı ilə susdurulmağa çalışıldı.
Azərbaycanlıların gözünün çevrildiyi ünvanlardan biri Türkiyə idi.
Ancaq həmin günlərdə Ankara Bakının gözlədiyi siyasi sərtliyi nümayiş etdirmədi.
Türkiyə prezidenti Turqut Özalın mövqeyi Azərbaycanda məhz bu cümlə ilə yadda qaldı:
"Onlar azərbaycanlıdır, biz türkük, amma onlar şiədir".
Bu sözlərin Azərbaycan ictimai yaddaşında buraxdığı iz təsadüfi deyil.
Çünki söhbət sadəcə uğursuz diplomatik ifadədən getmirdi. Sovet ordusunun Bakıda qan tökdüyü günlərdə Azərbaycan Türkiyədən milli, siyasi və mənəvi həmrəylik gözləyirdi. Əvəzində Ankara SSRİ ilə münasibətlərini, Qərb blokundakı geosiyasi hesablarını və regional riskləri Bakıdakı faciədən üstün tutan ehtiyatlı xətt seçdi.
Özalın mövqeyi hadisələrin Sovet İttifaqının daxili işi kimi təqdim edilməsinə qədər gedib çıxdı.
Azərbaycan siyasi yaddaşında isə başqa sual qaldı:
Əgər "bir millət" anlayışı həqiqətən siyasi məna daşıyırdısa, niyə Bakının küçələrində qan axanda məzhəb fərqi xatırlandı?
Bu sual otuz altı ildən sonra da yox olmayıb.
1992: Azərbaycan torpaq itirirdi, Ermənistana buğda gedirdi
Daha bir narahat səhifə müstəqilliyin ilk illərinə aiddir.
1992-ci ildə Azərbaycan artıq müharibənin içində idi. Şuşa işğal edilmişdi. Laçın işğal edilmişdi. Ermənistanla Azərbaycan arasında hərbi qarşıdurma genişlənirdi.
Məhz belə bir vaxtda Ermənistanın dövlət naziri Qagik Şahbazyan Ankaraya gedərək taxıl məsələsini müzakirə etdi.
Türkiyə Ermənistana 100 min ton buğda ayrılması ilə bağlı qərar qəbul etdi. Sonrakı məlumatlara görə, nəzərdə tutulan həcmin təxminən 52 min tonu Ermənistana çatdı.
Buğdanın daşınması üçün Türkiyə-Ermənistan dəmir yolu imkanlarından istifadə edildi.
Həmin marşrutdan Suriyanın göndərdiyi minlərlə ton taxılın daşınması üçün də istifadə olundu.
Bəli, Ankara bunu humanitar məsələ kimi təqdim edirdi.
Bəli, həmin dövrdə Azərbaycan rəhbərliyindən də bu addıma etiraz etməyən mövqe olmuşdu.
Amma fakt dəyişmir: Azərbaycan əraziləri işğal olunarkən Ermənistan tam iqtisadi təcrid vəziyyətində saxlanmadı.
İrəvana nəfəs almağa imkan verən kanallardan biri Türkiyə üzərindən keçirdi.
Humanitarizm müharibədə vacib anlayışdır. Amma Azərbaycan ictimaiyyətinin başqa sual verməsi də təbiidir:
Şuşa və Laçın artıq işğal edilmişdisə, Ermənistanın iqtisadi dayanıqlığının qorunması kimin marağına xidmət edirdi?
Bəzən tarix ən ağır sualları silah haqqında deyil, çörək haqqında verir.
Kəlbəcər: sərhəd bağlandı, amma yaddaşda başqa bir sual da qaldı
1993-cü ilin aprelində Kəlbəcərin işğalı Azərbaycan üçün böyük humanitar faciəyə çevrildi.
On minlərlə insan dağ yolları ilə öz yurdunu tərk etməyə məcbur oldu. Soyuq, qar, atəş, aclıq və keçilməz dağ yolları minlərlə ailənin yaddaşına həkk olundu.
Kəlbəcərin işğalından sonra Türkiyənin Ermənistanla quru sərhədini bağlaması mühüm siyasi addım idi və bunu qeyd etmək lazımdır.
Ancaq Azərbaycan ictimai yaddaşında başqa bir epizod da yaşayır.
İllərdir Azərbaycanda belə bir məlumat səslənir ki, əhalinin Kəlbəcərdən təxliyəsi üçün Türkiyədən mülki helikopterlər istənilmiş, Ankara isə müharibəyə birbaşa cəlb olunmaq təhlükəsini əsas gətirərək buna razılıq verməmişdi.
Bu epizodun bütün detallarını təsdiqləyən açıq sənədlər ictimai dövriyyədə yoxdur. Ona görə onu sənədləşdirilmiş fakt kimi deyil, Azərbaycan siyasi yaddaşında illərdir yaşayan ciddi bir iddia kimi təqdim etmək daha düzgündür.
Amma həmin yaddaşın özü də siyasi faktdır.
Çünki Kəlbəcərdən Murov aşırımı ilə qaçan insanlar üçün geopolitika yox idi.
Onlar üçün yalnız sağ qalmaq vardı.
1995: Bakıda dövlət çevrilişi və Türkiyə dövlətinin iki üzü
Ən ağır səhifələrdən biri isə 1995-ci ilin mart hadisələridir.
Rövşən Cavadovun rəhbərlik etdiyi Xüsusi Təyinatlı Polis Dəstəsinin qiyamı Azərbaycanda dövlət hakimiyyətinə qarşı silahlı qarşıdurmaya çevrildi.
Sonradan Türkiyədə ortaya çıxan materiallar hadisəyə tamam başqa miqyas verdi.
MİT sənədlərində və Türkiyə mətbuatında yayılan məlumatlarda Türkiyənin bəzi yüksək vəzifəli şəxslərinin, o cümlədən Ayvaz Gökdemir, Mehmet Ağar, İbrahim Şahin və Korkut Eken kimi adların Azərbaycandakı proseslərlə əlaqəsi haqqında ciddi iddialar yer aldı.
İbrahim Şahin illər sonra "Ergenekon" işi üzrə ifadəsində Azərbaycana getdiyini və burada xüsusi təlimlərin təşkili ilə bağlı fəaliyyət göstərdiyini özü danışmışdı.
Bu, artıq sadəcə jurnalist fərziyyəsi deyildi.
Ən paradoksal məqam isə başqa idi.
Türkiyənin bir dövlət strukturu daxilindəki müəyyən qüvvələr Azərbaycandakı proseslərə müdaxilə etməyə çalışdığı halda, Türkiyə prezidenti Süleyman Dəmirəl Heydər Əliyevi çevriliş təhlükəsi barədə xəbərdar etmişdi.
Yəni Azərbaycan 1995-ci ildə bir yox, iki Türkiyə ilə üz-üzə qalmışdı.
Bir Türkiyə Bakıda dövlət çevrilişi ehtimalı ilə assosiasiya olunan şəbəkələrin içində görünürdü.
Digər Türkiyə isə həmin çevrilişin qarşısının alınmasına yardım edirdi.
Məhz buna görə Türkiyəni Azərbaycanla münasibətlər kontekstində heç vaxt vahid siyasi iradə kimi romantikləşdirmək olmaz.
Dövlətlərin daxilində müxtəlif güc mərkəzləri, xüsusi xidmətlər, siyasi qruplar, mafioz şəbəkələr, iqtisadi maraqlar və paralel gündəmlər mövcuddur.
1995-ci il bunun ən sərt dərslərindən biridir.
2020: böyük siyasi dəstək, amma pulsuz müharibə olmayıb
2020-ci ilin 44 günlük müharibəsində Türkiyənin və prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğanın Azərbaycanın yanında nümayiş etdirdiyi siyasi mövqeyi kiçiltmək ədalətsizlik olardı.
Ankaranın açıq dəstəyi Bakının diplomatik manevr imkanlarını genişləndirdi.
Azərbaycan bunu heç vaxt unutmayıb.
Prezident İlham Əliyev də Türkiyənin mövqeyini dəfələrlə yüksək qiymətləndirib.
Amma burada bir manipulyasiyanın qarşısını almaq lazımdır.
Azərbaycanın 2020-ci ildə istifadə etdiyi Türkiyə silahları Bakıya hədiyyə edilməmişdi.
Azərbaycan onları almışdı.
Pulunu ödəmişdi.
Türkiyənin müdafiə sənayesi üçün Azərbaycan iri müştəri idi.
2020-ci ildə Türkiyədən Azərbaycana müdafiə və aviasiya sənayesi məhsullarının ixracı təxminən 260 milyon dollara çatmışdı. Təkcə sentyabr ayında göstərici 77 milyon dolları keçmişdi.
"Bayraktar TB2" və digər sistemlər Türkiyənin Azərbaycana etdiyi xeyriyyə yardımı deyildi.
Bu, iki strateji tərəfdaş arasında hərbi-ticarət əməkdaşlığı idi.
Türkiyə siyasi dəstək verdi.
Azərbaycan isə Türkiyə müdafiə sənayesinin məhsullarını satın aldı.
Hər iki tərəf qazandı.
Buna görə 2020-ci ili sonradan "Türkiyə Azərbaycanın müharibəsini apardı" kimi təqdim etmək həm Azərbaycan əsgərinin qanına, həm də faktlara hörmətsizlikdir.
O müharibəni Azərbaycan dövləti apardı.
Azərbaycan ordusu döyüşdü.
Azərbaycan əsgəri şəhid oldu.
Azərbaycan büdcəsi silaha pul ödədi.
Azərbaycan rəhbərliyi siyasi riski öz üzərinə götürdü.
Türkiyənin dəstəyi çox mühüm idi.
Amma qələbənin sahibi Azərbaycan idi.
Beş milyard dollarlıq qarşılıq
Müharibədən sonra da münasibət birtərəfli olmadı.
Azad edilmiş ərazilərdə başlayan nəhəng yenidənqurma prosesində Türkiyə şirkətləri ən böyük xarici podratçılar sırasında yer aldı.
Türkiyənin ticarət naziri Ömər Bolat 2025-ci ildə türk şirkətlərinin Qarabağın bərpasında ümumi dəyəri 5 milyard dollardan artıq olan layihələrdə iştirak etdiyini açıqladı.
Bu rəqəm çox şeyi deyir.
Azərbaycan yalnız siyasi minnətdarlıq bildirmədi.
Azərbaycan Türkiyə biznesinə milyardlarla dollarlıq bazar açdı.
Bunun üzərinə SOCAR-ın Türkiyəyə on milyardlarla dollar həcmində yatırımlarını da əlavə edin.
Deməli, söhbət birtərəfli yardım münasibətindən getmir.
Bu, qarşılıqlı maraqlar, qarşılıqlı investisiyalar, qarşılıqlı qazanc üzərində qurulmuş strateji tərəfdaşlıqdır.
Bunu "Türkiyə verdi, Azərbaycan aldı" primitivi ilə izah etmək tarixə də, iqtisadiyyata da uyğun deyil.
10 noyabrdan sonra: Türkiyə niyə Qarabağda olmadı?
44 günlük müharibədən sonra yaranan reallıq da diqqətlə oxunmalıdır.
10 noyabr 2020-ci il bəyanatından sonra Rusiya sülhməramlı qüvvələri Qarabağa daxil oldu.
Türkiyə isə Qarabağda Rusiya ilə eyni formatda hərbi kontingent yerləşdirə bilmədi.
Türkiyə hərbçilərinin iştirakı Ağdam rayonunda yaradılmış Türkiyə-Rusiya Birgə Monitorinq Mərkəzi ilə məhdudlaşdı.
Bu mərkəz Qarabağın daxilində yerləşdirilən Türkiyə sülhməramlı missiyası deyildi.
Başqa sözlə, Moskva ilə Ankara arasında qüvvələr balansı Türkiyənin iştirakının coğrafiyasını və formatını ciddi şəkildə məhdudlaşdırdı.
Azərbaycan isə Türkiyənin regiondakı iştirakını maksimum dərəcədə genişləndirmək üçün siyasi və diplomatik xətt apardı.
Bir çox hallarda təsəvvür yaradılır ki, Türkiyə Azərbaycana görə regiona gəldi.
Məsələnin digər tərəfi də var:
Azərbaycan da Türkiyənin Cənubi Qafqazdakı hərbi-siyasi çəkisini artırdı.
Bakı Ankaraya regionda yeni geosiyasi qapı açdı.
Naxçıvan səmasında vurulan Rusiya helikopteri
2020-ci il noyabrın 9-da Naxçıvan yaxınlığında Rusiyaya məxsus Mi-24 helikopteri vuruldu.
Hadisə müharibənin ən həssas saatlarında baş vermişdi.
Azərbaycan dərhal məsuliyyəti üzərinə götürdü, Moskvadan üzr istədi və kompensasiya ödəməyə hazır olduğunu bildirdi.
Naxçıvanın xüsusi statusunun formalaşmasında 1921-ci il Qars müqaviləsinin xüsusi yeri var və Türkiyə də həmin müqavilənin tərəflərindən biridir.
Ancaq böhran yarananda Moskva ilə siyasi yükü daşıyan Bakı oldu.
Ankaradan Azərbaycanın mövqeyini sərt şəkildə müdafiə edən, məsələni Türkiyənin də təhlükəsizlik maraqları çərçivəsinə salan yüksək tonlu reaksiya gəlmədi.
Bu detal da yadda saxlanmalıdır.
Çünki strateji müttəfiqlik yalnız paradlarda bayraq dalğalandırmaqla ölçülmür.
Bəzən müttəfiqliyin həqiqi çəkisi böhran anında eşidilən səsin tonundan bilinir.
2023: son qərarı yenə Bakı verdi
2023-cü ilin sentyabrında Azərbaycan Qarabağda konstitusiya quruluşunu tam bərpa edən antiterror tədbirlərinə başladı.
Əməliyyat təxminən 23 saat davam etdi.
Bu qərarın siyasi, hərbi və beynəlxalq riski son dərəcə yüksək idi.
Rusiya bölgədə idi.
İran sərt mövqe nümayiş etdirirdi.
Qərbdən təzyiq ehtimalı vardı.
Ermənistan beynəlxalq siyasi kampaniya aparırdı.
Belə bir şəraitdə yekun qərarı Bakı verdi.
Riski Azərbaycan rəhbərliyi üzərinə götürdü.
Əmri Azərbaycan dövləti verdi.
Əməliyyatı Azərbaycan ordusu həyata keçirdi.
Suverenliyi Azərbaycan bərpa etdi.
Türkiyənin siyasi dəstəyi mühüm idi, lakin Türkiyənin özü də Rusiya, İran, Qərb və regional balansları nəzərə alan ehtiyatlı diplomatik xətt aparırdı.
Bu faktın söylənməsi Türkiyəyə qarşı mövqe deyil.
Bu, Azərbaycanın öz siyasi iradəsinin miqyasını düzgün qiymətləndirməkdir.
İran sərhəddə qoşun yığanda
44 günlük müharibədən sonra Azərbaycan-İran münasibətləri bir neçə dəfə təhlükəli həddə çatdı.
SEPAH Azərbaycan sərhədinə yaxın ərazilərdə iri hərbi təlimlər keçirdi.
Tehrandan Bakıya qarşı açıq və yarıaçıq hədələr səsləndi.
İran rəsmiləri regionda "sərhədlərin dəyişdirilməyəcəyini" təkrar-təkrar bəyan edirdilər.
Azərbaycan isə bunu özünə yönəlmiş hərbi-siyasi təzyiq kimi qəbul edirdi.
Həmin mərhələdə Ankara Bakının gözləyə biləcəyi sərtlikdə və dərhal açıq qarşıdurma ritorikası seçmədi.
Türkiyə İranla münasibətlərini də nəzərə alaraq balanslı davranmağa çalışdı.
Bu, Ankaranın dövlət maraqları baxımından izah oluna bilər.
Amma eyni hüquq Bakıya da məxsusdur.
Türkiyə İranla münasibətində öz milli maraqlarını düşünə bilirsə, Azərbaycan da İsraillə, ABŞ ilə, Avropa ilə, ərəb dünyası ilə və digər tərəfdaşlarla münasibətində öz milli maraqlarını düşünmək hüququna malikdir.
Məsələnin mahiyyəti məhz budur.
Qardaşlıq birtərəfli hesabat sistemi deyil
Azərbaycan uzun illər bu epizodların heç birini Türkiyə cəmiyyətinə qarşı siyasi silaha çevirmədi.
20 Yanvar zamanı Ankaranın mövqeyini hər il Türkiyənin qarşısına qoymadı.
1992-ci ildə Ermənistana gedən buğdanı gündəlik siyasi ittihama çevirmədi.
1995-ci ildə Türkiyənin müəyyən dövlət və güc strukturlarının adının Azərbaycan çevrilişi ilə yanaşı çəkilməsini bütün Türkiyə dövlətinə şamil etmədi.
2020-ci ildə aldığı silahların pulunu ödədiyini Türkiyəyə minnət qoymaq üçün xatırlatmadı.
Türkiyə şirkətlərinə milyardlarla dollarlıq layihələrin verilməsini "biz sizi saxlayırıq" ritorikasına çevirmədi.
SOCAR-ın Türkiyəyə yatırdığı on milyardlarla dolları siyasi təzyiq aləti etmədi.
Çünki Bakı münasibətləri küçə şüarı səviyyəsinə endirmək istəmirdi.
Amma bu təmkin qarşı tərəfdə tarixi yaddaşsızlıq kimi qəbul edilməməlidir.
Azərbaycan Türkiyənin düşməni deyil.
Azərbaycan Türkiyənin peyki də deyil.
Azərbaycan müstəqil dövlətdir.
Onun öz ordusu, öz iqtisadiyyatı, öz diplomatiyası, öz təhlükəsizlik maraqları və öz xarici siyasəti var.
Azərbaycanın İsraillə münasibətləri Ankaranın icazəsi ilə qurulmur.
Azərbaycanın İran siyasəti Ankaranın göstərişi ilə müəyyənləşdirilmir.
Azərbaycanın Rusiya ilə münasibətləri Türkiyənin daxili siyasi auditoriyasının emosiyalarına uyğun tənzimlənmir.
Necə ki, Türkiyə öz milli maraqlarına uyğun olaraq Rusiya ilə əməkdaşlıq edir, İranla danışır, Ermənistanla normallaşma prosesi aparır, İsraillə münasibətlərinin səviyyəsini özü müəyyənləşdirir, Azərbaycan da eyni suveren hüquqa malikdir.
Müttəfiqlik itaət münasibəti deyil.
Qardaşlıq vasallıq deyil.
Əgər hesab açılırsa, iki tərəf də hesabı bilir
Bu gün Türkiyənin müəyyən media dairələrində Azərbaycan haqqında yalan məlumatlar tirajlanırsa, Azərbaycan "etibarsız müttəfiq" kimi göstərilirsə, SOCAR binalarının qarşısında siyasi aksiyalar təşkil edilirsə, Azərbaycanın diplomatik nümayəndəlikləri hədəfə çevrilirsə, sosial şəbəkələrdə azərbaycanlılara qarşı sistemli qaralama aparılırsa, onda bir həqiqət qəbul edilməlidir:
Tarixin yalnız Türkiyəyə sərf edən hissəsini oxumaq mümkün deyil.
Azərbaycan da öz arxivini aça bilər.
Azərbaycan da sual verə bilər.
1990-cı ildə Bakı qan içində olanda Ankara harada idi?
1992-ci ildə Azərbaycan torpaqları işğal edilərkən Ermənistana niyə buğda gedirdi?
1995-ci ildə Türkiyənin müəyyən güc strukturlarının adı Azərbaycandakı dövlət çevrilişi planlarında niyə çəkilirdi?
2020-ci ildə Azərbaycan aldığı silahların pulunu ödədiyi halda niyə bu gün həmin silahlar bəzən Bakıya verilmiş "hədiyyə" kimi təqdim olunur?
Türkiyə şirkətləri azad edilmiş ərazilərdə milyardlarla dollarlıq müqavilələr alıbsa, niyə iqtisadi münasibətlər yalnız Ankaranın Bakıya etdiyi yaxşılıq kimi göstərilir?
Türkiyə Ermənistanla öz milli maraqları çərçivəsində danışa bilirsə, Azərbaycan niyə İsraillə öz milli maraqları çərçivəsində danışa bilməz?
Türkiyə İranla qarşıdurmadan yayınmaq üçün balans siyasəti aparanda bu "dövlət ağlı" sayılırsa, Azərbaycan eyni şeyi edəndə niyə "xəyanət" adlandırılmalıdır?
Bunlar Türkiyəyə qarşı suallar deyil.
Bunlar bərabərhüquqlu müttəfiqliyin suallarıdır.
Azərbaycan Türkiyədən qardaşlıq tələb etdiyi qədər ona qardaşlıq göstərib.
Türkiyənin yanında dayanıb.
Türkiyə iqtisadiyyatına milyardlarla dollar sərmayə yatırıb.
Türkiyə müdafiə sənayesindən milyardlarla manatlıq məhsullar alıb.
Türkiyə şirkətlərinə Azərbaycan bazarında və azad edilmiş ərazilərdə böyük imkanlar yaradıb.
Türkiyənin regional çəkisinin artmasına strateji imkan verib.
Bunun müqabilində Bakı bircə şey tələb etmək hüququna malikdir:
Azərbaycanla böyük qardaş kimi deyil, bərabər dövlət kimi danışın.
Çünki həqiqi qardaşlıq bir tərəfin daim minnətdar, digər tərəfin isə daim minnət qoyan mövqedə dayanması deyil.
Həqiqi qardaşlıq yaddaşın da, marağın da, ləyaqətin də qarşılıqlı tanınmasıdır.
Azərbaycan otuz ildən çox bu münasibətin xatirinə bir çox ağır sualı səsləndirməyib.
Amma susmaq unutmaq deyil.
Təmkin razılıq deyil.
Qardaşlıq isə heç vaxt tarixin yalnız bir tərəfinin yazdığı mühasibat kitabı ola bilməz.
Bu variantda mətnin ana tezisi artıq sadəcə "Türkiyə həmişə bizi dəstəkləməyib" deyil. Daha güclü tezis qurulur: Türkiyə-Azərbaycan münasibətləri qarşılıqlı strateji maraqlar üzərində qurulub və Ankara bu münasibəti birtərəfli minnət mexanizminə çevirə bilməz.