Milli.Az "Baku Network"da dərc olunmuş məqaləni təqdim edir:
Rusiya beşinci ildir 12 milyon hektar yad torpaq uğrunda müharibə aparır, halbuki öz ərazisində bundan az qala dörd dəfə çox torpağı başlı-başına buraxıb. Bu müharibənin hesabı Kremlin məntiqini onun bütün bəyanatlarından daha dəqiq izah edir
Kostroma vilayətində əkin sahələrinin təxminən 70 faizi təsərrüfat dövriyyəsindən çıxıb. Bu rəqəm nə müxalifət hesabatından götürülüb, nə də hansısa Qərb analitik mərkəzinin arayışından. Məlumat Rusiya Elmlər Akademiyasında səsləndirilib. Elə həmin yerdə Yaroslavl vilayəti üzrə 64 faiz, İvanovo üzrə 63 faiz, Voloqda üzrə isə təxminən 50 faiz göstəricisi də açıqlanıb. Moskvadan bu tarlalara avtomobillə cəmi bir neçə saatlıq yoldur. Onları heç kim atəşə tutmur. Uğrunda döyüşməyə ehtiyac yoxdur. Sadəcə, bu torpaq artıq heç kimə lazım deyil.
Eyni vaxtda Rusiya artıq beşinci ildir məqsədləri çoxdan kvadratkilometrlə ölçülən müharibə aparır. Moskvanın nəzarətində Krım da daxil olmaqla, Ukraynanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazisinin təxminən 115-120 min kvadratkilometri var. Krım 2014-cü ildə ilhaq edilib. Hektarla hesablasaq, söhbət 11,5-12 milyon hektardan gedir.
Təkcə Rusiyanın özündə istifadəsiz qalan əkin sahələrinin həcmi Kənd Təsərrüfatı Nazirliyinin hesablamasına görə təxminən 20 milyon hektardır. Ölkədə istifadə olunmayan bütün kənd təsərrüfatı torpaqları isə təxminən 44 milyon hektara çatır. Müharibənin gətirdiyi ərazidən az qala dörd dəfə çox.
Bu sətirləri Bakıda yazıram və qəsdən ritorikadan yox, rəqəmlərdən başlayıram. Moskva "tarixi torpaqlar" barədə ritorikanı sənaye miqyasında istehsal edir. Statistik məlumatları isə getdikcə daha həvəssiz açıqlayır. Məncə, sözlə rəqəm arasındakı həmin boşluqda əsas sualın cavabı gizlənib: öz məkanını mənimsəyə bilməyən bir ölkəyə niyə başqasının torpağı lazım oldu?
Kremldə saymağı sevmədikləri hesab
Ədalətli söhbət naminə etiraf edilməlidir ki, burada hesablama aparmaq asan deyil. Rusiyada kənd təsərrüfatı təyinatlı torpaqlar kateqoriyasına təxminən 380 milyon hektar daxildir. Amma bunun xeyli hissəsi kənd təsərrüfatı fonduna formal şəkildə yazılmış meşə, kolluq və bataqlıqdır.
Birbaşa kənd təsərrüfatı sahələrinin həcmi təxminən 222 milyon hektardır. Kənd Təsərrüfatı Nazirliyinin məlumatına görə, bunun təxminən 44 milyon hektarı təyinatı üzrə istifadə edilmir. Akademik coğrafiyaçılar eyni məlumat massivini araşdırarkən buna yaxın rəqəm, 43,3 milyon hektar əldə ediblər. Onlar qeyd edirlər ki, tərk edilmiş sahələr ot və kolluqla örtülür, bu ərazilərin təxminən 17 faizində isə artıq ağac bitir.
İki müstəqil hesablama eyni nəticəyə yaxınlaşır. Amma daha vacib məqam başqadır: söhbət Moskvanın öz dövlət qurumlarının rəqəmlərindən gedir, "düşmən təbliğatı"ndan yox.
Əkin sahələrində də mənzərə eynidir. 2025-ci ilin noyabrında Rusiya kənd təsərrüfatı nazirinin müavini Razin bildirmişdi ki, 51 regionda aparılan inventarlaşdırma zamanı təxminən 20 milyon hektar istifadə olunmayan əkin sahəsi aşkarlanıb.
Bundan iki ay əvvəl, 2025-ci ilin sentyabrında Rusiya Elmlər Akademiyasının vitse-prezidenti beynəlxalq daşınmaz əmlak forumunda 2023-cü ilin əvvəlinə aid eyni rəqəmi səsləndirmiş və dəqiqləşdirmişdi ki, meliorasiya və aqrokimyəvi işlərdən sonra həmin sahələrin təxminən yarısını, 10,5 milyon hektarı dövriyyəyə qaytarmaq realdır. Qalan torpaqlar, görünür, kənd təsərrüfatı üçün onilliklərə itirilib.
Müqayisə üçün: Ukraynanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədləri daxilində ərazisi 603,5 min kvadratkilometrdir. Rusiya bunun təxminən beşdə birinə nəzarət edir. Belə çıxır ki, Kreml yüz minlərlə insanı səngərlərə, Rusiyanın təkcə istifadəsiz qalmış əkin sahəsindən daha kiçik ərazi uğrunda göndərib.
Burada vicdanlı müəllif bir güzəşt etməlidir. Hər hektar eyni hektar deyil. Kostromanın qısa yaylı, turş torpaqlı gilli sahələrini Zaporojye və ya Xerson qaratorpağı ilə müqayisə etmək olmaz. Rusiya ilk növbədə becərilməsi rentabelsiz olan torpaqları buraxıb və burada bazar məntiqi var. Taxılı Kubanda, Stavropolda və Donda yetişdirmək daha sərfəlidir. Böyük aqroholdinqlər də əsasən məhz orada işləyir. Ölkə rekord məhsul yığır və dünyanın ən böyük buğda ixracatçılarından biri olaraq qalır.
Amma məhz bu güzəşt Kremlin öz mövqeyinə onun tənqidçilərindən daha sərt zərbə vurur. Əgər torpaq kifayət qədərdirsə, buğda on milyonlarla ton ixrac olunacaq qədər çoxdursa, deməli, müharibə qətiyyən çörək uğrunda aparılmır.
Yeri gəlmişkən, həmin Rusiya Elmlər Akademiyası vitse-prezidenti ölkədə süd çatışmazlığını 18,6 milyon ton həcmində qiymətləndirib. Misirə, Türkiyəyə buğda satan ölkə öz süfrəsi üçün kifayət qədər süd istehsal edə bilmir.
Yüz əlli min kənd, onların üçdə biri artıq ölüb, ya da ölüm ayağındadır
Torpaq öz-özünə boşalmır. Onu insanlar tərk edir.
2021-ci il siyahıyaalınmasında Rusiyada 153 157 kənd yaşayış məntəqəsi qeydə alınıb. Onların 24 751-də bir nəfər də daimi sakin qalmayıb. Daha təxminən 23,5 min kənddə əhalinin sayı altı nəfəri keçmir.
Bu iki rəqəmi toplayın. Demək olar ki, 50 min yaşayış məntəqəsi, kənd Rusiyasının təxminən üçdə biri artıq yox olub və ya yox olmaqdan bir neçə dəfn mərasimi qədər məsafədədir.
Dinamika isə statik rəqəmlərdən daha qorxuludur. 2002-ci il siyahıyaalınmasında əhalisiz kəndlərin sayı təxminən 13,1 min idi. 2010-cu ildə artıq 19,4 minə çatmışdı. On doqquz il ərzində ölü kəndlərin sayı demək olar iki dəfə artıb.
Rosstatın məlumatına görə, 2024-cü ildə ölkənin kənd əhalisi təxminən 36,6 milyon nəfərə enib və şəhərlərə köçlə təbii azalmanı birlikdə nəzərə alsaq, hər il bir neçə yüz min nəfər sürətlə əriməyə davam edir.
Demoqrafiya dönüş vəd etmir. 2024-cü ildə Rusiyada 1,222 milyon uşaq doğulub. Bu, 1999-cu ildən bəri ən aşağı göstəricidir. Postsovet dövrünün zirvəsi sayılan 2014-cü ildə 1,943 milyon doğum qeydə alınmışdı. On il ərzində azalma üçdə birdən çoxdur.
2025-ci ilin yazından Rosstat ətraflı demoqrafik statistikanın dərcini dayandırdı. Bu qərar istənilən cədvəldən daha çox şey deyir. Öz uğurlarına arxayın olan dövlət doğum statistikasını gizlətməz.
Dolayı mənbələr əsasında hesablamalar aparan müstəqil demoqrafların qiymətləndirməsinə görə, 2025-ci ildə Rusiyada təxminən 1,18 milyon uşaq doğulub. 2026-cı ilin ilk rübü isə ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə daha 6 faizlik azalma gətirib.
Mənbələr barədə açıq danışmaq lazımdır. 2025-ci ilə qədər siyahıyaalınma və Rosstat rəqəmləri rəsmi məlumatlardır və əgər nədəsə yanılırsa, böyük ehtimalla vəziyyəti olduğundan yaxşı göstərmək istiqamətində yanılır. Son il yarım üzrə müstəqil hesablamalar natamam məlumatlara əsaslanır və bir neçə faiz xəta mümkündür.
Amma trendin istiqaməti şübhə doğurmur. Rəsmi statistika dərc olunduğu müddətdə hər yeni göstərici yaxşı yox, ən pis ssenarini təsdiqləyirdi.
Hər bir ərazinin arxasında infrastruktur dayanır. İnfrastruktursuz hektar kadastr sənədindəki sətirdən başqa bir şey deyil. Yol, məktəb, feldşer məntəqəsi, elektrik şəbəkəsi, rabitə, iş yeri lazımdır.
"Optimallaşdırma" adlandırılan iki onillik ərzində Rusiyanın ucqarlarında minlərlə kənd məktəbi və tibb məntəqəsi bağlandı. Hər belə bağlanma kənd üçün hökmə çevrildi. Uşaqlı ailələr birinci gedir. Ardınca mağaza bağlanır, sonra avtobus marşrutu yox olur, ən sonda sonuncu evin pəncərəsində işıq sönür.
Dövlət heç bir hüquqi mübahisə olmadan özünə məxsus torpaqlarda insanları saxlaya bilmədi.
Kostroma əvəzinə xam torpaq: imperiyanın xroniki xəstəliyi
Tarix qorxuducu dəqiqliklə qafiyələnir.
1954-cü ildə Nikita Xruşşov xam torpaqlar kampaniyasına başladı. Bir neçə il ərzində Qazaxıstan, Sibir, Altay və Cənubi Uralda sovet məlumatlarına görə təxminən 42 milyon hektar yeni torpaq şumlandı. Yüz minlərlə gənc çölləri "fəth etməyə" getdi.
İnsan axınının mühüm hissəsini verən Rusiyanın qeyri-qaratorpaq bölgələri isə öz taleyinə buraxıldı.
On beş ildən sonra Moskva on minlərlə kəndi "perspektivsiz" elan etdi. Sakinləri mərkəzi təsərrüfatlara köçürür, kiçik məktəbləri və mağazaları bağlayırdılar. İnsanlar artıq qonşu qəsəbəyə yox, şəhərlərə üz tuturdular.
1974-cü ilin martında Sov.İKP Mərkəzi Komitəsi və SSRİ Nazirlər Soveti RSFSR-in qeyri-qaratorpaq zonasının kənd təsərrüfatının inkişafı ilə bağlı qərar qəbul etdi. Regiona nəhəng investisiyalar yönəldildi. Amma bu pullar kəndi xilas etmədi.
Növbəti uçurum doxsanıncı illərə düşdü. 1990-cı ildə RSFSR-də əkin sahələrinin ümumi həcmi təxminən 118 milyon hektar idi. Bu gün Rusiyada 80 milyon hektara yaxın sahə əkilir. Aradakı təxminən 40 milyon hektar elə həmin tərk edilmiş torpaqdır, sadəcə başqa bucaqdan baxanda.
Doxsanıncı illərin əvvəlində torpaq islahatı kolxoz torpaqlarını milyonlarla kənd sakininə pay şəklində verdi. Amma sahiblərin əksəriyyəti öz paylarını fiziki torpaq sahəsi kimi ayırmadı.
İnsanlar qocaldı, öldü, köçdü. Varislər torpaq paylarını yadlarından çıxardı. Tələb olunmayan torpaq payları hüquqi bataqlığa çevrildi. Dövlət indi də həmin hektarları məhkəmələr vasitəsilə, sahə-sahə geri toplamağa çalışır.
Tərk edilmiş əkin sahəsinin sahibi bəzən nə dövlət, nə fermer olur. Sahib çoxdan vəfat edib, onun varisləri isə Moskvada və ya xaricdə yaşayır.
Qanunauyğunluq özünü zorlamadan görünür. Rusiya dövləti daxili problemlərin cavabını dönə-dönə xarici məkanda axtarır. İntensiv inkişaf əvəzinə xam torpaq, abadlaşdırılmış daxili ərazilər əvəzinə yeni sərhədlər.
Burada məkan həmişə iqtisadi yox, siyasi resurs olub. Onun artımını ton və rublla deyil, xəritədə kvadratkilometrlə ölçüblər.
Kreml bunu bir çox tənqidçisindən daha yaxşı anlayır.
2016-cı il noyabrın 24-də Rusiya Coğrafiya Cəmiyyətinin mükafatlandırma mərasimində Vladimir Putin məktəblinin replikasına cavab olaraq zarafat etmişdi: "Rusiyanın sərhədi heç yerdə bitmir".
Zal gülmüşdü.
Beş ildən bir qədər sonra həmin zarafat hərbi forma geyindi.
Cəbhəyə on üç trilyon, əkin sahəsinə qəpik-quruş
Gəlin pulun izinə düşək.
Müharibədən əvvəlki son il olan 2021-ci ildə "milli müdafiə" maddəsi üzrə xərclər təxminən 3,6 trilyon rubl idi. 2025-ci ildə bu rəqəm 13,49 trilyona çatdı.
2026-cı ilin büdcəsində müdafiəyə 12,93 trilyon rubl nəzərdə tutulub. Üstəlik, müdafiə xərclərinin böyük hissəsi məxfiləşdirilib.
Sosial siyasət, səhiyyə, təhsil və ətraf mühitin mühafizəsi üzrə bütün xərcləri toplayın, təxminən 11,9 trilyon rubl alınacaq.
Müdafiə yenə daha bahadır.
İndi tərk edilmiş torpaqların geri qaytarılması üçün əsas dövlət aləti ilə müqayisə edək.
2021-ci ildə başlanmış kənd təsərrüfatı torpaqlarının səmərəli dövriyyəyə cəlb olunması dövlət proqramı 2030-cu ilə qədər təxminən 13,2 milyon hektarı yenidən istifadəyə qaytarmağı vəd edir.
Qulağa təsirli gəlir.
Akademik coğrafiyaçıların hesablamalarına görə, proqram çərçivəsində meliorasiya işləri ildə təxminən 0,2 milyon hektar sürətlə gedir. 2030-cu ilə qədər kolluq və meşədən təmizlənməsi planlaşdırılan 1,98 milyon hektarın isə 2025-ci ilin aprelinədək, üç il ərzində cəmi 0,48 milyon hektarı təmizlənib.
Bu templə tədqiqatçıların prioritet saydığı 16 milyon hektarın geri qaytarılması təxminən 80 il çəkər.
Səksən il.
Bizi 1945-ci ildən təxminən elə bu qədər vaxt ayırır.
2016-cı ildə başladılan "Uzaq Şərq hektarı" proqramı nəhəng regionun boşalmasına cavab kimi təqdim olunmuşdu. On il keçdi, pulsuz torpaq Uzaq Şərqdən əhali axınını dayandıra bilmədi.
İnsanı torpağa bağlayan sadəcə sahə deyil. Maaş, yol, məktəb, xəstəxanadır. Yəni hərbi büdcə şişdikcə daha az pul qalan sahələr.
Boşluq qonşuları cəlb edir.
2015-ci ildə Zabaykal diyarı hakimiyyəti Çin şirkətinə 115 min hektara qədər torpağın 49 illik icarəyə verilməsi barədə razılaşdı. Sövdələşmə bütün ölkədə qalmaqala səbəb oldu.
Mövcud məlumatlara görə, Çinli icarəçilər illərdir Yəhudi Muxtar Vilayəti, Amur vilayəti və Primoryedə yerli işçi qüvvəsinin çatmadığı sahələrdə işləyirlər.
Burada kriminal heç nə yoxdur. Boş torpağı insanı və kapitalı olan becərir.
Amma faktın özü əlamətdardır. Moskva yad hektarlar uğrunda müharibə apararkən, öz hektarlarını icarəyə verir. Uzaq Şərq isə dairənin köhnə sərhədləri ilə götürüldükdə postsovet dövründə əhalisinin təxminən dörddə birini itirib.
Əvəzində pul ucqarlara başqa yolla gedib çıxdı.
Regionlar hərbi müqavilə imzalayanlara birdəfəlik ödəniş verir. Mövcud məlumatlara görə, federal ödənişlə birlikdə bəzi subyektlərdə bu məbləğ bir neçə milyon rubla çatıb.
Depressiv rayon üçün bu, onilliklər boyu görmədiyi puldur. Sönməkdə olan kəndin sakini bir imza ilə yerli təsərrüfatda illərlə işləyərək qazana bilməyəcəyi məbləği alır.
Müharibə uzun fasilədən sonra kəndə real pul gətirdi və eyni vaxtda oradan son əmək qabiliyyətli kişiləri aparır.
Rusiyada işsizlik tarixi minimuma, təxminən 2-2,5 faizə enib. İşçi qüvvəsi hər yerdə çatmır. O cümlədən həmin tərk edilmiş əkin sahələrini dirçəltməli olan aqroholdinqlərdə.
Kim qazanır?
Müdafiə zavodları, güc bürokratiyası, işğal olunmuş şəhərlərin bərpası üçün müqavilələr alan podratçılar, könüllü toplamaqla bağlı hesabat verən qubernatorlar.
Kim uduzur?
Rus kəndi və vergi ödəyicisi.
Amma bu uduzanların büdcə müzakirələrində səsi yoxdur.
Xarabalığı imperiya qiymətinə almaq
Hətta Kremlin məntiqini qəbul edib yeni əraziləri qiymətli qazanc saysaq belə, onun qiymətini ayrıca hesablamaq lazım gəlir.
2026-cı il fevralın 23-də Ukrayna hökuməti, Dünya Bankı Qrupu, Avropa Komissiyası və BMT zərər və bərpa ehtiyacları üzrə beşinci birgə qiymətləndirməni açıqladı.
2025-ci il dekabrın 31-nə birbaşa fiziki zərər 195 milyard dolları ötüb. Bir il əvvəl bu rəqəm 176 milyard dollar idi.
Növbəti on il üçün ümumi bərpa xərcləri təxminən 588 milyard dollar qiymətləndirilir. Bu, Ukraynanın 2025-ci il üzrə nominal ÜDM-dən təxminən üç dəfə çoxdur.
Bu ehtiyacların strukturu nəyin dağıdıldığını aydın göstərir.
Nəqliyyata 96 milyard dollardan çox, energetikaya təxminən 91 milyard, mənzil fonduna təxminən 90 milyard, kənd təsərrüfatına isə 55 milyard dollardan artıq vəsait tələb olunur.
Daha təxminən 28 milyard dollar minaların təmizlənməsi və dağıntıların yığışdırılmasına lazım olacaq.
Ukraynanın mənzil fondunun təxminən 14 faizi zədələnib və ya məhv edilib. Üç milyondan çox ev təsərrüfatı zərər çəkib.
Hesabat müəllifləri zərərin əsasən cəbhəyanı vilayətlərdə və iri şəhərlərdə cəmləşdiyini vurğulayırlar. Yəni Rusiya ordusunun məhz irəlilədiyi istiqamətlərdə.
Bu rəqəmlər 2026-cı ildə baş verən dağıntıları hələ əhatə etmir.
Moskva sıfırdan şumlamaq üçün xam torpaq əldə etmir. Bərpa üçün nəhəng xərc tələb edən xarabalıq alır.
Mariupolda müharibədən əvvəl təxminən 430 min insan yaşayırdı. Şəhər iri metallurgiya mərkəzi idi. Bu gün isə ilk növbədə Rusiya büdcəsinin maliyyələşdirdiyi nəhəng tikinti meydanıdır.
Su məsələsi ayrıca söhbət tələb edir.
2023-cü il iyunun 6-da Kaxovka bəndi dağıdıldı. Su anbarı Ukraynanın cənubundakı suvarma sistemlərini və Şimali Krım kanalını qidalandırırdı. Bu su olmadan quraq çöl zonasındakı məşhur cənub qaratorpaqları öz dəyərinin mühüm hissəsini itirir.
Beləliklə, müharibəni heç olmasa iqtisadi kateqoriyalarla əsaslandırmaq üçün istifadə oluna biləcək "məhsuldar torpaq" arqumentini elə müharibənin özü dəyərdən saldı.
Cəbhənin keçdiyi sahələr mina ilə doludur və onların təmizlənməsi illər aparacaq.
Mövcud məlumatlara görə, cənub vilayətlərinin nəzarətə götürülmüş tarlalarından əldə edilən məhsulun bir hissəsi Krım limanları vasitəsilə daşınır. Kiyev bunu taxıl oğurluğu adlandırır.
Bu daşımaların miqyası Rusiyanın ümumi taxıl ixracı ilə müqayisə olunacaq səviyyədə deyil və dünya bazarında ciddi rol oynamır. Əvəzində müharibəyə adi qarət dadı qatır. Bu mənzərə "tarixi missiya" ritorikası ilə heç cür uyğunlaşmır.
Bura insan amilini də əlavə edin. Daha doğrusu, insanların yoxluğunu.
Müharibə illərində nəzarətə götürülmüş ərazilərdən yüz minlərlə sakin gedib. Rusiya pasport paylayır, amma həmin ərazilərə əhali gətirə bilmir. Çünki Kostromanın özündə belə adam çatmır.
Beləliklə, eyni boş torpaq problemi yenidən ortaya çıxır, sadəcə bu dəfə xarabalıq və beynəlxalq tanınmama fonunda.
Tarla yox, xəritə: Kreml əslində nə uğrunda döyüşür
Kremldə hektar saymağı bilmədiklərini iddia etmək sadəlövhlük olardı.
Bilirlər.
Sadəcə, müharibə hektar uğrunda getmir.
Müharibənin məqsədləri başqa müstəvidədir və onları adı ilə çağırmaq lazımdır.
2014-cü ildən sonra körpü və bərə xətti ilə təchiz olunan Krıma quru dəhlizi.
Yarımada üçün su. Ukrayna 2014-cü ildə Şimali Krım kanalını bağladı, Rusiya isə kanalı yalnız 2022-ci ilin fevralında Nova Kaxovkanı ələ keçirdikdən sonra yenidən açdı.
Azov dənizinin faktiki daxili dənizə çevrilməsi.
Avropanın ən böyük atom elektrik stansiyası olan Zaporojye AES. Altı reaktor, ümumi güc təxminən 6 GVt.
Donbasın sənayesi və kömür ehtiyatları, hərçənd onların xeyli hissəsi köhnəlib.
Moskvanın 2007-ci ildən bəri danışdığı Qərbə qarşı müdafiə dərinliyi və bufer zonası.
Bütün bunların üzərində isə işğaldan xeyli əvvəl formalaşdırılmış ideologiya dayanır.
2021-ci il iyulun 12-də Putin "Rusların və ukraynalıların tarixi birliyi haqqında" məqalə dərc etdi və orada faktiki olaraq Ukraynanın ayrıca dövlətçilik hüququnu şübhə altına aldı.
2022-ci il iyunun 9-da Moskvada I Pyotrun 350 illiyinə həsr olunmuş sərgiyə baxarkən o, indiki müharibəni Şimal müharibəsi ilə müqayisə etdi və dedi: "Görünür, bizim də payımıza geri qaytarmaq və möhkəmləndirmək düşüb".
Burada açar söz "geri qaytarmaq"dır.
Söhbət iqtisadi mənimsəmədən yox, simvolik xəritənin bərpasından gedir.
2022-ci il sentyabrın 30-da Rusiya heç vaxt tam nəzarət etmədiyi hissələr də daxil olmaqla Ukraynanın dörd vilayətini öz tərkibinə daxil etdiyini elan etdi. Buraya Zaporojye və Xerson kimi vilayət mərkəzləri də daxil idi.
Ərazi əsgərin ayağı dəyməmiş Konstitusiyaya yazıldı.
Əkin sahəsini düşünən sahib belə davranmır.
Xəritədəki sərhədi onun arxasında nəyin bitdiyindən daha vacib sayan hakimiyyət belə davranır.
Ədalət naminə, Moskvanın özünün rasional hesab etdiyi başqa bir arqument də var. NATO-nun genişlənməsi, Rusiyanın versiyasına görə doxsanıncı illərin əvvəlində verilmiş vədlər, Qərbin hərbi infrastrukturunun sərhədlərə yaxınlaşması qorxusu.
Bu arqumentlə burada mübahisə etməyəcəyəm. Hərçənd Finlandiya və İsveçin 2023-2024-cü illərdə alyansa qoşulması göstərdi ki, müharibə tam əks nəticə doğurdu.
Başqa bir faktı qeyd etmək kifayətdir.
Ölkənin beşinci ildir resurslarını yandıraraq təmin etməyə çalışdığı "təhlükəsizlik" anlayışına öz kəndlərinin yox olmaqdan qorunması daxil deyil.
Belə ekspansiyanın siyasi funksiyası şəffafdır.
Vətəndaşa gəlir artımı, ölüm səviyyəsinin azalması və ucqarlarda müasir infrastruktur təklif edə bilməyən rejim ona kvadratkilometrlə ölçülən "əzəmət" satır.
Ərazi artımı gücün sübutu kimi təqdim olunur. Onun qiyməti isə məxfiləşdirilmiş büdcə maddələrinin içində əriyib yox olur.
Kostromada əkin sahəsinin itirilməsi bu mühasibatlığa düşmür. Çünki onun itkisini televizorda göstərmək üçün dramatik kadr yoxdur.
Yaponiya dərsi və Azərbaycan təzadı
Kənd əhalisinin azalması təkcə Rusiyaya xas deyil.
Yaponiya bu problemlə daha əvvəl və daha kəskin formada üzləşib.
2023-cü il mənzil fondunun araşdırmasına görə, ölkədə təxminən 9 milyon boş ev vardı. Bu, bütün mənzil fondunun 13,8 faizi deməkdir və tarixi rekorddur.
Tokio buna tərk edilmiş evlərin reyestrləri, paytaxtdan köç üçün subsidiyalar, gənc fermer proqramları ilə cavab verir.
Nəticələr təvazökardır, amma istiqamət aydındır. Dövlət öz kəndlərinin hər biri uğrunda mübarizə aparır və həlli dənizin o tayında axtarmır.
Yapon imperiyası 1930-cu illərdə həlli Mançuriyada axtarırdı. Bunun 1945-ci ildə necə başa çatdığı məlumdur.
Mənə daha yaxın nümunə isə Azərbaycandır.
Otuz il ərzində onun beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazisinin təxminən 20 faizi Ermənistanın işğalı altında olub. Bu vəziyyət BMT Təhlükəsizlik Şurasının 1993-cü ildə qəbul etdiyi 822, 853, 874 və 884 saylı dörd qətnaməyə zidd idi. Həmin sənədlər işğalçı qüvvələrin çıxarılmasını tələb edirdi.
2020-ci ilin payızında Azərbaycan öz torpaqları üzərində suverenliyini bərpa etdi və dərhal bu gün Rusiyanın nəzarətə götürdüyü ərazilərdə üzləşdiyi məsələyə bənzər problemlə qarşılaşdı. Şəhər və kəndlər yerlə-yeksan edilmişdi, torpaqlar minalanmışdı, əhali yox idi.
Bakının cavabı prinsipial baxımdan fərqli oldu.
Füzuli Beynəlxalq Hava Limanı 2021-ci ilin oktyabrında, Zəngilan Beynəlxalq Hava Limanı isə 2022-ci ilin oktyabrında açıldı.
İlk sakinlər 2022-ci ilin yayında bərpa olunmuş Zəngilan rayonunun Ağalı kəndinə qayıtdılar.
Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin təsdiq etdiyi "Böyük Qayıdışa dair I Dövlət Proqramı" 2022-2026-cı illəri əhatə edir.
Azərbaycan öz torpağını, otuz il geri dönüş gözləmiş öz məcburi köçkünləri üçün bərpa edir.
Torpaq həmin torpaqda doğulmuş insanlara qaytarılırdı.
İki süjet arasındakı fərq prinsipialdır və bunu açıq demək lazımdır.
Azərbaycan beynəlxalq hüquqa görə özünə məxsus olan əraziləri geri qaytardı və onların yenidən məskunlaşmasına resurs yatırır.
Rusiya isə başqasının torpağını tutur, onu ələ keçirərkən dağıdır, sonra da görür ki, həmin əraziləri məskunlaşdırmağa adam tapmır. Çünki öz kəndləri daha əvvəl boşalıb.
İki ssenari, heç biri kəndi xilas etmir
Birinci ssenari hazırkı təmas xətti boyunca dondurulmuş münaqişədir.
Moskva de-fakto əldə etdiyi, amma de-yure tanınmayan ərazilərə sahib olur və illərlə nəzarətə götürülmüş şəhərlərin bərpasına pul tökür.
Mariupola və Severodonetskə gedən vəsait elə həmin büdcədən çıxır ki, Kostromanın əkin sahələrinin bərpası proqramı da oradan maliyyələşməlidir.
Siyasi məntiqə görə "yeni regionlar" həmişə prioritet olacaq. Onlardan vitrin düzəltmək lazımdır ki, müharibənin doğruluğunu sübut etsinlər.
Belə iyerarxiyada Kostroma vilayəti həmişə növbənin sonunda qalacaq.
İkinci ssenari uzunmüddətli tükəndirmə müharibəsidir.
Burada kənd iki dəfə uduzur.
Kişiləri cəbhə aparır, büdcəni isə müdafiə xərcləri və böyüyən dövlət borcunun xidməti yeyir. Təkcə 2026-cı ildə borca xidmət üçün təxminən 3,9 trilyon rubl, bütün büdcə xərclərinin təxminən 9 faizi ayrılıb.
Torpaq dövriyyədən geri qaytarıldığından daha sürətlə çıxmağa davam edəcək. Dövlət qurumları isə bunun əvəzini kadastr uçotu ilə bağlı nikbin hesabatlarla dolduracaqlar.
İki ssenari arasındakı fərq yalnız sürətdədir.
İstiqamət eynidir.
Bundan sonra nə olacaq: tarixlərlə proqnoz
Tarixsiz proqnozun dəyəri yoxdur. Ona görə dörd yoxlanıla bilən tezisi indidən qeydə alıram.
Birincisi. Rusiya 2030-cu il dekabrın 31-dək dövlət proqramında elan edilən 13,2 milyon hektarın hətta yarısını belə real təsərrüfat dövriyyəsinə qaytarmayacaq. Hesabatlarda isə uğur əkilən sahə ilə yox, kadastr qeydiyyatına alınan torpaq sahəsi ilə ölçüləcək.
İkincisi. Qanuna görə ən gec 2031-ci ildə keçirilməli olan növbəti ümumrusiya siyahıyaalınması bir nəfər də daimi sakini olmayan kənd yaşayış məntəqələrinin sayının 30 mini keçdiyini göstərəcək.
Üçüncüsü. Rosstat 2027-ci ilin sonunadək aylıq demoqrafik statistikanın tam dərcini bərpa etməyəcək. Müstəqil demoqrafların qiymətləndirməsinə görə isə 2026-cı ildə doğulanların sayı 1,15 milyondan aşağı düşəcək.
Dördüncüsü. 2027-ci ilin sonunadək hər hansı atəşkəs əldə edilərsə, Kreml onu ərazi qazancı kimi təqdim edəcək və bununla bağlı heç bir rəsmi sənəddə "Qeyri-qaratorpaq bölgəsi" ifadəsi çəkilməyəcək.
Bir sual qalır və onun cavabını mən də bilmirəm.
Rusiya cəmiyyəti dövlətin gücünü cəbhə xəttinin uzunluğu ilə deyil, yaşayan kəndlərin sayı ilə ölçməyə başlamazdan əvvəl daha neçə kənd boşalmalıdır?
Moskvada bu sualı heç kim ucadan vermədikcə, təbiət ona öz bildiyi kimi cavab verir.
Kostromada doxsanıncı illərin əvvəlində tərk edilmiş bir tarlanın yerində çoxdan ağcaqayın meşəsi böyüyüb. Ağacların yaşı artıq otuzu keçib.
Həmin torpağa heç kim hücum etməyib.
Meşə özü gəlib.
İtkisiz.
Və dövlətin görmədiyi ərazini tutub.
Çünki dövlət bütün bu illər ərzində Kostromaya yox, Zaporojyenin xəritəsinə baxıb.
Müəllif: Malik Məlikov (Milli.Az redaktor)