Milli.Az "Baku Network"da dərc olunmuş məqaləni təqdim edir:
Doqquz ay əvvəl Səudiyyə aviasiyası Əl-Mükəllada BƏƏ-yə məxsus olduğu deyilən yükü vururdu. İndi Ər-Riyad Əmirlikləri yenidən müharibəyə qayıtmağa çağırır, Əbu-Dabidə isə eyni masa arxasında İsrailin baş naziri ilə İsraili rəsmən tanımayan dövlətlərin nümayəndələri əyləşir.
Çərşənbə axşamı, sentyabrın 29-da Ər-Riyad hava limanında BƏƏ-nin vitse-prezidenti şeyx Mənsur bin Zayedi şəxsən krallığın müdafiə naziri şahzadə Xalid bin Salman qarşıladı. Protokol detalıdır, amma çox şey deyir. Ötən ilin dekabrının sonunda Səudiyyə təyyarələri Əl-Mükəlla limanını bombalayırdı. Ər-Riyadın versiyasına görə, orada Yəmənin cənubundakı separatçılar üçün Əmirlik silahları boşaldılırdı. Yəmən Prezident Rəhbərlik Şurasının sədri Rəşad əl-Əlimi isə BƏƏ hərbçilərinə ölkəni tərk etmək üçün 24 saat vaxt vermişdi.
İndi BƏƏ prezidentinin qardaşı Səudiyyə paytaxtına elə bir nümayəndə heyəti ilə gəlib ki, onun tərkibi istənilən kommünikedən daha çox söz deyir: Ali Milli Təhlükəsizlik Şurasının katibi Əli bin Həmmad əş-Şəmsi, Fövqəladə Hallar və Böhranların İdarə Edilməsi üzrə milli qurumun rəhbəri Əli Səid Matar ən-Neyadi, "Tawazun" Müdafiə Şurasının baş katibi Nasir Hümeyd ən-Nüeymi.
Belə heyətlə qardaşlıq tellərini müzakirə etmirlər. Belə nümayəndə heyəti müharibə barədə razılaşmağa gedir.
Rəsmi formul, əlbəttə, qüsursuz dərəcədə boş idi: tərəflər ikitərəfli münasibətləri və regiondakı hadisələri müzakirə etdilər. Görüşdən sonra şahzadə Xalid qonaqla "qardaşlıq məsləhətləşmələrini" davam etdirməkdən məmnun olduğunu yazdı və Səudiyyə Ərəbistanını onun "ikinci vətəni" adlandırdı.
Ölkəsi yanvarda, Səudiyyə tərəfinin iddiasına görə, dövlətə xəyanətdə suçlanan separatçı lideri Yəməndən gizli şəkildə çıxarmış bir adam üçün belə qəbul yalnız bir məna verir. Ər-Riyadın vəziyyəti o qədər ağırdır ki, köhnə inciklikləri unutmağa hazırdır. Özü də bunu hamının gözü qarşısında etməyə.
Körfəzin xəritəsini dəyişən 48 saat
Mənsur bin Zayedin səfəri Yaxın Şərq diplomatiyasının bu il ərzində gördüyü ən gərgin həftənin zirvə nöqtəsinə çevrildi. Burada xronologiya vacibdir, ona görə hadisələri ardıcıllıqla bərpa edək.
Bazar günü, sentyabrın 27-də Benyamin Netanyahu şəxsi təyyarə ilə Əbu-Dabiyə uçdu və bütün günü orada keçirdi. İsrail mətbuatının yazdığına görə, onu "Mossad"ın direktoru müşayiət edirdi. Əmirliyin rəsmi mediası BƏƏ prezidenti şeyx Məhəmməd bin Zayedlə görüşü yalnız ertəsi gün təsdiqlədi. İsrail baş nazirinin ofisi isə münasibətlərin möhkəmləndirilməsi və "regional çağırışlar" barədə standart ifadə ilə kifayətləndi. İctimaiyyətə göstərilən mənzərə qəsdən ikitərəfli formatda təqdim olunurdu.
Pərdə arxasında isə mənzərə tamam başqa idi. İsrail mənbələrinin məlumatına görə, Əbu-Dabidə təxminən on dövlətin nümayəndələrinin iştirakı ilə görüş keçirilib. İsrail və BƏƏ-dən başqa Səudiyyə Ərəbistanı, ABŞ, Mərakeş, Küveyt, Bəhreyn, Liviya, Oman və Misir nümayəndələri də orada olub.
Bu siyahının tam təsdiqi yoxdur. Amma Körfəz ölkələrindən iki diplomat İsrail jurnalistlərinə bildirib ki, görüşdə İsraillə diplomatik münasibətləri olmayan azı iki ərəb dövlətinin nümayəndələri iştirak edib. Onların sözlərinə görə, əsas mövzu İran və qarşıdakı aylar üçün mümkün ssenarilər olub, husilərdən müdafiə ayrıca müzakirəyə çıxarılıb.
Sızan detallara baxılırsa, Səudiyyə nümayəndələrinin də iştirak etdiyi masada Əmirliklərin Yəməndə gələcək rolu barədə söhbət gedib.
Bazar ertəsi, sentyabrın 28-də Türkiyənin xarici işlər naziri Hakan Fidan BMT Baş Assambleyasının 81-ci sessiyasından birbaşa Əbu-Dabiyə gəldi. Eyni vaxtda Səudiyyənin xarici işlər naziri şahzadə Feysəl bin Fərhan dövlət katibi Marko Rubio ilə danışıqlar aparmaq üçün Vaşinqtona endi. Çərşənbə axşamı isə Mənsur bin Zayed artıq Ər-Riyadda idi.
Bu mənzərəyə İsrailin daxili siyasi qatını da əlavə etmək lazımdır. Onsuz təhlil yarımçıq qalar.
Netanyahunun səfəri ölkədə kəskin qalmaqalın qızışdığı vaxta təsadüf etdi. İsrail mediası məlumat yaydı ki, guya Məhəmməd bin Zayed hələ 2023-cü ilin sentyabrının sonunda İsrail baş nazirini HƏMAS-ın hazırladığı hücum barədə xəbərdar etmişdi. Netanyahu bunu inkar edir.
Oktyabrın 27-nə təyin olunmuş Knesset seçkilərinə bir aydan da az qalır. Bəzi israilli şərhçilər açıq yazırlar ki, baş nazir Əbu-Dabiyə həm də həmin məlumatın təkzibini almaq üçün getmişdi. Əgər belə idisə, bu məqsədə çatmadı: Əmirliklər tərəfindən bu barədə heç bir bəyanat verilmədi.
Amma regional gündəm bununla arxa plana keçmədi. Əksinə, daha da aktuallaşdı. Netanyahuya "İsrail ərəb koalisiyasının mərkəzindədir" görüntüsü məhz seçicinin ondan üç il əvvəlki kəşfiyyat uğursuzluqlarının hesabını soruşduğu vaxt lazımdır.
38 günə müttəfiqdən düşmənə
Bugünkü dönüşün miqyasını anlamaq üçün Ər-Riyadla Əbu-Dabinin cəmi bir neçə ay əvvəl nə qədər dərindən üz-üzə gəldiyini xatırlamaq lazımdır.
2015-ci il martın 26-da "Qətiyyət fırtınası" əməliyyatı ilə Yəmən müharibəsinə girən koalisiya elə ilk gündən eyni maşını fərqli istiqamətlərə sürən iki mühərrikdən ibarət idi.
Səudiyyə Ərəbistanı özünə loyal hökumətin idarə etdiyi vahid Yəmən uğrunda savaşırdı. Əmirliklər isə sahilboyu limanlar və dayaq məntəqələri şəbəkəsi qurur, cənublulara söykənirdi. Bu cənubluların bir çoxu 1967-1990-cı illərdə mövcud olmuş müstəqil Cənubi Yəmən dövlətini bərpa etməyi arzulayırdı.
2019-cu ildə BƏƏ əsas qoşunlarını ölkədən çıxardı, amma arxada hazırladığı və silahlandırdığı müttəfiqləri saxladı. Onların başında 2017-ci ilin aprelində yaradılmış Cənub Keçid Şurası dayanırdı.
Partlayış 2025-ci il dekabrın 2-də baş verdi. Cənub Keçid Şurası hücuma başladı və Səudiyyə məntiqinə görə vaxt təsadüfi seçilməmişdi: əməliyyat Körfəz Əməkdaşlıq Şurasının illik sammiti ilə eyni günlərə düşürdü.
Bir həftəyə separatçılar Hədramaut və Əl-Məhrəni ələ keçirdilər. Mövcud hesablamalara görə, dekabrın 9-na keçmiş Cənubi Yəmənin məskunlaşmış ərazilərinin 90-95 faizinə, ölkənin təsdiqlənmiş neft ehtiyatlarının isə azı 80 faizinə nəzarət edirdilər.
Elə Hədramautda bundan bir qədər əvvəl Yəmənin geoloji xidməti platin qrupu metallarının yataqlarının aşkarlandığını açıqlamışdı. Bu müharibədə pul heç vaxt səthdə görünmür, amma həmişə yaxınlıqda olur.
Ər-Riyad özü üçün qeyri-adi sürətlə cavab verdi. Dekabrın 26-da Səudiyyə Hərbi Hava Qüvvələri Vadi-Nahbdə Cənub Keçid Şurasının mövqelərinə zərbələr endirdi. Dekabrın 30-da Əl-Mükəlla limanı, eləcə də Səudiyyə tərəfinin "Əmirlik silahları" adlandırdığı yükü daşıyan gəmilər vuruldu.
Əbu-Dabi silah faktını təkzib etdi və nümayişkaranə şəkildə krallığın təhlükəsizliyinə sadiqliyini bəyan etdi. Elə həmin gün əl-Əlimi Ər-Riyaddakı məsləhətləşmələrdən sonra bütün Əmirlik qüvvələrinin 24 saat ərzində Yəməndən çıxmasını tələb etdi.
Final az qala kino ssenarisinə bənzəyirdi.
Cənub Keçid Şurasının lideri Aydarus əz-Zübeydi danışıqlar üçün Ər-Riyada uçmalı idi, amma təyyarəyə minmədi. Sonradan koalisiya komandanlığı bildirdi ki, o, yanvarın 7-də dəniz yolu ilə Somalilandın Berbera şəhərinə keçib, oradan Moqadişu üzərindən uçaraq Əbu-Dabidəki Əl-Rif hərbi aerodromuna enib.
Koalisiyanın versiyasına görə, təyyarə Oman körfəzi üzərində transponderini söndürüb və yalnız enişə on dəqiqə qalmış yenidən işə salıb.
Yanvarın 9-da Ər-Riyadda Cənub Keçid Şurasının özünü buraxdığı elan edildi. Hərəkatın Əbu-Dabidə olan sözçüsü bu qərarı tanımadı.
Son on ilin tarixi göstərir ki, Körfəzdə belə davalar adətən necə bitir.
2017-ci ilin iyununda Ər-Riyadla Əbu-Dabi birlikdə Qətərə blokada tətbiq etdi, qarşısına on üç tələb qoydu və onların heç birinə nail olmadı. 2021-ci il yanvarın 5-də Əl-Ulada hamı qucaqlaşdı, amma heç kim heç kimdən üzr istəmədi.
Körfəz monarxiyaları günahı boynuna almadan barışmağı yaxşı bacarır. Elə buna görə də indiki yaxınlaşmanı tərəflərdən birinin kapitulyasiyası saymaq olmaz. Bu, hər kəsin heç nə verməmiş kimi davrandığı bir bazarlıqdır.
Yəmən isə mübahisələrin yalnız ən gurultulusu idi.
Sudanda Ər-Riyad general Əbdülfəttah əl-Burhanın ordusunun arxasında dayanır. Əmirliklər isə illərdir Çevik Dəstək Qüvvələrinə dəstək verməkdə ittiham olunur. Əbu-Dabi bu ittihamları rədd edir.
Üçüncü düyün dekabrın 26-da, yəni Səudiyyə təyyarələrinin Vadi-Nahbi bombaladığı gün daha da sıxıldı. İsrail BMT üzvləri arasında Somalilandın müstəqilliyini tanıyan ilk dövlət oldu.
Səudiyyə XİN sərt bəyanatla cavab verdi, Somalinin suverenliyi və ərazi bütövlüyünə tam dəstəyini ifadə etdi və İsrailin addımını beynəlxalq hüququn pozulması adlandırdı.
Əbu-Dabinin Somalilandla əlaqələri isə 2016-cı ildən möhkəmlənib. Həmin il Əmirliklərə məxsus DP World Berbera limanına 442 milyon dollarlıq konsessiya əldə etdi, bir il sonra Somaliland parlamenti orada BƏƏ bazasının yerləşdirilməsini təsdiqlədi. Somali buna cavab olaraq BƏƏ ilə bir sıra iri müqavilələri ləğv etdi.
2026-cı ilin əvvəlində Qırmızı dəniz xəritəsində iki düşərgə formalaşmışdı.
Bir tərəfdə İsrail, BƏƏ və Berbera.
Digər tərəfdə Səudiyyə Ərəbistanı, Misir, Türkiyə və Somali.
Moha bir günə düşdü: husilər krallığın boğazından necə yapışdı
Bundan sonra baş verənlərin heç birini böyük müharibəni nəzərə almadan anlamaq mümkün deyil.
2026-cı ilin fevralında ABŞ və İsrail İrana qarşı hərbi kampaniyaya başladı. Normal vaxtlarda dünya neftinin təxminən beşdə birinin keçdiyi Hörmüz boğazı faktiki bloklandı.
Martın 13-də Səudiyyə Ərəbistanı hasilatı 20 faiz azaltdı. Krallıq əsas ixrac axınını təxminən 1200 kilometr uzunluğunda olan Şərq-Qərb boru kəmərinə yönəltdi. Bu kəmər Qırmızı dəniz sahilindəki Yanbu limanına çıxır.
Onun ötürmə qabiliyyəti müxtəlif hesablamalara görə sutkada 5-7 milyon barel arasındadır. Hazırda treyderləri rəsmi bəyanatlardan daha çox hansı rəqəmin həqiqətə yaxın olduğu maraqlandırır.
Qırmızı dəniz Ər-Riyad üçün yeganə nəfəs borusuna çevrildi.
Husilər bunu hamıdan tez anladı.
Yayda ABŞ-İran atəşkəsi dağıldı. İyulun 20-də husilər Səudiyyə limanları və gəmilərinə blokada elan etdilər. İyulun 23-də iki Səudiyyə tankerinə zərbə endirdiklərini bildirdilər.
İyulun 30-da hərəkatın lideri Əbdülməlik əl-Husi krallığı "tammiqyaslı eskalasiya" ilə hədələdi. Bir neçə saat sonra Ər-Riyad Çoxmillətli Dəniz Müdafiə Koalisiyasının yaradıldığını elan etdi.
Təsis bəyanatını Pakistan, Türkiyə, Misir, İordaniya və Cibuti də daxil olmaqla 14 dövlət imzaladı. Qərargah və komandanlıq Səudiyyə Ərəbistanında yerləşdirildi.
Husilər öz üsulları ilə cavab verdilər.
Sentyabrın 4-də onlar qərb sahili boyunca hücuma başladılar. Bir neçə gün ərzində Taiz və Hüdeyda əyalətlərində altı rayonu, Moha və Zubab liman şəhərlərini, ardınca strateji adaları, o cümlədən Bab əl-Məndəb boğazının düz girişində yerləşən Perimi ələ keçirdilər.
Sentyabrın 11-də Haniş arxipelaqı da düşdü.
Husilərin hərbi komandanlığı bəyan etdi ki, Səudiyyə şirkətləri istisna olmaqla bütün şirkətlərin gəmiləri üçün naviqasiya təhlükəsizdir.
Bu formulun məqsədi dünyanın qalan hissəsini tamaşaçı kimi kənarda saxlamaqdır. Hələlik işləyir. Bayden dövründə də, Tramp dövründə də husiləri bombardman edən Vaşinqton bu dəfə müharibəyə girmədi.
Sentyabrın 8-də növbə birbaşa krallığın özünə çatdı.
Raket və pilotsuz uçuş aparatları Əbha, Cizan, Nəcran və Xamis-Müşeytdə obyektləri vurdu. 73 nəfər yaralandı. Saudi Aramco-nun obyektlərində yanğın başladı. Onların arasında Cizan rayonundakı sutkada 400 min barel emal gücünə malik, ölkənin ən iri neft emalı zavodlarından biri də vardı.
Brent neftinin qiyməti iyuldan bəri ilk dəfə 100 dolları keçdi.
Demək olar eyni vaxtda Şərq-Qərb boru kəməri də hücuma məruz qaldı. Zərbə İraqdakı iranpərəst qruplaşmaların adına yazıldı və nəql müvəqqəti dayandırıldı.
Ən yaxın tarixi paralel göz qabağındadır.
2019-cu il sentyabrın 14-də Əbqayq və Xurays obyektlərinə hücum bir gecədə sutkalıq təxminən 5,7 milyon barel hasilatı sıradan çıxardı. Bu, Səudiyyə hasilatının təxminən yarısı idi.
O vaxt Ər-Riyad bir neçə həftəyə gücləri bərpa etdi və dünya hadisəni tez unutdu.
Fərq ondadır ki, 2019-cu ildə krallığın əlində Hörmüz qalırdı.
2026-cı ildə isə Hörmüz yoxdur.
Moha ayrıca söhbət tələb edir.
Şəhər 2017-ci ilin fevralında BƏƏ dəstəkli qüvvələr tərəfindən husilərdən alınmışdı. O vaxtdan qərb sahilini Əbu-Dabinin qurduğu hərbi birləşmələr, ilk növbədə Tariq Salehin qüvvələri saxlayırdı.
2026-cı ilin yanvarında Əmirliklər Yəməndən çıxdı.
Sentyabrda husilərin hücumu Mohanı cəmi bir günə aldı.
Birbaşa səbəb-nəticə əlaqəsini heç kim rəsmən etiraf etmir. Amma hərbi məntiq aydındır: Ər-Riyad sahil müdafiəsinin söykəndiyi himayədarı Yəməndən sıxışdırıb çıxardı və səkkiz ay sonra həmin sahili itirdi.
Məncə, indiki barışığın əsas motivi də budur.
Səudiyyə Ərəbistanı anladı ki, müttəfiqlə müharibəni udub, düşmənlə müharibəni isə uduzmağa başlayıb.
Pakistan qalxanı kağızdan çıxdı
Ər-Riyad əlini-qolunu sallayıb oturmamışdı.
2025-ci il sentyabrın 17-də krallıq Pakistanla Strateji Qarşılıqlı Müdafiə Sazişi imzaladı.
2026-cı il avqustun 7-də daha geniş sənəd ortaya çıxdı. Səudiyyə Ərəbistanı, Pakistan və Türkiyə arasında Məkkə Birgə Müdafiə Sazişi. Sənədə görə, üzvlərdən birinə hücum hamısına hücum sayılırdı.
Avqustun 31-də İstanbulda icra komitəsinin ilk iclası keçirildi.
Kağız üzərində istənilən strateqin qibtə edə biləcəyi konstruksiya yaranmışdı: dünyanın ən böyük ordularından birinə malik nüvə dövləti Pakistan, üstəgəl NATO-nun sayca ikinci ordusuna və Liviyadan Qarabağa qədər sınaqdan çıxmış pilotsuz sistemlərə malik Türkiyə.
Praktikada hər şey daha mürəkkəb oldu.
Sentyabrın 24-də Nyu-Yorkda şahzadə Feysəl bin Fərhan, Pakistanın baş nazir müavini və xarici işlər naziri İshaq Dar və Hakan Fidan baş qərargah rəislərinin təcili toplantısını keçirmək barədə razılaşdılar.
Sentyabrın 25-də feldmarşal Asim Münir və general Səlcuq Bayraktaroğlu Ər-Riyada gəldi.
Kəşfiyyat mübadiləsi, koordinasiya və imkanların inteqrasiyası müzakirə edildi.
Amma formal olaraq kollektiv müdafiə mexanizmi işə salınmadı.
Pakistanın ehtiyatlı davranışının uzun tarixçəsi var.
2015-ci ilin aprelində, "Qətiyyət fırtınası" başlayandan iki həftə sonra Pakistan parlamenti Ər-Riyadın qoşun göndərilməsi ilə bağlı birbaşa xahişinə baxmayaraq, yekdilliklə Yəmən müharibəsində neytral qalmağa səs verdi.
Səbəb açıq idi: Pakistanın İranla uzun sərhədi və milyonlarla şiə vətəndaşı var.
On bir ildə nə sərhəd dəyişib, nə demoqrafiya.
Ankara isə öz növbəsində Yəmənin birliyində israr edir və onun üçün mühüm ticarət tərəfdaşı olaraq qalan Tehranla danışmağa davam edir.
Krallığın Qərb tərəfdaşlarına da əl açması diqqətəlayiqdir.
Fransa Yanbudakı neft terminalının mühafizəsi üçün hərbçilər göndərdiyini açıqladı.
Mövcud məlumatlara görə, ABŞ vəliəhd şahzadənin husilərə birbaşa zərbə endirilməsi xahişini rədd edib, yalnız kəşfiyyat dəstəyi və hədəflərin müəyyənləşdirilməsində yardım göstərməyə razılaşıb.
Krallığın ali müftisi isə cəbhədəki əsgərlərə nadir açıq müraciət edərək onları dözümlü olmağa çağırdı.
Dünyanın ən böyük hərbi büdcələrindən birinə malik dövlət döyüş meydanında ruhanilərin mənəvi dəstəyinə ehtiyac duyursa, bu, qərargahlardakı əhval barədə az şey demir.
Bu fonda Əmirliklər tamam başqa cür görünür.
Onların nə İslamabadda, nə də Ankarada olmayan bir şeyi var: məhz bu sahildə onillik müharibə təcrübəsi, Yəmənin cənubunda kəşfiyyat şəbəkələri, qəbilə komandirləri ilə əlaqələr və boğazın hər iki tərəfində infrastruktur.
Perim adasında 2021-ci ildə tikintisi BƏƏ ilə əlaqələndirilən uçuş-enmə zolağı bu gün husilərin əlindədir.
Berbera isə hələ də Əmirlik sisteminin bir hissəsidir.
Ər-Riyada uzaqda nüvə bombası saxlayan müttəfiq yox, Ədəndən Hüdeydaya qədər hər körpünü, hər limanı tanıyan qonşu lazımdır.
On nəfərlik masa: Netanyahu onu tanımayanlarla yanaşı
Əbu-Dabiyə qayıdaq.
İsrail mənbələrinin açıqladığı iştirakçı siyahısı yarıbayarı doğru olsa belə, qarşımızda görünməmiş konfiqurasiya dayanır.
Formal baxımdan siyahıda adı çəkilən səkkiz ərəb dövlətindən dördünün İsraillə diplomatik münasibətləri var.
Misirin 1979-cu ildən, BƏƏ və Bəhreynin 2020-ci il sentyabrın 15-də İbrahim razılaşmalarının imzalanmasından, Mərakeşin isə həmin ilin dekabrından.
Səudiyyə Ərəbistanı, Küveyt, Oman və Liviya İsraili rəsmən tanımır.
Küveyt onilliklər boyu Körfəzdə normallaşmaya ən ardıcıl qarşı çıxan ölkə sayılıb.
Oman Netanyahunu bir dəfə, 2018-ci ilin oktyabrında qəbul etmişdi və həmin səfər sensasiyaya çevrilmişdi.
İndi isə görünür, oxşar görüş sirenlər və yanan terminallar fonunda, demək olar, gözə dəymədən keçib.
İsrailin marağı şəffafdır.
Husilər 2023-cü ilin noyabrından İsrail gəmiçiliyinə qarşı öz savaşlarını aparırlar. 2025-ci ilin yayında yük axınını itirən Eylat limanı faktiki olaraq müflis oldu.
Husilərin Moha, Perim və Hanişə nəzarət etməsi təhlükəni epizodik deyil, sistemli edir.
2020-ci ildən sonra İsrail-BƏƏ müdafiə əməkdaşlığına, mövcud məlumatlara görə, HHM sistemlərinin tədarükü və kəşfiyyat məlumatlarının mübadiləsi daxildir.
Xəbərlərə əsasən, Netanyahu və Məhəmməd bin Zayed hava nəqliyyatının təhlükəsizliyini də müzakirə ediblər.
Bu marağın sərhədləri də görünür.
İsrailin hərbi və ekspert dairələrindən verilən mesaj budur ki, birbaşa İsrailə hücum olmadığı halda ölkə Səudiyyə-husi müharibəsinə girmək niyyətində deyil.
Üç ağır il, İranla açıq qalan hesab və bir aydan sonra keçiriləcək seçkilər yeni cəbhə açmağa imkan vermir.
İsrail kəşfiyyat məlumatı, HHM texnologiyaları, ballistik raketlərin tutulması təcrübəsi verə bilər.
Əsgər verməyəcək.
Səudiyyə Ərəbistanı üçün isə belə məqamda İsraillə eyni görüşdə iştirak daxili risklər daşıyır. Ər-Riyadda bunu çox yaxşı anlayırlar.
Krallıq 2024-cü ildən normallaşmanı açıq şəkildə Fələstin dövlətinin yaradılması ilə əlaqələndirir və bu mövqedən imtina etməyib.
Çıxış yolu Körfəz diplomatiyasının klassik üslubunda tapılıb: fotoşəkilsiz iştirak, kommünikesiz görüş, ittifaq adlandırılmayan koordinasiya.
İsrail ilk dəfədir ki, adını ucadan söyləmək mümkün olmayan ərəb hərbi-siyasi konfiqurasiyasının içindədir.
Bağışlanmanın qiyməti: Ər-Riyad Əbu-Dabiyə nə verəcək
Əmirliklərlə barışıq pulsuz deyil və bunu Ər-Riyadda hamıdan yaxşı bilirlər.
İndi xahiş edən tərəf krallıqdır.
Məhəmməd bin Zayed özü gəlməyib, qardaşını göndərib. Elçinin bu cür seçilməsi də mesajın bir hissəsidir.
Birinci və ən açıq qiymət Yəmənlə bağlıdır.
Əbu-Dabinin Ər-Riyadın strategiyanı müəyyən etdiyi, Əmirlik müttəfiqlərinin isə cəbhədə öldüyü əvvəlki şərtlərlə müharibəyə qayıtmağa razılaşması çətin görünür.
Söhbət, çox güman, yanvarda dağıdılmış cənub strukturlarının bir hissəsinin reabilitasiyasından və Ər-Riyadın yaxın vaxtlara qədər qiyamçı adlandırdığı komandirlərə təminat verilməsindən gedəcək.
Yəmən hökumətinin dövlətə xəyanətdə ittiham etdiyi və hazırda Əbu-Dabidə yaşayan əz-Zübeydinin taleyi lakmus kağızı olacaq.
Əgər ittihamlar sakitcə gündəmdən yoxa çıxsa, deməli, sövdələşmə Əmirliklərin şərtləri ilə bağlanıb.
İkinci qiymət cənubun resursları ilə bağlıdır.
Nefti və yenicə elan edilmiş platin qrupu metal yataqları ilə Hədramaut dekabr hücumunun əsas qəniməti idi.
Əmirliklər burada təsir payı istəyəcək. Birbaşa nəzarət formasında olmasa belə.
Üçüncü məsələ Sudan və Somalilanddır. Ər-Riyad burada ən azı tonunu yumşaltmalı olacaq.
Krallıq Somalilandı tanımayacaq. Bu, onun öz dekabr bəyanatına və Misirlə münasibətlərinə zidd olardı.
Amma Berbera, Əmirlik bazası və İsrailin bu limanla bağlı planları barədə susmaq artıq Ər-Riyadın ödəyə biləcəyi siyasi valyutaya çevrilir.
İsrailin xarici işlər naziri Gideon Saar artıq Berberaya səfər etmək niyyətini açıqlayıb. Somalinin müdafiə naziri isə orada İsrail mövcudluğu yaranacağı təqdirdə hərbi tədbirlərlə hədələyib.
Dördüncü, qeyri-maddi qiymət də var. Onun barədə adətən danışmırlar.
Məhəmməd bin Salman dekabrda göstərdi ki, onun qırmızı xətlərini keçən Körfəz tərəfdaşına qarşı güc tətbiq etməyə hazırdır.
İndi isə tam əksini göstərir: güc işə yaramadı və həmin tərəfdaş yenidən lazımdır.
Körfəz siyasətində belə dönüşlər nə bağışlanır, nə unudulur.
Əbu-Dabi krallığın onun qapısına öz ayağı ilə gəldiyini yadda saxlayacaq.
Ankaranı niyə masaya çağırmadılar
Əbu-Dabi görüşündə ən çox diqqət çəkən iştirakçı deyil, iştirak etməyən tərəf oldu.
Türkiyə.
Hakan Fidan Netanyahudan cəmi bir gün sonra Əbu-Dabiyə uçdu, Məhəmməd bin Zayed, Mənsur bin Zayed və milli təhlükəsizlik müşaviri şeyx Təhnum bin Zayedlə görüşdü, səfəri "son dərəcə məhsuldar" adlandırdı və getdi.
Türkiyə proqramında Yüksək Səviyyəli Strateji Əməkdaşlıq Şurasının ikinci iclasına hazırlıq da vardı.
Türk diplomatik mənbələrinin məlumatına görə, Fidan regional təhlükəsizliyə görə məsuliyyət prinsipindən və Yəmənin birliyinin Yaxın Şərqin təhlükəsizliyi üçün şərt olmasından danışmağa hazırlaşırdı.
Bu tezislərin hər biri konkret ünvana yönəlib.
Türk diplomatik leksikonunda "regional məsuliyyət" xarici oyunçuların, ilk növbədə İsrailin regionun təhlükəsizlik memarlığını qurmasına istəksizlik deməkdir.
"Vahid Yəmən" isə Əmirliklərin cənublulara dəstək siyasətinə birbaşa irad kimi səslənir.
Ankara dekabrda İsrailin Somalilandı tanımasını qeyri-qanuni və sabitliyi pozan addım adlandırmışdı.
Türkiyənin 2017-ci ildən Moqadişuda ölkə xaricindəki ən böyük hərbi bazası fəaliyyət göstərir.
Türkiyənin görüşdən kənarda qalmasının səbəbi də göz qabağındadır.
Netanyahu masadadırsa, Ərdoğan orada olmayacaq.
Qəzza və Suriya hadisələrindən sonra Ankara ilə Qüdsün münasibətləri 2010-cu ildəki "Mavi Mərmərə" insidentindən bəri ən pis vəziyyətdədir.
Görüşün ev sahibləri seçim edib və bu seçim Türkiyənin xeyrinə deyil.
Bakıdan baxanda bu yol ayrıcı xüsusilə aydın görünür.
Azərbaycan həm Ankara, həm də Qüdslə strateji münasibətlər qurub. 2025-ci ilin aprelində Türkiyə və İsrail məhz Bakıda Suriyada mümkün toqquşmaların qarşısını almaq üçün texniki məsləhətləşmələr aparmışdı.
Yaxın Şərqdə Türkiyə və İsrail düşərgələri arasındakı xətt nə qədər sərtləşsə, hər iki tərəfin hələ də danışmağa hazır olduğu nadir platformalara tələbat bir o qədər artacaq.
Regionda belə məkanların sayı demək olar ki, barmaqla sayılır.
Ər-Riyad üçün Türkiyənin yoxluğu başqa problem yaradır.
Ankara həm Məkkə sazişinin, həm də dəniz koalisiyasının üzvüdür. Krallıq İsraili qazanarkən Türkiyəni itirə bilməz.
Səudiyyə diplomatiyasının son günlərdə apardığı ikili mühasibat da buradan gəlir: Nyu-Yorkda türklər və pakistanlılarla, Əbu-Dabidə israillilərlə, Vaşinqtonda amerikalılarla.
Krallıq bir koalisiya qurmur.
Bir-birinə paralel bir neçə koalisiya yığır.
Hərəsinin öz qapısı, öz parolu var.
Yeni xəritə: adı olmayan ittifaq
Bəs gözümüzün önündə nə yaranır?
Nizamnaməsi və qərargahı olan klassik hərbi blok görünmür.
Qarşımızda bir-birini kəsən razılaşmalar şəbəkəsi var. Onu bir yerdə saxlayan ortaq təhlükədir: İran və onun Bab əl-Məndəbə hakim kəsilən yəmənli müttəfiqi.
Bu şəbəkədə hər kəsin öz rolu var.
Səudiyyə Ərəbistanı pul, ərazi və siyasi legitimlik verir.
Əmirliklər Yəmənin cənubunda və Afrika Buynuzunda təcrübə, limanlar və təsir şəbəkələri gətirir.
İsrailin əlində kəşfiyyat və HHM texnologiyaları var. Bunlarsız Yanbu və Cizanı ballistik raketlərdən qorumaq lotereyaya çevrilir.
ABŞ döyüşmək istəməyən, amma hədəfləmə üçün məlumat verən təminatçı rolunu oynayır.
Qırmızı dənizdə gəmiçiliyin çökməsi ilə Süveyş kanalından gəlirlərinin kəskin azalmasını görən Misir isə gəmiləri yenidən boğaza qaytaracaq istənilən həll yolunda maraqlıdır.
Bu konstruksiyanın zəif nöqtələri güclü tərəflərindən az deyil.
İştirakçılar hələ də Fələstin məsələsi, Sudan, Somaliland və Yəmənin gələcəyi barədə fikir ayrılığı yaşayırlar.
Onları qorxu birləşdirir.
Qorxu isə ittifaqlar üçün tarixən uzunömürlü təməl olmayıb.
2017-2019-cu illərdə Tramp administrasiyasının "Yaxın Şərq Strateji Alyansı" adı altında təşviq etdiyi anti-İran "ərəb NATO-su"nun necə sürətlə dağıldığını xatırlamaq kifayətdir.
Amma indiki mərhələ ilə o dövr arasında əsas fərq var.
O zaman İsrail ərəb paytaxtlarının Vaşinqton üzərindən koordinasiya apardığı kənar tərəfdaş idi.
İndi, Əbu-Dabidəki görüşə baxılırsa, İsrail masada birbaşa əyləşir.
Ər-Riyadla formal normallaşma hələ uzaqda olsa belə, İsrailin Körfəz təhlükəsizlik sisteminə funksional inteqrasiyası artıq nəzəri ehtimal olmaqdan çıxır.
Bəs kim itirir?
İlk növbədə İran.
Tehranın 2023-cü ildə Pekinin vasitəçiliyi ilə Səudiyyə-İran normallaşması hesabına yarmağa çalışdığı təcrid indi daha sərt formada geri qayıdır.
Əgər koalisiya həqiqətən formalaşsa, husilər də itirən tərəf olacaq. Cənubdakı Əmirlik kəşfiyyatı, İsrailin raketdən müdafiə texnologiyaları və Səudiyyə pulları birlikdə ayrı-ayrılıqda olduğundan daha təhlükəlidir.
Türkiyə son on ildə möhkəmlənmək üçün böyük səy göstərdiyi Qırmızı dənizin əsas hərbi-siyasi konturundan kənarda qalmaq riski ilə üzləşir.
Fələstinlilər isə daha bir rıçağı itirirlər: ərəb dövlətləri növbəti dəfə öz təhlükəsizliklərinin onlar üçün Fələstin gündəmindən daha vacib olduğunu nümayiş etdirirlər.
Tarixli proqnoz
Tarix deməyə hazır olmayan analitik sadəcə xəbərləri təkrar danışır.
Ona görə bir neçə yoxlanıla bilən iddianı indidən qeyd edək.
2026-cı il oktyabrın 27-də keçiriləcək Knesset seçkilərinədək Səudiyyənin yüksək vəzifəli rəsmisinin israilli nümayəndə ilə yanaşı çəkilmiş heç bir rəsmi fotosu yayımlanmayacaq.
Koordinasiya davam edəcək. Amma Ər-Riyad Netanyahunun seçki kampaniyasına belə bir foto hədiyyə etməyəcək. Netanyahu isə təfərrüata varmadan "tarixi təmaslara" eyham vuracaq.
2026-cı il dekabrın 31-dək Əmirliklər Yəmənə quru qoşunu qaytarmayacaq.
Onların geri dönüşü kəşfiyyat, dəniz patrulu, təchizat və loyal cənub qüvvələrinin maliyyələşdirilməsi xətti ilə gedəcək.
Sövdələşmənin əlaməti Ədəndə əsas vəzifələrə keçmiş Cənub Keçid Şurasına yaxın fiqurların təyin olunması olacaq.
2026-cı ilin sonunadək Məkkə sazişi rəsmən işə salınmayacaq.
Pakistan və Türkiyə hərbçiləri müşavirlik, təlim və məlumat mübadiləsi səviyyəsində qalacaqlar.
İsrail ilin sonunadək husilər özləri İsrail ərazisinə hücum etməsələr, Yəmənin qərb sahilində onların mövqelərinə zərbə endirməyəcək.
Əgər hücum etsələr, zərbə bir sutka ərzində gələcək və bu, İsrailin onu rəsmən tanımayan Səudiyyə Ərəbistanının tərəfində faktiki olaraq döyüşdüyü ilk hal olacaq.
Bir sualı isə açıq saxlayıram.
İran qorxusunun birləşdirdiyi bu konstruksiya həmin qorxu zəifləyəndən, məsələn, ABŞ-İran arasında yeni atəşkəs əldə olunandan sonra yaşaya biləcəkmi?
Səhv ünvana enən təyyarə
Sentyabrın 30-da, çərşənbə günü, Əbu-Dabi görüşündən üç gün sonra Dubaydan İsrailə uçan flydubai aviaşirkətinin FZ1073 reysi bortda baş verən və İsraildə mümkün terror aktı kimi qiymətləndirilən insidentdən sonra Səudiyyə Ərəbistanında məcburi eniş etdi.
Təl-Əvivə uçan sərnişinlər Səudiyyə torpağında qəbul edildi, daha sonra Ben-Qurion hava limanına çatdırıldılar.
Əmirliklər araşdırmaya başladı, flydubai isə Təl-Əvivə uçuşları müvəqqəti dayandırdı.
Heç bir qalmaqal yaşanmadı.
Heç bir tərəf bundan siyasi bəyanat düzəltmədi.
İsraili rəsmən tanımayan Səudiyyə krallığı sadəcə təyyarəni qəbul etdi və insanları evlərinə çatdırmağa kömək etdi.
Yaxın Şərqdə yeni ittifaqlar məhz belə doğulur: imzasız, mərasimsiz, köhnə sxem işləməyəndə ehtiyat uçuş zolağında.
Müəllif: Malik Məlikov (Milli.Az redaktor)