Milli.Az Elçin Alıoğlunun Day.Az-da dərc olunan məqaləsini təqdim edir
"Kütləvi informasiya vasitələri Birləşmiş Ştatların Prezidentinin fəaliyyətini işıqlandırarkən UYDURMA və YALANLARI davamlı olaraq yazmaq və ya yayımlamaq imkanına malik olmamalıdırlar". Donald Tramp bu sətirləri sentyabrın 18-də "Truth Social" səhifəsində dərc edib və elə həmin paylaşımda "bundan sonra" Ağ Evi CNN və digər iki nəşr - "MS NOW" və "Politico" üçün bağladığını elan edib. Bir saat sonra Oval kabinetdə o, əlavə edib: "Əgər bu ölkə insanların qəsdən mənfi hekayələr yazmasına icraz evrirsə, deməli, onunla bağlı nəsə səhv var. Yazmaq istəyirlərsə, qoy yazsınlar. Mən onları xalqın evinə buraxmağa məcbur deyiləm". "Niyə məhz indi?" sualına isə daha qısa cavab verib: "Sadəcə son iki ildə yığılıb. Adamı yorur".
Səbir çoxdan tükənirdi. Tramp ilk dəfə "Siz saxta xəbərlərsiniz" ifadəsini 2017-ci il yanvarın 11-də "Trump Tower"də keçirilən mətbuat konfransında CNN-in müxbiri Cim Akostaya ünvanlamışdı. Doqquz illik epitetlər dövrü.
Azərbaycanın eyni nəticəyə gəlməsi üçün yetmiş üç gün lazım oldu. İyunun 5-də CNN-in Azərbaycan torpaqlarında guya İsrail xüsusi təyinatlılarının olması barədə material dərc etməsi ilə Azərbaycan Respublikasının Delaver ştatı üzrə ABŞ Dairə Məhkəməsinə televiziya kanalına qarşı iddia qaldırdığı avqustun 17-si arasında məhz bu qədər vaxt keçdi. Tramp CNN-in üzünə qapını bağlayır. Bakı isə CNN-i hakim qarşısına çağırır.
Kanalın Ağ Evə cavabı elə cümə günü səsləndi: "Biz hökumətin maneəçiliyi və müdaxiləsi olmadan bu işi görmək üçün ABŞ Konstitusiyası tərəfindən təminat verilmiş hüququmuza malikik". Bakı isə bundan qat-qat lakonik cavab aldı: CNN-in nümayəndəsi "Bloomberg Law"a bildirmişdi ki, kanal öz materialını müdafiə edir. Eyni formula 2025-ci ilin yanvarında, Florida ştatında münsiflər heyətinin əksini düşündüyünü elan etməsindən bir neçə saat əvvəl də səslənmişdi. Birinci Düzəliş həqiqətən də jurnalistin hakimiyyətə narahat doğuran suallar vermək hüququnu qoruyur. Lakin adı çəkilməyən dörd nəfərin sözlərinə əsaslanaraq qonşu dövləti başqasının müharibəsində iştirak etməkdə günahlandırmaq hüququ mənim bildiyim heç bir oxunuşda həmin düzəlişdən irəli gəlmir.
Alətlərdəki fərq hər şeyi həll edir və Tramp bunu iki dəfə sübut edib. 2018-ci ilin noyabrında Ağ Ev elə həmin Akostanın buraxılış vəsiqəsini əlindən almışdı və artıq noyabrın 16-da məhz Trampın özü tərəfindən təyin edilmiş federal hakim Timoti Kelli prosessual zəmanətlərin pozulduğunu əsas gətirərək jurnalistin giriş hüququnu bərpa etmişdi. 2022-ci ilin payızında Tramp seçkilərin saxtalaşdırılması versiyasını "böyük yalan" adlandırdığı üçün CNN-dən 475 milyon dollar tələb etmiş, 2023-cü ilin iyulunda isə Floridada hakim Raaq Sinqhal işə xitam vermişdi: "böyük yalan" qiymətləndirmə mühakiməsidir, Amerikada rəy demək olar ki, mütləq şəkildə qorunur. Görünür, Trampın özü də indiki qadağanın hüquqi cəhətdən möhkəm olduğuna o qədər də inanmır. O, cümə günü bildirib: "Düşünürəm ki, bunun dözüb-dözməyəcəyini müəyyənləşdirmək faydalıdır".
Tramp epitetlərlə məhkəməyə verirdi. Azərbaycan isə faktla məhkəməyə verir.
Fakt belə görünür. "Eksklüziv: İran müharibəsi zamanı İsrail Azərbaycana qoşun göndərdi, mənbələr bildirir" başlıqlı yazıda CNN iddia edirdi ki, onlarla israilli hərbçi, o cümlədən xüsusi təyinatlılar ölkənin cənubunda İran sərhədinə yaxın bir neçə nöqtədən fəaliyyət göstərib, oradan kəşfiyyat aparıb və PUA-lar buraxıblar. Guya Azərbaycan ərazisindən həyata keçirilən əməliyyatlardan biri martın 4-də İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun (SEPAH) kəşfiyyat rəisi Rəhman Möqəddəmin həyatına son qoyub. Mənbə dörddür. Adlar sıfırdır.
Bu hekayədə öz adı ilə çıxış edən tərəf yalnız biri oldu. Azərbaycanın Vaşinqtondakı səfirliyi hələ nəşr olunmamışdan əvvəl redaksiyaya yazılı şəkildə cavab vermişdi: "Biz Azərbaycan ərazisinin üçüncü ölkələrə qarşı əməliyyatlarda guya istifadə olunması ilə bağlı əsassız iddiaları qətiyyətlə rədd edirik". İsrailin baş nazirinin dəftərxanası və İsrail Müdafiə Qüvvələri (ÇSAAL) isə CNN-in sorğusuna ümumiyyətlə cavab verməyib. Nəticədə rəsmi təkzib mətnin periferiyasında qalıb, materialın əsas konstruksiyasını isə adlarını açıqlamaqdan imtina edən şəxslər və guya əməliyyat keçirmiş dövlətin susqunluğu təşkil edib.
Yeri gəlmişkən, süjet yeni deyil. 2012-ci il martın 28-də "Foreign Policy" jurnalı Mark Perrinin yenə də adları çəkilməyən dörd yüksək vəzifəli amerikalı diplomat və hərbi kəşfiyyat zabitinin sözlərinə əsaslanan "İsrailin gizli placdarmı" məqaləsini dərc etmişdi. Maraqlıdır ki, həmin ay Bakı İrana qarşı casusluqda ittiham olunan 22 nəfərin həbs olunduğunu elan etmişdi, lakin Perrinin mətnində bu detal qarşıya qoyulmuş çərçivəyə xidmət edirdi. Mərkəzi sitat təsirli səslənirdi: "İsraillilər aerodrom alıblar və bu aerodrom Azərbaycan adlanır". Azərbaycanın Vaşinqtondakı səfirliyinin müşaviri Nərgiz Qurbanova artıq aprelin 2-də həmin jurnalda cavab yazaraq mətni maraqlı bədii uydurma nümunəsi adlandırmışdı. İsrail bombardmançıları 2012-ci ildə Azərbaycan aerodromlarından havaya qalxmadı və həmin il İrana heç bir zərbə də endirilmədi. Mən o zaman Perrinin məqaləsini oxucularım üçün təhlil etmişdim və əsas şeyi yadda saxlamışdım: anonimi təkzib etmək qeyri-mümkündür, onu yalnız yaşamaq olar. On dörd il sonra mifoloji, uydurma "dörd anonim" jurnalın yerinə televiziya kanalı olaraq geri döndülər.
İndi isə cavabdehin reputasiyası haqqında. 2017-ci ilin iyununda CNN saytından Trampın silahdaşı Entoni Skaramuççinin Rusiya investisiya fondu ilə əlaqələrinə dair tək bir anonim mənbəyə əsaslanan materialı silmişdi və Pülitzer mükafatı laureatı Erik Lixtblau da daxil olmaqla üç jurnalist kanalı tərk etmişdi. İkinci epizod daha bahalıya başa gəldi. 2025-ci il yanvarın 17-də Florida ştatının Panama-Siti şəhərində altı münsif CNN-i Ceyk Tapperin 2021-ci ilin noyabr ayında yayımlanan proqramında Əfqanıstandan təxliyənin "qara bazarı" ilə əlaqələndirdiyi ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələrinin veteranı Zakari Yanqa qarşı böhtanda günahkar bilib və ona 5 milyon dollar - 4 milyon qazanılmamış gəlirə, 1 milyon isə mənəvi zərərə görə kompensasiya təyin edib. Münsiflər iddiaçının cərimə sanksiyaları tələb etmək hüququna malik olduğunu hesab ediblər, yəni kanalın əməllərində qəsd olduğunu etiraf ediblər. CNN həmin gün, cəmi bir neçə saat ərinə məbləği eşitməmək üçün mübahisəni tənzimlədi. Oradakı sxem tanış idi. Yanqı birbaşa heç kim ittiham etmemişdi, titrlərdəki iki söz bütün işi görmüşdü.
Azərbaycan məhkəməyə bütün qaydalarla gedirdi. Təkzib tələb olunan ilk rəsmi məktəb iyunun 6-da, digər ikisi isə iyunun 23-də və iyulun 2-də CNN-ə göndərilib, yazışmaya ölkənin ABŞ-dakı səfiri də qoşulub. Televiziya kanalı məsələni araşdıracağına söz verib, bundan sonra iddiada qeyd olunduğu kimi, radioluq yaranıb. Azərbaycan Respublikasının maraqlarını ABŞ-ın "Cole Schotz" və "Brown Rudnick" firmaları təmsil edir. İttiham bəndi ikidir - diffamasiya və qəsdən zərər vurma. Materialın müəlliflərindən biri 2020-ci il müharibəsi və 2023-cü ildəki antiterror tədbirləri ilə bağlı mətnlərini Bakıda yaxşı xatırladıqları Tim Listerdir; iddiada birbaşa göstərilib ki, CNN onun qərəzliliyindən xəbərdar idi.
Meydança dəqiq seçilib. "Cable News Network" Delaver ştatında qeydiyyatdan keçib və ABŞ Qanunlar Siyahısının 28-ci bölümünün 1332(a)(4) maddəsinə əsasən, xarici dövlətə Amerika ştatlarının vətəndaşlarına qarşı federal məhkəmədə iddiaçı qismində çıxış etməyə icazə verir. Məhz Delaver ştatında 2023-cü il aprelin 18-də "Fox News" tərəflərin açılış nitqləri səslənməli olduğu gün "Dominion Voting Systems"ə 787,5 milyon dollar ödəməyə razılaşmışdı. Elə burada Kaliforniya qubernatoru Gavin Nyusom həmin "Fox" ilə məhkəmə çəkişməsindədir, Emmanuel Makron həyat yoldaşı ilə birlikdə şərhçi Kendis Ouensə iddia qaldırıb. Kiçik ştat gurultulu sözlərin sənədlərlə yoxlandığı əsas meydançaya çevrilib.
"İran sərhədində nəsə gizlədəcək" dövlət Delaverə getmir. O, susur və gündəmin dəyişməsini gözləyir. Azərbaycan isə getdi.
Qeyd edək ki, Amerika ictimaiyyəti televiziyaya artıq hökm çıxarıb. "Gallup" tərəfindən 2025-ci il sentyabrın 2-16-da keçirilən sorğuya əsasən, kütləvi informasiya vasitələrinə amerikalıların yalnız 28 faizi etibar edir (1972-ci ildə bu rəqəm 68 faiz idi), respublikaçılar arasında isə göstərici ilk dəfə 8 faizə düşüb. Tramp bu auditoriya ilə onun dilində danışır. Bakı isə məhkəmə ilə danışır.
Lakin bu hekayənin əsl cazibəsi məhz televiziya montajının bitib məhkəmə protokolunun başladığı yerdən başlayır. CNN studiyasında istənilən iddianı təcililik əhatəsinə almaq, qırmızı "Breaking News" lövhəsi qoymaq, anonim həmsöhbətə istinad etmək və ehtimala hökm intonasiyası vermək olar. Federal məhkəmədə bütün bu bahalı rekvizit yararsız kartona çevrilir. Orada vaxtında kadrı dəyişəcək rejissor, narahat sualı kəsəcək aparıcı, uğursuz süjeti xilas edə biləcək reklam fasiləsi yoxdur. Orada yalnız darıxdırıcı, amansız və tamamilə mediadan kənar prosedur mövcuddur: iddia etmisinizsə - indi təsdiqləyin.
Və məhz burada təəccüblü bir şey üzə çıxır. Media imperiyaları söhbət başqalarının məsuliyyətindən gedəndə "məsuliyyət" sözünü həddən artıq çox sevirlər. Onlar prezidentlərdən şəffaflıq, hökumətlərdən hesabatlılıq, diplomatlardan sübutlar, nazirlərdən sənədlər tələb edirlər. Onlar bütün dövlətlərə narahat doğuran suallara məhz necə cavab vermək lazım olduğunu məmnuniyyətlə izah edirlər. Lakin sual əks istiqamətə dönən kimi, qəfil hüquqi doktrinaların, prosessual istisnaların, qəsd standartlarının və demək olar ki, arxeoloji presedentlərin yüksək divarları yaranır. Mətbuat azadlığı anındaca prinsipdən bronejiletə çevrilir.
CNN müdafiə olunacaq. Və buna tam haqqı var. Onun vəkilləri iddiadakı hər bir sözü hüquqi mikrometrlə ölçəcək, prosessual dəlik axtaracaq, tələblərin yol verilməzliyini mübahisələndirəcək və məhkəməyə mediakorporasiyanın başqalarından tələb etdiyi kimi cavab verməyə borclu olmadığını izah edəcəklər. Lakin buna baxmayaraq, əsas sual heç yana yoxa çıxmır: mənbənin anonimliyi insanı qorumaq vasitəsi deyil, nəşrin özünü yoxlamadan qorumaq vasitəsinə çevrildiyi anda jurnalistikaya nə olur?
Çünki "anonim mənbə" jurnalistikanın müqəddəs inəyi deyil. Bu, alətdir. Və alətdən həddən artıq tez-tez, həddən artıq əlverişli şəkildə və həddən artıq cəzasız istifadə edildikdə o, şübhəli şəkildə tüstü pərdəsini xatırlatmağa başlayır. Tüstünün arxasında kimin dediyini, nə dediyini, dediklərini görüb-görmədiyini, sensasiyanın üzərində qurulduğu təməlin ümumiyyətlə mövcud olub-olmadığını görmək çətindir. Amma sensasiya artıq efirə çıxıb, başlıq artıq yayılıb, reputasiya zərəri artıq vurulub, bundan sonra isə ictimaiyyətə mənbələrin məxfiliyi haqqında təntənəli şəkildə xatırlatmaq olar. Mükəmməl konstruksiya: ittiham ictimai, mənbə gizli, məsuliyyət redaksiya havasında həll olunub əriyib.
Lakin məhkəmə hava üçün son dərəcə narahat yerdir. Orada onu çəkməyə başlayırlar.
Məhz buna görə də CNN-ə qarşı proses bir konkret mübahisənin hüdudlarından qat-qat kənara çıxan əhəmiyyət kəsb edir. O, ən böyük redaksiyaların getdikcə daha çox ittihamçı səlahiyyətlərinə, hakim nüfuzuna və heç kəsin dindirilməyə haqqı çatmayan şahid imtiyazlarına sahib olmaq istədiyi müasir mediapolitikanın məhz sinir sisteminə toxunur. Bu, inanılmaz dərəcədə rahat jurnalistika modelidir: sən ittiham formalaşdırırsan, onun doğruluq dərəcəsini özün müəyyən edirsən, mənbəni gizlədirsən, sonra isə nəşrin obyekti sübut tələb edəndə qəzəblənirsən. Demək olar ki, ideal sistem alınır - hətta birinci məhkəmə sorğusuna qədər.
CNN başqalarına həmişə eyni sualı verməyi sevir: "Nəyi gizlədirsiniz?" İndi sualı göndərənə qaytarmaq olar.
CNN "anonim mənbələr" sözünün arxasında nəyi gizlədir? Redaksiyanın məhkəmədə cavabdeh olmağa hazır olduğu qüsursuz şəkildə yoxlanılmış faktları? Yoxsa teleşou üçün kifayət qədər möhkəm, lakin məhkəmə dosyesi üçün həddən artıq kövrək olan əlverişli konstruksiyanı? Bu suala cavabı tok-şou deyil, şərhçi sütunu deyil və jurnalistikanın yüksək standartlarına sadiqlik barədə korporativ bəyanat da verməyəcək. Ona CNN-in efirdən əvvəl redaktə edə bilməyəcəyi prosedur cavab verəcək.
Ən öldürücü istehza başqa yerdədir. Onilliklər ərzində ittihamedici başlıqlar altında ekrana çıxardıqları şəxslər qarşısında mənəvi üstünlüklə ticarət edən korporasiya indi özü təhqiqat obyektinin vəziyyətinə düşür. Yalnız bu təhqiqatı mikrofonlu jurnalist deyil, məhkəmə sistemi aparır. Və orada artıq firmanın dediyi kimi demək kifayət deyil: "Vəziyyətlə tanış olan insanların sözlərinə görə". Hakim tamamilə başqa sual verə bilər: "İndi isə vəziyyətlə məhkəməni tanış edin".
ABŞ-ın Delaver ştatı üzrə Dairə Məhkəməsi Uilminqtonda, Nort-Kinq-strit 844 ünvanında yerləşən Caleb Boggs adına federal binada iclas keçirir. İddiaçı - Azərbaycan Respublikasıdır. Cavabdeh - Cable News Network. Bu zalda CNN müxbirlərinin buraxılış vəsiqəsini heç kəs əlindən almayıb. Heç kəs onlara mikrofonları söndürməyi qadağan etməyib, sual verməyə mane olmayıb və dünyaya mətbuat azadlığından danışmasına əngəl törətməyib.
Sadəcə, bu dəfə mikrofon başqa masanın üzərindədir.
Və CNN başqalarına qarşı həvəslə tətbiq etdiyi qaydanı öz üzərində sınaqdan keçirməli olacaq: əgər ittihamı xəbərə çevirmisinizsə, sübutları sənədə çevirməyə də hazır olun.
Çünki qırmızı "Breaking News" lövhəsi tamaşaçıda təəssürat yaradır.
Hakimdə isə yox.
Müəllif: Ülkər Vəliyeva (Milli.Az redaktor)