Tanınmış jurnalist, radio və televiziya aparıcısı, yazıçı və ictimai xadim Mixail Qusman "Anadolu" agentliyi üçün Cənubi Qafqazın dünya siyasətində artan əhəmiyyəti və Azərbaycanın regionun yeni arxitekturasındakı rolu barədə analitik məqalə yazıb.
Milli.Az həmin məqaləni təqdim edir:
Cənubi Qafqaz tarixi mərhələ yaşayır
Bu gün Cənubi Qafqaz tarixi bir dövrdən keçir. Regionun təkcə siyasi konfiqurasiyası deyil, dünya siyasətindəki əhəmiyyəti də dəyişir. Yaxın vaxtlara qədər Cənubi Qafqaz əsasən münaqişə və qarşıdurmalar prizmasından qəbul edilirdi. Hazırda isə iqtisadi inkişaf, nəqliyyat dəhlizləri, enerji, ticarət və regional əməkdaşlıq məsələləri getdikcə daha çox ön plana çıxır.
Xüsusilə Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü bərpa etməsindən sonra region haqqında tamamilə fərqli məntiqlə danışmaq mümkün olub. Artıq Cənubi Qafqazı daimi münaqişə zonası kimi deyil, əməkdaşlıq üçün potensial məkan kimi nəzərdən keçirmək mümkündür.
Eyni zamanda, böyük qlobal aktorların Cənubi Qafqaza marağı artır. Burada Rusiya, Türkiyə, İran, Avropa İttifaqı, ABŞ və Mərkəzi Asiya ölkələrinin maraqları kəsişir. Nəticədə regiondakı balans daha mürəkkəb və çoxşaxəli xarakter alır. Elə bir yeni sistem formalaşır ki, burada hansısa tərəfin mütləq üstünlüyündən daha çox region ölkələrinin özlərinin artan rolu əhəmiyyət daşıyır. Bu sistemdə Azərbaycan xüsusi yer tutur.
Azərbaycanın regiondakı dəyişən rolu
Yeni balans şəraitində Azərbaycanın mövqeləri əhəmiyyətli dərəcədə möhkəmlənib. Bu, yalnız ölkənin coğrafi mövqeyi və enerji resursları ilə bağlı deyil. Azərbaycan bu gün öz xarici siyasətini müstəqil şəkildə həyata keçirə bilən və eyni zamanda müxtəlif güc mərkəzləri ilə münasibətlərini qoruyan müstəqil geosiyasi aktor kimi daha aydın şəkildə çıxış edir.
Son illərdə Azərbaycanın beynəlxalq aləmdəki qəbulunda da ciddi dəyişikliklər baş verib. Yaxın vaxtlara qədər regiondan kənarda Azərbaycan haqqında əsasən Qarabağ münaqişəsi kontekstində danışılırdı. Bu gün isə belə yanaşma ölkənin mövcud rolunu tam əks etdirmir.
Azərbaycan Avropanın mühüm enerji tərəfdaşına, böyük nəqliyyat qovşağına və beynəlxalq diplomatiyanın fəal iştirakçısına çevrilib. Eyni zamanda, ölkə Türkiyə, Mərkəzi Asiya, Rusiya, Avropa, ABŞ və digər dövlətlərlə əlaqələrini gücləndirib.
Bu, Bakının xarici siyasətə ayrı-ayrı güc mərkəzlərindən birini seçmək kimi deyil, eyni vaxtda bir neçə istiqamətdə əməkdaşlıq imkanından istifadə etmək kimi yanaşdığını göstərir. Buna görə də Azərbaycanın beynəlxalq çəkisi bu gün onun yalnız ərazisinin və əhalisinin ölçüsünə əsasən gözlənilə biləcək səviyyədən xeyli yüksəkdir.
Regiona artan maraq
Ukraynada davam edən müharibə Avrasiyanın geosiyasi sisteminə ciddi təsir göstərib. Ticarət marşrutlarının, enerji axınlarının və logistikanın dəyişməsi fonunda malların və enerji resurslarının münaqişə zonalarından yan keçməklə daşınmasına imkan verən yolların əhəmiyyəti artıb.
Bu isə Cənubi Qafqaz və Xəzər regionuna marağı əhəmiyyətli dərəcədə gücləndirib. Son hadisələr həmçinin Vaşinqtonun regional nizamlanma proseslərində daha fəal rol oynamağa çalışdığını göstərir.
Lakin baş verənləri yalnız təsir dairələri uğrunda mübarizə kimi qiymətləndirmək düzgün olmazdı. İdeal halda Cənubi Qafqaz müxtəlif dövlətlərin maraqlarının kəsişdiyi bir məkana çevrilə bilər və bu maraqların kəsişməsi mütləq qarşıdurmaya səbəb olmamalıdır.
Mövcud geosiyasi vəziyyət əməkdaşlığın inkişafı üçün unikal imkan yaradır. Əgər region ölkələri ərazilərindən ticarət axınlarının keçməsində, infrastrukturun qurulmasında və investisiyaların cəlb edilməsində maraqlıdırsa, bu, özlüyündə sabitliyə əlavə stimul yaradır.
Nəqliyyat marşrutlarının sabitliyi, enerji təhlükəsizliyi və ticarətin inkişafı hamının marağındadırsa, sülhün qorunmasına obyektiv maraq da yaranır. Bu baxımdan Azərbaycan kifayət qədər güclü mövqeyə malikdir. Bakı müxtəlif güc mərkəzləri ilə dialoq aparmaq və fərqli tərəfdaşlarla əməkdaşlıqdan imtina etmədən milli maraqlarını irəli sürmək imkanına sahibdir.
Zəngəzurun beynəlxalq ticarətdə artan rolu
Cənubi Qafqazdakı yeni siyasi vəziyyət Avropa ilə Asiya arasındakı ticarətdə Orta Dəhlizin rolunu obyektiv şəkildə artıra bilər. Müasir beynəlxalq ticarət üçün yalnız ucuz deyil, həm də etibarlı, proqnozlaşdırıla bilən və şaxələndirilmiş marşrutlar lazımdır.
Son illər qlobal logistikanın iri nəqliyyat marşrutlarının siyasi böhranlarla üzləşməsi zamanı nə qədər həssas ola biləcəyini göstərib.
Bu baxımdan Orta Dəhliz xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. O, Çin və Mərkəzi Asiyanı Xəzər dənizi, Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə üzərindən Avropa bazarları ilə birləşdirir. Lakin ticarətin tamhəcmli inkişafı üçün yalnız infrastruktur kifayət deyil. Marşrutun keçdiyi bütün ölkələrdə siyasi sabitlik də zəruridir.
Məhz buna görə Cənubi Qafqazda bu gün baş verən proseslər regionun hüdudlarından çox kənarda əhəmiyyət daşıyır. Nəqliyyat əlaqələrinin davamlı inkişafını təmin etmək mümkün olarsa, Orta Dəhliz yeni Avrasiya logistikasının ən mühüm elementlərindən birinə çevrilə bilər.
Şərq-Qərb xətti üzrə bütün nəqliyyat sisteminin potensial əsas elementlərindən biri kimi Zəngəzur dəhlizi Orta Dəhlizin ötürücülük qabiliyyətinin artırılması baxımından mühüm rol oynaya bilər. Onun əhəmiyyəti ilk növbədə Azərbaycanın Naxçıvanla, daha sonra isə Türkiyə ilə daha birbaşa əlaqəsini təmin etmək imkanından ibarətdir.
Türkiyə üçün bu, Asiya ilə Avropa arasında tranzit mərkəzi rolunu gücləndirmək baxımından əlavə imkanlar yaradır. Azərbaycan üçün isə ölkənin regionun mühüm nəqliyyat qovşağına çevrilməsi prosesinin daha bir elementidir.
Bu baxımdan Zəngəzur dəhlizi Orta Dəhlizi tamamlayan marşrut ola bilər. Bir-biri ilə əlaqəli dəmir yolu və avtomobil yollarının sayı artdıqca bütün nəqliyyat sisteminin səmərəliliyi də yüksəlir. Zəngəzur marşrutunun açılması bütövlükdə Orta Dəhlizə əlavə təkan verə bilər.
Zəngəzur və bununla əlaqəli olaraq Orta Dəhlizin gücləndirilməsi Türkiyəyə Anadoludan Mərkəzi Asiyaya qədər uzanan məkanda iqtisadi və siyasi iştirakını əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirmək imkanı verir.
Bu gün təsir getdikcə daha çox siyasi bəyanatlar vasitəsilə deyil, infrastruktur üzərindən formalaşır. Ölkələr arasında dəmir və avtomobil yolları, enerji sistemləri, ticarət əlaqələri və investisiyalar mövcud olduqda qarşılıqlı asılılığın tamamilə fərqli səviyyəsi yaranır.
Bu baxımdan Azərbaycan Türkiyə üçün müstəsna əhəmiyyətli tərəfdaşa çevrilir. Türkiyə Azərbaycan vasitəsilə Mərkəzi Asiya dövlətləri ilə qarşılıqlı əlaqələrini əhəmiyyətli dərəcədə dərinləşdirmək imkanı əldə edir.
Azərbaycan-Türkiyə tərəfdaşlığı
Azərbaycan və Türkiyə münasibətləri kontekstində geniş istifadə olunan "bir millət, iki dövlət" ifadəsinin arxasında yalnız iki xalq arasındakı emosional və tarixi yaxınlıq dayanmır.
Son illərdə bu münasibətlər konkret siyasi, iqtisadi və strateji məzmun qazanıb. Türkiyə Azərbaycanın ən mühüm strateji tərəfdaşına çevrilib. Azərbaycan isə öz növbəsində Türkiyə üçün Anadolunu Xəzər regionu və Mərkəzi Asiya ilə birləşdirən mühüm dövlət kimi böyük əhəmiyyət daşıyır.
Beləliklə, maraqlı bir sistem formalaşır: Türkiyə Azərbaycan vasitəsilə Xəzərə və daha sonra Mərkəzi Asiyaya çıxış imkanlarını genişləndirir, Mərkəzi Asiya ölkələri isə Türkiyə və Avropa bazarlarına daha əlverişli çıxış əldə edirlər.
Beləliklə, yeni hərbi-siyasi blok deyil, iqtisadi, nəqliyyat və siyasi əlaqələrdən ibarət yeni şəbəkə formalaşır.
Tarixi və strateji əlaqələri möhkəm olan dövlətlər arasında münasibətlərdən danışarkən liderlər arasındakı əlaqələr də mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev və Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan nümunəsində şəxsi etimadın, siyasi qarşılıqlı anlaşmanın və strateji maraqların üst-üstə düşməsinin vəhdətini görmək mümkündür.
Liderlər arasındakı etimad mürəkkəb qərarların qəbulunu və həyata keçirilməsini əhəmiyyətli dərəcədə asanlaşdırır. Əliyev və Ərdoğan bir-birinin siyasi məntiqini yaxşı anlayırlar ki, bu da xüsusilə regionda ciddi dəyişikliklərin baş verdiyi dövrlərdə mühüm əhəmiyyət kəsb edir.
Bununla yanaşı, iki ölkə arasındakı münasibətlər güclü ictimai dəstəyə və möhkəm tarixi əlaqələrə əsaslanır. Buna görə də liderlərin şəxsi yaxınlığı mühüm əlavə amil kimi çıxış edir. Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinin əsasını isə uzunmüddətli maraqların üst-üstə düşməsi təşkil edir.
İki ölkə arasında münasibətlərin inkişafında mühüm mərhələlərdən biri Şuşa Bəyannaməsi olub. Siyasi və təhlükəsizlik məsələlərindən iqtisadiyyat, enerji, nəqliyyat və humanitar əməkdaşlığa qədər geniş spektri əhatə edən sənəd Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinin müttəfiqlik xarakterini faktiki olaraq möhkəmləndirib və uzunmüddətli strateji əməkdaşlıq üçün siyasi baza yaradıb.
Şuşa Bəyannaməsinin əhəmiyyəti ikitərəfli münasibətlər çərçivəsindən kənara çıxır. Çünki Azərbaycan və Türkiyənin sıx əməkdaşlığı Cənubi Qafqazın ümumi arxitekturasına və regionun Mərkəzi Asiya ilə əlaqələrinə də təsir göstərir.
Bu, Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində ticarət əlaqələrinin, nəqliyyat bağlantılarının, mədəni və humanitar təmasların inkişafına şərait yaradır.
Burada coğrafiyanın da böyük rolu var. Azərbaycan Türkiyə ilə Mərkəzi Asiya, Xəzər ilə Qafqaz arasında unikal mövqeyə malikdir. Buna görə də ölkənin rolu təbii olaraq artır.
Bu prosesdə əsas istiqamətlərdən biri iqtisadi əlaqələrin inkişafıdır. Ticarət, nəqliyyat marşrutları, investisiyalar və birgə layihələr artdıqca dövlətlər arasında münasibətlər də daha möhkəm olur.
Bununla yanaşı, hələlik qapalı geosiyasi oxun formalaşmasından danışmaq tezdir. Lakin yaxınlaşma prosesinin obyektiv şəkildə mövcud olduğu artıq aydın görünür.
Cənubi Qafqazın yeni arxitekturasında Azərbaycanın rolu
Bütün bu prosesləri nəzərə alaraq, qarşıdakı illərdə Azərbaycanın Cənubi Qafqazdakı rolunun artmaqda davam edəcəyini ehtimal etmək olar.
Daha dəqiq desək, Azərbaycan təkcə Cənubi Qafqazın deyil, Avropa, Qafqaz, Xəzər regionu, Türkiyə və Mərkəzi Asiya arasında uzanan məkanın da mühüm əlaqələndirici həlqələrindən birinə çevrilə bilər.
Burada artıq yalnız ölkənin coğrafi mövqeyi əhəmiyyət daşımır. Azərbaycan öz coğrafiyası ətrafında yeni infrastruktur formalaşdırıb, enerji layihələri həyata keçirib, nəqliyyat marşrutları yaradıb və siyasi-iqtisadi tərəfdaşlıqlar şəbəkəsi qurub.
Bu səbəbdən demək olar ki, coğrafiya Azərbaycana müəyyən imkanlar yaradıb, dövlət siyasəti isə həmin imkanları real siyasi və iqtisadi resursa çevirməyə imkan verib.
Müəllif: Nərmin Mahmudova (Milli.Az müxbir)