Milli.Az "Baku Network"da dərc olunmuş məqaləni təqdim edir:
Son ayların hadisələri getdikcə daha aydın göstərir ki, qlobal ticarət elə bir mərhələyə qədəm qoyub ki, marşrutun etibarlılığı artıq onun maya dəyərindən heç də az əhəmiyyət daşımır. Hörmüz boğazı ətrafındakı böhran, Qırmızı dənizdəki qeyri-sabitlik, ənənəvi nəqliyyat istiqamətlərinə tətbiq olunan geosiyasi məhdudiyyətlər dövlətləri və dünyanın iri şirkətlərini Asiya ilə Avropa arasında yeni, təhlükəsiz və siyasi baxımdan dayanıqlı yollar axtarmağa məcbur edir.
Məhz belə bir məqamda Azərbaycanın son iyirmi ildə ardıcıl şəkildə qurduğu nəqliyyat arxitekturasının əhəmiyyəti bütün aydınlığı ilə üzə çıxır.
Asiyada Qarşılıqlı Fəaliyyət və Etimad Tədbirləri üzrə Müşavirə, AQEM çərçivəsində Bakıda keçirilən "Regional bağlantılarda və strateji əməkdaşlıqda limanların rolu" adlı beynəlxalq konfrans sadəcə növbəti sahə toplantısı deyildi. Bu tədbir göstərdi ki, Azərbaycan artıq Avrasiyanın yeni nəqliyyat coğrafiyasını formalaşdıran əsas mərkəzlərdən biri kimi qəbul olunur.
Bu isə uzunmüddətli dövlət strategiyasının nəticəsidir.
Liman milli strategiyanın bir hissəsi kimi
Bu gün liman anlayışı çoxdan təkcə körpü, konteyner terminalı və anbar demək deyil.
Müasir liman dövlətin milli təhlükəsizlik sisteminin, xarici iqtisadi siyasətinin və beynəlxalq təsir imkanlarının mühüm tərkib hissəsidir. Xüsusilə də söhbət bir neçə iri nəqliyyat istiqamətinin kəsişməsində yerləşən ölkədən gedirsə.
Azərbaycan məhz belə bir mövqedədir.
AQEM çərçivəsində Azərbaycan "Təhlükəsiz və səmərəli nəqliyyat dəhlizlərinin inkişafı" etimad tədbirinin əlaqələndiricisi funksiyasını yerinə yetirir. Buna görə də beynəlxalq liman konfransının məhz Bakıda keçirilməsi tamamilə qanunauyğundur.
Azərbaycan nəqliyyat bağlantılarından sadəcə danışmır. Onların infrastrukturunu yaradır.
Dəmir yolları, avtomagistrallar, beynəlxalq hava limanları kompleksi, boru kəmərləri, gəmiçilik, Ələtdə yerləşən Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı, Ələt Azad İqtisadi Zonası, Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu vahid sistemin ayrı-ayrı halqalarıdır.
Nəticədə ölkənin coğrafi mövqeyi iqtisadi və siyasi resursa çevrilib.
Ələt: zamanını qabaqlayan layihə
Yeni beynəlxalq dəniz limanının tikintisi barədə qərar Prezident İlham Əliyev tərəfindən hələ 2007-ci ildə qəbul edilmişdi.
Bu gün həmin qərarın nə qədər uzaqgörən olduğu daha aydın görünür.
Yeni kompleksin təməli 3 noyabr 2010-cu ildə qoyuldu. Birinci mərhələnin bərə terminalı 2014-cü ildə fəaliyyətə başladı, bütövlükdə kompleks isə 14 may 2018-ci ildə açıldı.
O vaxt beynəlxalq nəqliyyat sistemi bugünkündən qat-qat sabit görünürdü. Hörmüz adi rejimdə işləyirdi, Qırmızı dənizdəki hadisələr indiki riskləri yaratmırdı, Avropa ilə Asiya arasındakı ənənəvi marşrutlar isə, demək olar ki, alternativsiz hesab olunurdu.
Azərbaycan infrastrukturu cari konyunkturaya hesablamırdı. Bakı onilliklər sonranı düşünürdü.
İndi həmin strategiya öz bəhrəsini verir.
Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanının ümumi yükötürmə qabiliyyəti ildə 15 milyon ton təşkil edir. İnkişafın növbəti mərhələsi bu göstəricini daha təxminən 10 milyon ton artıracaq.
Ancaq ən sürətli artım məhz konteyner daşımalarında müşahidə olunur.
İlkin layihə gücü 100 min TEU idi. Əməliyyatların səmərəliliyinin artırılması hesabına bu rəqəm 150 min TEU-ya çatdırılıb. 2026-cı ilin sonuna göstəricinin 200 minə, 2027-ci ilin sonuna isə təxminən 300 min TEU-ya yaxınlaşacağı gözlənilir.
Bunlar kağız üzərində qalan planlar deyil.
2025-ci ildə konteyner aşırılması 39,7 faiz artaraq rekord həddə, 107 216 TEU-ya çatıb. Ümumi yük dövriyyəsi isə 8 milyon tonu keçib.
Əsas nəticə göz qabağındadır: infrastruktur ona kəskin ehtiyac yaranmazdan əvvəl qurulur.
Növbəti ili deyil, dünya ticarətinin növbəti dövrünü hesablayan dövlət məhz belə davranır.
Azərbaycanın əsas üstünlüyü sistemli yanaşmadır
Son illərin ən mühüm qərarlarından biri Bakı Limanı ilə dəmir yolu infrastrukturunun vahid idarəetmə modelində birləşdirilməsi olub.
"Azərbaycan Dəmir Yolları" QSC-nin sədri Rövşən Rüstəmov bu qərarı birbaşa Prezident İlham Əliyevin strateji baxışı ilə əlaqələndirib.
Bu addımın əhəmiyyətini qiymətləndirməmək mümkün deyil.
Müasir logistikada yük vaxtı təkcə dənizdə və ya dəmir yolunda itirmir. Gecikmələrin böyük hissəsi məhz müxtəlif nəqliyyat növlərinin bir-birinə qoşulduğu nöqtələrdə yaranır.
Azərbaycanda isə limanın, dəmir yolunun və nəqliyyat operatorlarının vahid mexanizm kimi işlədiyi model qurulur.
Yük sahibi üçün bu, daha az inzibati prosedur, daha qısa aşırma müddəti və xeyli proqnozlaşdırılan marşrut deməkdir.
Bu gün Orta Dəhlizin əsas rəqabət üstünlüklərindən birinə çevrilən də məhz proqnozlaşdırıla bilməsidir.
Ələtə artıq öyrənməyə gəlirlər
Beynəlxalq konfransın ikinci günü bilavasitə Bakı Limanının fəaliyyətinə həsr olunmuşdu.
İştirakçılara baş yük və Ro-Ro terminalları, rəqəmsal idarəetmə sistemləri, İdarəetmə Mərkəzi və Vahid Buraxılış Mərkəzi təqdim edildi.
Proqramın adının özü rəmzi məna daşıyırdı: "İnnovasiya fəaliyyətdə".
Çünki Ələt bu gün gələcəyin layihəsini deyil, artıq işləyən modeli nümayiş etdirir.
Liman infrastrukturu dünyanın bir çox ölkəsində var. Amma müasir rəqabət artıq yalnız limanın dərinliyi və ya kranların sayı uğrunda getmir.
İndi mübarizə informasiyanın emal sürəti uğrunda gedir.
Yük, onun marşrutu, gömrük rəsmiləşdirilməsi və növbəti nəqliyyat halqası barədə məlumat konteynerin özündən əvvəl daxil olursa, dəhliz üzrə keçid müddəti prinsipial şəkildə azalır.
Azərbaycan da məhz belə sistem qurur.
Bakı Orta Dəhlizin əsas oyunçularını bir masa arxasına toplayır
Bakıda keçirilən konfransda Aktau, Kurık, Türkmənbaşı, Poti və Batumi limanlarının rəhbərləri bir araya gəldilər.
Əslində, Orta Dəhlizin mərkəzi hissəsindəki dəniz infrastrukturu, Xəzərin şərq sahilindən Qara dənizə qədər olan əsas limanlar bir masa arxasında təmsil olundu.
Bu, mühüm diplomatik nəticədir.
Nəqliyyat dəhlizini bir ölkənin gücü ilə yaratmaq mümkün deyil. Dəhliz yalnız o zaman effektiv işləyir ki, müxtəlif dövlətlərin limanları, dəmir yolları, sərhəd xidmətləri və logistika operatorları sinxron fəaliyyət göstərsin.
Azərbaycan tədricən məhz bu sinxronlaşmanın baş verdiyi platformaya çevrilir.
2026-cı ilin ilk səkkiz ayı üzrə ilkin göstəricilər dinamikanı təsdiqləyir: Bakı Limanının Türkmənistan limanları ilə yük dövriyyəsi 34,6 faiz, Qazaxıstan limanları ilə isə 6 faiz artıb.
Türkmənistan istiqamətinin sürətli inkişafı xüsusilə diqqət çəkir.
Bu, yük bazasının coğrafiyasını genişləndirir, Xəzərin iki sahili arasındakı əlaqələri gücləndirir və Azərbaycanı Mərkəzi Asiya dövlətləri üçün təbii qərb çıxışına çevirir.
Çin amili həlledici rol oynamağa başlayır
Bakı konfransında ən diqqətçəkən çıxışlardan biri Çinin Lianyungang limanının nümayəndəsi Cian Veyə məxsus idi.
Rəqəmlər öz sözünü deyir.
Aktau üzərindən Transxəzər marşrutu ilə konteyner daşımaları 2023-cü ildəki 16,4 min TEU-dan 2025-ci ildə 65,3 min TEU-ya yüksəlib.
Cəmi iki ildə, demək olar ki, dördqat artım.
2026-cı ilin yanvar-iyul aylarında daşımalar daha 18 faiz artaraq 41,8 min TEU-ya çatıb.
Amma bundan da vacibi Çin tərəfinin "Azərbaycan Dəmir Yolları" və Bakı Limanı ilə birgə "Liman-Xorqos-Aktau-Bakı" informasiya zənciri yaratmaq təşəbbüsüdür.
Bu, artıq əməkdaşlığın tamam başqa mərhələsidir.
Söhbət təkcə konteynerlərin fiziki daşınmasından getmir. Çin, Mərkəzi Asiya, Xəzər və Azərbaycan arasında yük hərəkətinin vahid rəqəmsal məkanının formalaşdırılmasından gedir.
Sarı dəniz sahilində yerləşən Çin limanı öz məlumat sistemlərini Bakı infrastrukturu ilə inteqrasiya etməyə hazırdırsa, bu o deməkdir ki, Orta Dəhlizə artıq eksperimental alternativ kimi baxılmır.
O, uzunmüddətli Avrasiya logistikasının tərkib hissəsinə çevrilir.
Azərbaycan Mərkəzi Asiyanın dəniz qapısına çevrilir
Qazaxıstan Dünya okeanına çıxışı olmayan ölkələr arasında ərazisinə görə dünyanın ən böyük dövlətidir.
Özbəkistan isə okeana çatmaq üçün ən azı iki başqa dövlətin ərazisindən keçməli olan dünyadakı azsaylı ölkələrdən biridir.
Bu iqtisadiyyatlar üçün qərb bazarlarına etibarlı çıxış strateji əhəmiyyət daşıyır.
Ən perspektivli marşrutlardan biri isə Xəzər, Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyədən keçir.
Bu sistemdə Ələtin əhəmiyyəti adi milli liman anlayışını çoxdan aşır.
O, Mərkəzi Asiyanın qərb qapısına çevrilir.
Buna görə də Azərbaycanın Özbəkistan, Qazaxıstan, Qırğızıstan və Türkmənistanla əməkdaşlığının genişlənməsinə Bakının nəqliyyat siyasətindən ayrı baxmaq olmaz.
Burada iqtisadiyyat, diplomatiya və infrastruktur eyni məntiqə xidmət edir.
Siyasi tərəfdaşlıqlar olmadan limanlar bütün potensialını aça bilməz.
Nəqliyyat infrastrukturu olmadan siyasi tərəfdaşlıqlar isə deklarasiyadan o yana keçməz.
Azərbaycan bu iki xətti birləşdirir.
Bakı Xəzərin çağırışını qabaqcadan qarşılayır
Xəzər dənizinin səviyyəsinin aşağı düşməsi bütün sahilyanı dövlətlərə təsir edən obyektiv regional prosesdir.
Amma burada prinsipial olan başqa məqamdır: Azərbaycan problemi ört-basdır etmir və onun böhrana çevrilməsini gözləmir.
Məsələ artıq aidiyyəti qurumlar, gəmiçilik şirkətləri və beynəlxalq təşkilatlar səviyyəsində müzakirə olunur.
Dərinləşdirmə işləri aparılır, infrastrukturun gələcək uyğunlaşdırılması zərurəti təhlil edilir, yeni texniki həllər tətbiq olunur.
Bu da dövlət idarəçiliyinin keyfiyyətini göstərən başqa bir göstəricidir.
Güclü infrastruktur siyasəti riskləri inkar etmək deyil, onlara qabaqcadan hazırlaşmaq bacarığıdır.
Ələt Limanı genişlənmə və texnoloji modernləşmə imkanları nəzərə alınmaqla tikilib. Buna görə də regional təbii dəyişikliklər onun gələcəyini şübhə altına alan amil deyil, mühəndis uyğunlaşması tələb edən məsələ kimi qiymətləndirilir.
Üstəlik, Azərbaycan bu problemi bütün Xəzəryanı dövlətlərin əməkdaşlıq mövzusuna çevirməyə çalışır.
Hörmüz Orta Dəhlizin çəkisini daha da artırdı
Hörmüz boğazı ətrafındakı hadisələr Bakının uzun illərdir həyata keçirdiyi siyasətin əhəmiyyətini daha da artırdı.
Dünya üzrə neft tədarükünün böyük hissəsi ənənəvi olaraq Hörmüzdən keçib. Bu zonada baş verən istənilən ciddi böhran qlobal şirkətləri logistika risklərini yenidən hesablamağa məcbur edir.
Alternativ quru və multimodal marşrutlar strateji aktivə çevrilir.
Orta Dəhliz isə bu transformasiyanın əsas qazananlarından biri olur.
Onun xətti sadədir:
Çin - Qazaxıstan - Xəzər - Azərbaycan - Gürcüstan - Türkiyə - Avropa.
Bu sistemin mərkəzində Bakı dayanır.
Azərbaycan bu üstünlüyü nə təsadüfən, nə də təkcə coğrafi mövqeyinə görə əldə edib.
Coğrafiya həmişə burada olub.
Dəyişən başqa şeydir: dövlət həmin coğrafiyanı iqtisadi dəyərə çevirməyə imkan verən infrastrukturu qurub.
Azərbaycan marşrutu neft üçün də işləyir
Ölkənin nəqliyyat rolu yalnız konteynerlərlə məhdudlaşmır.
2026-cı ilin yanvar-avqust aylarında "KazTransOil" Aktau vasitəsilə 2,384 milyon ton neft yola salıb. Bu həcmin bir milyon tondan çoxu Bakı-Tbilisi-Ceyhan marşrutu ilə nəql edilib.
Əvvəlki illə müqayisədə artım təxminən 12 faiz təşkil edib.
Bu da Azərbaycanın universal enerji və nəqliyyat qovşağına çevrildiyini göstərən daha bir göstəricidir.
Qazaxıstan əlavə və müstəqil ixrac marşrutu əldə edir.
Azərbaycan öz infrastrukturunun rolunu gücləndirir.
Avropa əlavə təchizat mənbələri qazanır.
Qarşılıqlı faydaya əsaslanan regional bağlantı məhz belə görünür.
Qərb tərəfdaşlarının "Şahdəniz" yatağı ilə bağlı mövqeyi də diqqətçəkəndir. Ayrı-ayrı iştirakçılar ətrafındakı sanksiya məhdudiyyətlərinə baxmayaraq layihənin sabit fəaliyyətini qorumağa imkan verən qərarlar Azərbaycanın enerji infrastrukturunun beynəlxalq bazarlar üçün strateji dəyərini bir daha göstərir.
Ələt okean nəhəngləri ilə yarışmır
Bəzən Orta Dəhlizin potensialını dünyanın ən böyük okean limanları ilə birbaşa müqayisə etməyə çalışırlar.
Belə müqayisənin özü düzgün deyil.
Ələtin məqsədi Şanxayı, Sinqapuru və ya Rotterdamı əvəz etmək deyil.
Onun vəzifəsi daha konkret, indiki geosiyasi şəraitdə isə müstəsna dərəcədə vacibdir: ənənəvi istiqamətlərin müharibə, sanksiya, blokada və siyasi risklərlə üzləşdiyi şəraitdə etibarlı transkontinental marşrut təmin etmək.
Orta Dəhlizin dəyəri məhz onun dayanıqlığındadır.
Dünya iqtisadiyyatı getdikcə daha çox anlayır ki, pul təkcə ucuz logistikaya deyil, zəmanətli logistikaya da xərclənir.
Azərbaycan üçün tarixi fürsət də məhz burada yaranır.
Zəngəzur istiqaməti imkanları genişləndirəcək
Azərbaycanın strateji nəqliyyat xəritəsi genişlənməkdə davam edir.
Gələcəkdə əsas elementlərdən biri Zəngəzur üzərindən Naxçıvana, oradan isə Türkiyəyə çıxan marşrut olacaq.
Bu xətt tam fəaliyyətə başladıqdan sonra Xəzər üzərindən daxil olan yüklər daha bir qərb istiqaməti əldə edəcək.
Bu, prinsipial əhəmiyyət daşıyır.
Logistika qovşağının alternativ istiqamətləri nə qədər çoxdursa, onun dəyəri də bir o qədər yüksəkdir.
Bu gün Ələtdən çıxan yük Gürcüstan və Türkiyə istiqamətində hərəkət edə bilir. Perspektivdə daha bir quru marşrutunun əlavə olunması bütün sistemin dayanıqlığını artıracaq.
Beləliklə, Bakı tək bir dəhliz deyil, dəhlizlər şəbəkəsi yaradır.
Müasir dünyada dövlətin logistika gücünü ayrı-ayrı yollar deyil, məhz şəbəkələr müəyyənləşdirir.
Bir vaxtlar marşrutların yan keçdiyi ölkə özü marşruta çevrildi
Cəmi bir neçə onillik əvvəl Azərbaycan əsasən Xəzərin qərb sahilində yerləşən neft hasilatçısı ölkə kimi qəbul olunurdu.
Bu təsəvvür artıq çoxdan köhnəlib.
Azərbaycan Avrasiyanın iri nəqliyyat-logistika mərkəzlərindən birinə çevrilir.
Ələtdəki Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı bu transformasiyanın başlıca rəmzlərindən biridir.
Amma məsələ yalnız limanda deyil.
Onun arxasında bütöv bir sistem dayanır: dəmir yolları, avtomagistrallar, Bakı-Tbilisi-Qars xətti, enerji boru kəmərləri, Ələt Azad İqtisadi Zonası, yük axınlarının rəqəmsallaşdırılması, beynəlxalq sazişlər və fəal nəqliyyat diplomatiyası.
Bu elementlərin hamısı illərlə qurulub.
Ona görə də Azərbaycanın indiki rol artımını yalnız Hörmüz böhranı, Qırmızı dənizdəki qeyri-sabitlik və ya şimal marşrutlarına qoyulan məhdudiyyətlərlə izah etmək olmaz.
Böhranlar sadəcə Bakının onlardan xeyli əvvəl qurmağa başladığı sistemi daha görünən etdi.
Ələtin əsas kapitalı etimaddır
Dünya logistikasında elə bir parametr var ki, onu nə kranların sayı, nə də körpünün uzunluğu ilə ölçmək mümkündür.
Bu, etimaddır.
Yük sahibi bilməlidir ki, konteyner sərhəddən vaxtında keçəcək.
Operator əmin olmalıdır ki, qatar gecikmədən xəttə veriləcək.
Xarici tərəfdaş anlamalıdır ki, yolun ortasında qaydalar dəyişməyəcək.
İnvestor qarşısında dövlətin illər sonranı nəzərdə tutan strategiyasını görməlidir.
Azərbaycanın çəkisinin durmadan artmasının səbəblərindən biri də budur.
Ölkə siyasi sabitlik, nəqliyyat siyasətində proqnozlaşdırıla bilmə və iri infrastruktur layihələrini reallaşdırmaq bacarığı nümayiş etdirir.
Bir vaxtlar limanın Bakının mərkəzindən Ələtə köçürülməsi qərarı həddindən artıq iddialı görünə bilərdi.
Bu gün isə aydın olur ki, miqyas düzgün hesablanıb.
2027-ci ilin sonuna limanın konteyner gücü 300 min TEU-ya yaxınlaşmalıdır.
Amma bu rəqəmin mənası sadə statistikadan qat-qat genişdir.
Onun arxasında Azərbaycanın sadəcə tranzit ərazi olmaqdan çıxaraq marşrutları özü formalaşdıran dövlətə çevrilməsi dayanır.
Son illərin əsas dəyişimi də elə budur.
Ələt artıq sadəcə yük qəbul etmir.
Ələt Avrasiyanın xəritəsini dəyişir.
Müəllif: Malik Məlikov (Milli.Az redaktor)