Milli.Az "Baku Network"da dərc olunmuş məqaləni təqdim edir:
Dünyada miqrantların sayı 304 milyon nəfərə çatıb. Tramp, Meloni və Brexit memarları isə axını dayandırmaq əvəzinə onu sadəcə yenidən formalaşdırıblar. Çünki əsas sual çoxdan "ölkəyə neçə nəfər buraxaq?" deyil. Əsas məsələ "kimə işləmək imkanı verək?" sualıdır.
2026-cı ilin sentyabr ayının sonunda ABŞ Dövlət Departamenti 2026-cı maliyyə ili üçün qaçqınların qəbulu planını təsdiqlədi: cəmi 7500 nəfər. Bu, 1980-ci ildən qüvvədə olan proqramın tarixində ən aşağı həddir. Həmin vaxt, Cimmi Karterin prezidentliyi dövründə ABŞ hər il orta hesabla 95 min qaçqın qəbul etməyi nəzərdə tuturdu.
Dərc olunan sənədə əsasən, kvotanın demək olar ki, hamısı Cənubi Afrikadan olan ağdərili afrikanerlərə ayrılmalı idi. Donald Tramp onları ölkədə qaradərili çoxluğun diskriminasiyasına məruz qalan qrup kimi təqdim etmişdi. Halbuki bu iddianı həm Cənubi Afrika hökuməti, həm də afrikaner icmasının öz liderləri rədd etmişdilər.
Formal baxımdan bu, miqrasiyaya qarşı qələbə kimi görünür. Əslində isə söhbət tamam başqa şeydən gedir: müasir anti-miqrasiya siyasəti artıq miqrasiya axınını dayandırmağa yox, onu konkret ideoloji məqsədə uyğun yenidən yığmağa xidmət edir.
Belə qərarın motivlərini anlamaq çətin deyil. Əsas təkan 2025-ci ilin yanvarında Cənubi Afrikada qəbul olunan, torpaqların "ictimai maraqlar naminə" özgəninkiləşdirilməsini nəzərdə tutan qanun oldu. Bu mexanizm aparteid dövrünün irsini aradan qaldırmaq məqsədi daşıyırdı. Çünki ölkə əhalisinin təxminən 7 faizini təşkil edən ağdərili azlıq hələ də kənd təsərrüfatı torpaqlarının təxminən dörddə üçünə nəzarət edir.
Siril Ramafosanın hökuməti vurğulayır ki, indiyədək bircə torpaq sahəsi də müsadirə edilməyib. Trampın ən yaxın məsləhətçilərindən biri, Cənubi Afrika əsilli milyarder İlon Mask isə illərdir uşaqlığını keçirdiyi ölkədə guya "ağdərililərin soyqırımı" baş verdiyi tezisini tirajlayır.
Məhz onun açıq çıxışlarından sonra Vaşinqton Pretoriyaya yardımı dondurdu, daha sonra isə afrikanerlərin müraciətlərinə prioritet qaydada baxılması barədə göstəriş verdi. İlk köçürülənlər cəmi üç aya qaçqın statusu aldılar. Halbuki digər kateqoriyalar üçün bu prosedur adətən il yarımdan iki ilə qədər çəkir.
2025-ci ilin noyabrında Tramp Yohannesburqda keçirilən G20 sammitini boykot etdi və növbəti "Böyük iyirmilik" görüşünün Mayamidə, özünə məxsus kurortda keçiriləcəyini açıqladı. Bu, Pretoriya ilə nümayişkaranə siyasi qopuş idi. Miqrasiya siyasəti isə burada ABŞ administrasiyasının ən nüfuzlu məsləhətçilərindən birinin şəxsi baxışlarının birbaşa davamına çevrildi.
304 milyon miqrant: siyasi vədləri alt-üst edən rəqəmlər
Qlobal statistika siyasətçilərin görməzdən gəlməyə üstünlük verdiyi bir qanunauyğunluğu təsdiqləyir.
BMT-nin Əhali Bölməsinin məlumatına görə, 2024-cü ilin ortalarında beynəlxalq miqrantların, yəni doğulduğu ölkədən kənarda yaşayan insanların sayı 304 milyona çatıb.
1990-cı ildə bu rəqəm 154 milyon idi. Yəni mütləq rəqəmlərlə artım demək olar ikiqatdır. Amma dünya əhalisinə nisbətdə dəyişiklik o qədər də dramatik deyil: 2,9 faizdən 3,7 faizə.
Eyni dövrdə demək olar ki, hər iri demokratiya ölkəyə gələnlərin sayını radikal şəkildə azaltmağı vəd edən ən azı bir lider seçib. Nəticə isə hər yerdə təxminən eynidir: rəqəmlər aşağı düşmür, sadəcə axın başqa istiqamətlərə yönəlir.
Tramp, Meloni, Brexit: üç sərt kurs, bir paradoksal nəticə
Donald Trampın ilk prezidentlik dövrü, 2017-2021-ci illər, bu cür yenidənqurmanın ən aydın nümunələrindən biri oldu.
Barak Obama qaçqınların illik qəbul limitini 110 min nəfər müəyyən etmişdi. Tramp bu göstəricini mərhələli şəkildə azaltdı: 2017-ci ildə 50 minə, 2018-ci ildə 45 minə, 2019-cu ildə 30 minə, 2020-ci ildə 18 minə, 2021-ci ildə isə həmin dövr üçün rekord minimum olan 15 minə.
Bununla yanaşı, qanuni əmək və ailə miqrasiyası xeyli az dərəcədə gerilədi, cənub sərhədindən qeyri-qanuni keçidlərin sayı isə həmin dövrdə artdı.
2022-ci ilin oktyabrında sərt anti-miqrasiya ritorikasının dalğasında İtaliyanın baş naziri olan Corca Meloni də əks effektlə üzləşdi. 2023-cü ilin avqustunun ortalarınadək ölkəyə dəniz yolu ilə 101 mindən çox miqrant gəldi. Bu, 2022-ci ilin eyni dövrü ilə müqayisədə təxminən iki dəfə, 2021-ci illə müqayisədə isə demək olar üç dəfə çox idi.
2022-ci ilin yekununda İtaliya 105 129 nəfər qəbul etmişdi. Bir il əvvəl bu rəqəm 67 477 idi. Ölkə Avropaya qeyri-qanuni yollarla keçən miqrantlar üçün əsas tranzit məntəqələrindən biri olaraq qaldı.
Bəlkə də ən paradoksal nəticəni Brexit verdi.
2016-cı il referendumu böyük ölçüdə avropalıların sərbəst hərəkətinə etiraz səsi idi. Böyük Britaniya Avropa İttifaqından çıxdıqdan sonra Aİ vətəndaşlarının xalis miqrasiyası doğrudan da kəskin azaldı.
Amma seçiciyə "sərhədlər üzərində nəzarəti geri qaytaracağıq" vədi verən hökumət nəticədə sərhədləri başqa ölkələrdən gələnlər üçün daha geniş açdı.
2022-ci ildə Böyük Britaniyada xalis miqrasiya rekord həddə, 606 min nəfərə çatdı. Ölkəyə gələnlərin 925 mini Aİ-yə daxil olmayan ölkələrin vətəndaşları, cəmi 151 mini isə Avropa İttifaqı vətəndaşları idi.
Müqayisə üçün, referendumdan bir il əvvəl, 2015-ci ildə xalis miqrasiya 329 min nəfər təşkil edirdi.
Rusiya hakimiyyəti də oxşar məntiqlə hərəkət edir, sadəcə istiqamət fərqlidir. Kreml Mərkəzi Asiyadan gələnlərə qarşı anti-miqrant kampaniyasını qızışdırdığı halda, daha uzaq və mədəni baxımdan Rusiyaya daha yad ölkələrdən gələnlər üçün giriş prosedurlarını sadələşdirir.
Yəni məqsəd miqrasiyanı azaltmaq deyil, bir axını digəri ilə əvəz etməkdir.
Hasarların əsas düşməni demoqrafiyadır
Bu siyasi manevrlərin arxasında heç bir prezidentin, baş nazirin və ya parlamentin sərəncamla ləğv edə bilməyəcəyi sadə demoqrafik hesab dayanır.
İnkişaf etmiş iqtisadiyyatlar özlərinə yeni işçi qüvvəsi hazırlaya bildiklərindən daha sürətlə qocalırlar. Doğum səviyyəsi aşağı düşür, pensiyaçıların sayı artır, tikinti, kənd təsərrüfatı, logistika və səhiyyədə isə vakansiyalar dolmur.
Beynəlxalq Miqrasiya Təşkilatı əvvəlki hesabatlarında 2050-ci ilədək dünyada miqrantların sayının 400 milyonu ötəcəyini proqnozlaşdırırdı.
BMT-nin demoqrafik proqnozlarına söykənən daha konservativ ekonometrik modellər isə daha aşağı rəqəm verir: dünya əhalisinin təxminən 3,5 faizi, yəni təqribən 340 milyon nəfər.
60 milyonluq fərq uzunmüddətli proqnozların nə qədər qeyri-müəyyən olduğunu açıq göstərir. Çünki hesablamalar bu gün dəqiq proqnozlaşdırılması demək olar mümkün olmayan dəyişənlərdən asılıdır: iqlim miqrasiyası, münaqişələrin gələcək trayektoriyası, Saharaaltı Afrikada demoqrafik partlayış.
Amma bir məsələdə demək olar bütün qiymətləndirmələr üst-üstə düşür: işçi qüvvəsinə struktur tələbat qaldıqca miqrasiya axını azalmaq yox, artmaq istiqamətində gedəcək.
Miqrantların öz ölkələrinə rəsmi pul köçürmələri 2024-cü ildə təxminən 905 milyard dollara çatdı. Bu məbləğ dünyanın əksər ölkələrinin ÜDM-indən böyükdür və miqrasiyanı planetdə kapitalın yenidən bölüşdürülməsinin ən iri kanallarından birinə çevirir.
İsveç paradoksu: kağız üzərində maksimum inteqrasiya, praktikada minimum nəticə
Əgər miqrasiya axınını dayandırmaq mümkün deyilsə, əsas sual artıq başqadır: gələnləri necə qəbul etməliyik ki, bunun nəticəsi cinayətkarlığın artması, gettolar və bütövlükdə sistemə qarşı seçici qəzəbi olmasın?
Burada faktlar siyasi debatların özündən daha təəccüblü mənzərə yaradır.
İnteqrasiyanın uğuru nə sosial proqramların səxavəti, nə də sərhəd nəzarətinin sərtliyi ilə güclü əlaqə göstərir.
Avropada Miqrant İnteqrasiyası Siyasəti İndeksi, MIPEX üzrə ən yüksək nəticəyə malik İsveç, son yenilənmədə 100 üzərindən 86 bal toplayıb. Məlumatlar Berlindəki Fridrix Ebert Fondu və indeksin koordinatoru Tomas Haddlstona aiddir.
Amma İsveç inkişaf etmiş ölkələr arasında miqrantların inteqrasiyası baxımından ən problemli nəticələrdən bəzilərini göstərir.
Miqrantlar yerli isveçlilərlə müqayisədə daha çox cinayət törədir, daha az gəlir əldə edir, daha az vergi ödəyir, onların uşaqları isə məktəb göstəricilərində geri qalırlar. İnteqrasiya proqramlarının iqtisadi səmərəsinin özünü doğrultması onilliklər çəkir.
İspaniyada isə 2024-cü ilin əvvəlinə xaricdə doğulan əhalinin payı təxminən 18 faizə çatıb. Eurostatın məlumatına görə, buraya üçüncü ölkələrin 7,2 milyon vətəndaşı və Aİ ölkələrinin 1,6 milyon vətəndaşı daxildir.
Bu göstərici İsveçlə müqayisəolunandır. Amma İspaniyanın MIPEX göstəricisi və inteqrasiyaya çəkdiyi xərclər xeyli aşağıdır.
Buna baxmayaraq, miqrantlarla yerli əhali arasında gəlir, məşğulluq və təhsil fərqi daha azdır. Miqrasiya ölkədə işsizliyin azalmasına və adambaşına düşən ÜDM-in yüksəlməsinə də töhfə verib.
Ən kəskin nümunə isə Rusiyadır. Avropada MIPEX göstəricisi ən aşağı olan ölkələrdən birində miqrantlar, mövcud məlumatlara əsasən, yerli sakinlərdən təxminən bir yarım dəfə az cinayət törədirlər və məşğulluq səviyyələri də müqayisəolunandır.
Müavinət yox, iş: cinayətkarlığı əslində nə azaldır
Bu tapmacanın cavabı dövlətin nə qədər səxavətli olmasında deyil. Əsas məsələ üç amildən asılıdır: əmək bazarına çıxış, miqrasiya axınının tərkibi və dövlət institutlarının diskriminasiyanın qarşısını almaq qabiliyyəti.
Məşğulluq istənilən sosial qrupda kriminal davranışın ən mühüm proqnozlaşdırıcılarından biridir.
İşsiz insanlar "yaşamaq üçün cinayət" adlandırılan əməllərə, oğurluq, skvottinq, qanuni gəliri əvəz edən kölgə şəbəkələrinə qoşulma kimi hallara daha tez yönəlirlər.
Dünyadakı miqrantların təxminən 60 faizi məhz işləmək üçün köçür.
Əmək miqrantları arasında cinayətkarlıq adətən yerli əhalidən aşağı olduğuna görə, onların axını bir çox hallarda adambaşına düşən ümumi cinayət göstəricisini artırmır, əksinə aşağı sala bilir.
Rusiyada miqrantlar arasında kriminal statistikanın nisbətən aşağı olmasının səbəblərindən biri də budur. Ölkə demək olar ki, qaçqın qəbul etmir və əsasən əmək miqrasiyası ilə işləyir.
2014-cü ildən, Rusiyanın Krımı və Donetsk və Luqansk vilayətlərinin bir hissəsini işğal etməsi fonunda, güzəştli rejim, dərhal işləmək hüququ və sadələşdirilmiş vətəndaşlıq imkanı əldə edən ukraynalı qaçqınlar da cinayət statistikasında ayrıca problemli qrup kimi demək olar görünmür.
Britaniyaya gələn müxtəlif miqrasiya dalğalarının müqayisəsi bu qanunauyğunluğu birbaşa təsdiqləyir.
1990-cı illərin sonu və 2000-ci illərin əvvəllərində sığınacaq üçün müraciət edənlərə işlə bağlı qərar verilənədək işləmək qadağan olunurdu. Nəticədə əmlak cinayətlərində artım qeydə alındı.
2004-2007-ci illərdə Aİ-yə qoşulan on yeni ölkədən gələnlər isə dərhal işləmək hüququ əldə etdilər və əksinə, cinayət səviyyəsində cüzi azalma müşahidə olundu.
İtaliyada Bolqarıstan və Rumıniya Aİ-yə qoşulduqdan sonra onların vətəndaşlarının statusunun leqallaşdırılması həmin qruplar arasında "yaşamaq üçün cinayətlərin" sayını iki dəfə azaltdı.
Amma bu effekt yalnız ölkənin sənayeləşmiş şimalında müşahidə olundu. Cənubda miqrantlar onsuz da kənd təsərrüfatında qeyri-rəsmi şəkildə işləyirdilər və nəticə sıfıra yaxın oldu.
Almaniyada məhkəmə qaçqınların iş icazəsini gözləmə müddətini azaltmaqla iqtisadçılar üçün faktiki təbii eksperiment yaratdı.
İşləmək icazəsini yeddi ay daha gec alanların iş tapmaq ehtimalı 20 faiz bəndi aşağı idi. Bu fərqin aradan qalxması isə yalnız on ildən sonra baş verdi.
Tədqiqatçıların hesablamalarına görə, Suriya miqrasiya böhranı dövründə Avropa İttifaqına gələn qaçqınların işləməsinə qoyulan məhdudiyyətlər Aİ iqtisadiyyatına 37,6 milyard avro ÜDM itkisinə başa gəlib.
Avropa əmək hüququndan danışır, amma özü baryer yaradır
Qaçqınlar və sürgün olunanlarla bağlı Avropa Şurasının hesabatı bəyanatlarla reallıq arasındakı sistemli uçurumu göstərir.
Onlarla Avropa direktivi işləmək hüququnu fundamental insan hüququ adlandırır və qaçqınlara əmək bazarına mümkün qədər tez çıxış verilməsini tələb edir.
Praktikada isə dövlətlər bir-birindən mürəkkəb maneələr qururlar.
Niderlandda 2021-ci ildə sığınacaq üçün müraciət edən 26 520 nəfərdən cəmi 590 nəfər real şəkildə iş icazəsi ala bilib.
Macarıstanda müvəqqəti yaşayış icazəsi cəmi üç ay müddətinə verilir. Nəticədə işəgötürən qaçqının sənədlərini dönə-dönə yeniləməli olur. Bu isə biznesi belə əməkdaş götürməkdən əvvəldən soyudur.
Yunanıstanda əməkhaqqını almaq üçün bank hesabı aça bilən qaçqınların payı cəmi 3 faiz olub.
İrlandiya isə üçüncü ölkələrdən gələn miqrantların məşğulluq səviyyəsinin yerli əhalidən yüksək olduğu səkkiz Aİ ölkəsindən biridir.
Bu qrupa ukraynalılar üçün sadələşdirilmiş rejimin qüvvədə olduğu Polşa və Çexiya, eləcə də keçmiş müstəmləkələrdən gələnlər üçün xüsusi qaydaları saxlayan Portuqaliya da daxildir.
Belə baryerlərin məntiqi adətən təsadüfi olmur.
Hökumətlər bir tərəfdən sığınacaq istəyənlərə qarşı sərt görünmək istəyir, digər tərəfdən isə seçicinin gözündən daha uzaq qalan əmək miqrasiyası kanallarını açıq saxlayırlar: mövsümi vizalar, ixtisaslı mütəxəssislər üçün proqramlar, "dövri miqrasiya" sazişləri və sair.
Qaçqınların əmək bazarına çıxışına yaradılan maneələr də bu mənada sayın real şəkildə idarə olunması aləti deyil.
Bu, ictimai şüurda iki axını bir-birindən ayırmaq üsuludur: "arzuolunmaz" sığınacaq axtaranlar və "lazım olan" işçi qüvvəsi.
Halbuki praktikada bu iki qrupun nümayəndələri çox vaxt eyni ölkələrdən gəlirlər.
Məhz belə bölgü hökumətlərə eyni anda əmək miqrantlarının qəbulunu artırmağa və qaçqınlara qarşı "qapılar bağlıdır" ritorikasını qorumağa imkan verir.
Seçici isə bu ziddiyyəti çox vaxt görmür.
Amerika böhranı: tarix cənub sərhədindən geri qayıdanda
ABŞ məsələsinin öz tarixçəsi var və burada siyasətin çəkisi iqtisadiyyatdan daha böyükdür.
Onilliklər ərzində Latın Amerikası, Yaxın Şərq və Afrikadan gələn miqrantlar ABŞ-a Avropa ilə müqayisədə daha sürətli inteqrasiya olunublar. Qaçqınların məşğulluq göstəricisi də əmək miqrantlarından ciddi şəkildə geri qalmayıb.
Vəziyyət 2010-cu illərdə dəyişdi.
Honduras, Salvador, Qvatemala və Venesueladan gələn sığınacaq axtaranların kütləvi axını ABŞ-ın cənub sərhədinə yönəldi.
Bu böhran birbaşa Soyuq müharibənin mirasıdır.
1980-ci illərdə ABŞ-ın Mərkəzi Amerikaya müdaxilələri və avtoritar rejimlərə dəstəyi onilliklərlə davam edən qeyri-sabitliyin bünövrəsini qoydu. Daha sonra vəziyyəti ABŞ-ın özündən regiona gedən qeyri-qanuni silah axını daha da ağırlaşdırdı.
BMT Qaçqınlar üzrə Ali Komissarlığının proqramı ilə köçürülən qaçqınlardan fərqli olaraq, sığınacaq istəyənlər müraciətləri təsdiqlənənədək dərhal işləmək hüququ əldə etmirlər.
Nəticədə onların inteqrasiya göstəriciləri daha zəif oldu, ştatların və bələdiyyələrin büdcə yükü isə artdı.
Burada vacib bir qeyd də etmək lazımdır.
Qaçqınlarla əmək miqrantları arasındakı fərqi yalnız bürokratiya ilə izah etmək olmaz.
Qaçqın iqtisadi miqrantdan fərqli olaraq ölkəni əvvəlcədən seçmir, köçə hazırlaşmır, qaçış zamanı sənədlərini, əmlakını və peşə əlaqələrini itirə bilir.
Tədqiqatlarda buna "qaçqın fərqi" deyilir.
Yəni əmək bazarına bərabər çıxış olduğu halda belə, qaçqınların inteqrasiya tempi uzun müddət aşağı qala bilər.
Qaçqınların diasporası olmayan, iqtisadi baxımdan depressiv bölgələrə inzibati qaydada yerləşdirilməsi, keçirdikləri travma və illərlə davam edən hüquqi qeyri-müəyyənlik bu effekti daha da gücləndirir.
Əmək məhdudiyyətləri problemi sıfırdan yaratmır. Sadəcə onsuz da miqrasiyanın ən mürəkkəb formalarından biri olan qaçqın inteqrasiyasını yumşaltmağa imkan vermir.
Niyə İsveç İspaniyaya uduzdu
Məhz burada İsveç modelinin uğursuzluğunun daha az görünən səbəbi ortaya çıxır: ölkənin öz imperiya keçmişinin quruluşu.
Britaniya, Fransa, İspaniya və Portuqaliya dənizaşırı koloniyalar qurduğu halda, İsveç Rusiya, Osmanlı və Avstriya-Macarıstan imperiyaları kimi Baltik hövzəsi ətrafında kontinental dövlət kimi inkişaf edib.
Vaxtilə ona tabe olmuş ərazilər, Finlandiya, Norveç, Baltik ölkələri, Almaniyanın bəzi bölgələri bu gün iqtisadi inkişaf səviyyəsinə görə İsveçdən ciddi şəkildə geri qalmırlar.
Ona görə də bu ölkələrin sakinlərinin kütləvi şəkildə Stokholma köçməsi üçün böyük motivasiya yoxdur.
İsveçin nə hazır diaspor bazası, nə də demoqrafik böhran zamanı üz tuta biləcəyi ucuz əmək qüvvəsi mənbəyi vardı.
Hakimiyyət boşluğu mövcud olan yeganə üsulla doldurdu: əsasən Suriya, İraq və Əfqanıstandan genişmiqyaslı qaçqın qəbulu ilə.
Bunlar mədəni və dil baxımından İsveçdən maksimum uzaq ölkələr idi.
Bu gün İsveç Avropada adambaşına ən çox qaçqın qəbul etmiş ölkədir.
Bu qərar ideoloji altruizmdən daha çox demoqrafik ehtiyacdan doğmuşdu və sonrakı inteqrasiya modelinin bütün trayektoriyasını müəyyənləşdirdi.
İspaniya isə eyni demoqrafik problemi başqa cür həll etdi.
Ölkədəki miqrantların təxminən 47 faizi Latın Amerikası mənşəlidir. Madrid bu ölkələrin bir çoxu ilə vizasız rejim saxlayır, ortaq dil üstünlüyü var, üstəlik Latın Amerikası ölkələrinin vətəndaşları cəmi iki il yaşadıqdan sonra İspaniya vətəndaşlığı almaq hüququ qazanırlar.
Daha 27 faiz Avropanın digər ölkələrindən gəlir.
Afrikadan gələnlərin payı isə cəmi 18 faizdir.
Oxşar məntiqdən Rusiya da istifadə edir. Mərkəzi Asiyada rus dilinin və mədəni təsirin qalması həmin regiondan gələn miqrantların uyğunlaşmasını asanlaşdırır.
ABŞ əsrlərlə Latın Amerikası ilə sıx əlaqələr formalaşdırıb.
Polşa və Çexiyaya isə onilliklər ərzində dil və mədəni baxımdan yaxın ukraynalılar köçüb.
Məhz buna görə müharibədən sonra Ukraynadan gələn qaçqınların sayında kəskin artım baş versə də, onların inteqrasiyası nisbətən problemsiz keçib.
Mədəniyyət yox, seçimdir: ölkəyə kimin gəlməsi hər şeyi həll edir
Mədəni yaxınlıq yeganə izah deyil və bütün fərqi yalnız bununla əlaqələndirmək sadələşdirmə olardı. Eyni dərəcədə mühüm amil seçilən insan kapitalının keyfiyyətidir.
ABŞ əsas miqrasiya ocaqlarından coğrafi baxımdan uzaqdır və ora gedib çatmağın özü müəyyən ilkin resurslar tələb edir. Ən kasıb təbəqələrin isə çox vaxt belə imkanları olmur.
Nəticədə ABŞ-da yaşayan Yaxın Şərq mənşəli miqrantların bakalavr diplomuna sahib olmaq ehtimalı orta amerikalı ilə müqayisədə iki dəfə yüksəkdir. Onların gəlirləri də ölkə üzrə orta göstəricini bir qədər üstələyir.
Avropada isə eyni millətlərin nümayəndələri daha çox aşağı ixtisaslı qastarbayter, qeyri-qanuni miqrant və ya qaçqın kimi gəliblər. Buna görə də həmin icmalar gəlir və kriminal statistika baxımından ən problemli qruplar sırasında yer alırlar.
ABŞ-dakı pakistanlı miqrantların gəlirləri ölkə üzrə orta göstəricidən yüksəkdir. Britaniyada isə pakistanlılar məşğulluq baxımından ən zəif sosial qruplardan birini təşkil edirlər.
Fərqin kökü tarixi seçimdədir. Britaniya hakimiyyəti 1950-1960-cı illərdə pakistanlı kəndliləri kütləvi şəkildə fabriklərdə işləmək üçün ölkəyə gətirmişdi. Daha sonra ailə birləşməsi proqramları ilə onların yaxınları da Britaniyaya köçdü.
Məşğulluqdakı fərqin bir hissəsi başqa amillərlə də bağlıdır. Britaniyada pakistanlı qadınlar həm mədəni ənənələr, həm də əmək bazarındakı diskriminasiya səbəbindən daha çox işçi qüvvəsindən kənarda qalırlar.
Bu, Avropadakı bir çox müsəlman diasporu üçün xarakterik tendensiyadır. Amma dünyanın digər regionlarında yaşayan oxşar icmalar üçün bunu universal qayda saymaq olmaz.
Ölçülə bilən diskriminasiya
Üçüncü amili, yəni qəbul edən ölkənin institutlarının miqrantlarla nə dərəcədə bərabər rəftar etməsini birbaşa ölçmək mümkündür.
Doqquz inkişaf etmiş ölkədə işə qəbul üzrə aparılmış 97 sahə eksperimentinin meta-analizi göstərib ki, "miqrant adı" olan CV-lərə qarşı ən yüksək diskriminasiya Fransa və İsveçdə qeydə alınır.
Üstəlik, bu diskriminasiya məhz həmin ölkələrə gələn əsas miqrant qruplarını, qaradərililəri və Yaxın Şərq mənşəli şəxsləri daha çox vurur.
İşə qəbul zamanı ən aşağı diskriminasiya səviyyəsi Almaniya, Norveç və ABŞ-da qeydə alınıb.
Amma tədqiqat müəllifləri mühüm bir məqama diqqət çəkirlər: CV seçimini nisbətən ədalətli qurmaq mümkün olsa belə, diskriminasiya çox vaxt sadəcə başqa mərhələyə keçir.
Məsələn, Almaniyada işə qəbul prosesi xeyli ədalətlənib. Amma miqrantların mənzil tapması hələ də sistemli şəkildə çətin olaraq qalır.
Bir pasport, ildə əlavə 5 min dollar
İsveçrə nümunəsi bəlkə də statusun tanınmasının pulla verilən dəstəkdən daha yaxşı işlədiyini göstərən ən təmiz sübutdur.
Bir sıra bələdiyyələrdə yaxın keçmişədək naturalizasiya müraciətlərinin taleyi yerli referendumlarla həll olunurdu.
Tədqiqatçılar səsvermədə çox cüzi fərqlə vətəndaşlıq alan miqrantlarla cəmi bir neçə səs çatmadığı üçün rədd cavabı alanları müqayisə ediblər.
Nəticə diqqətçəkəndir: vətəndaşlıq alanlar sonrakı 15 il ərzində orta hesabla ildə 5 min dollar daha çox qazanıblar.
Effekt ən çox marginallaşmış qruplarda, xüsusən Türkiyə və keçmiş Yuqoslaviyadan gələnlərdə, eləcə də aşağı maaşlı işçilərdə hiss olunub.
Başqa sözlə, insanın cəmiyyətin tamhüquqlu üzvü kimi institusional şəkildə tanınması konkret pula, bir çox sosial proqramdan daha etibarlı şəkildə çevrilir.
Miqrantlar silaha çevriləndə
Miqrasiyanın açıq şəkildə instrumental tərəfi də var. Siyasətçilər bu haqda adətən uca səslə danışmağa həvəs göstərmirlər.
2021-ci ilin payızında Aleksandr Lukaşenko rejimi Yaxın Şərqdən olan miqrantların kütləvi şəkildə Polşa, Litva və Latviya sərhədlərinə daşınmasını təşkil etdi.
Beləliklə, humanitar böhran Avropa İttifaqının sanksiyalarına cavab olaraq siyasi təzyiq alətinə çevrildi.
Bu, insan axınının təkcə sosial siyasət predmeti deyil, hibrid müharibənin silahına necə çevrilə biləcəyinin klassik nümunəsi idi.
Varşava buna sərhədyanı rayonlarda fövqəladə vəziyyət elan etməklə və Belarusla sərhəddə fiziki baryer tikməklə cavab verdi.
Beləcə, "instrumentallaşdırılmış miqrasiya" anlayışı Avropanın siyasi leksikonunda birdəfəlik möhkəmləndi.
Avropa İttifaqı da bənzər məntiqdən, sadəcə güzgü effekti ilə istifadə edir.
Tunis və Liviya ilə qeyri-qanuni miqrantların Avropaya çatmamış saxlanılması barədə razılaşmalar buna nümunədir.
Hüquq müdafiəçiləri həmin razılaşmaları kəskin tənqid edir. Çünki miqrantların zorakılıqda ittiham olunan strukturlara təhvil verilməsi halları barədə çoxsaylı iddialar var.
Beləliklə, Aİ daxilində seçiciyə ünvanlanan humanist ritorika Avropanın uzaq sərhədlərində kifayət qədər sərt çəkindirmə siyasəti ilə rahat şəkildə yanaşı mövcud ola bilir.
Növbəti onilliyin mənzərəsi artıq görünür
Yaxın onilliyin trayektoriyası seçkiqabağı şüarlardan göründüyündən daha proqnozlaşdırılandır.
Demoqrafik təzyiq parlamentdə kimin çoxluq təşkil etməsindən asılı olmayaraq yoxa çıxmayacaq.
Bu isə o deməkdir ki, liderlərin ritorikasından asılı olmayaraq ölkələr faktiki olaraq iki düşərgəyə bölünməkdə davam edəcək.
Birinci qrup, İspaniya, Polşa, Çexiya və müəyyən dərəcədə ABŞ, gələnləri əmək bazarına sürətlə qoşmağı və bundan ölçülə bilən iqtisadi qazanc götürməyi öyrənib.
İkinci qrup, İsveç, Fransa və böyük ölçüdə Almaniya, səxavətli sosial təminatın işə qəbul və mənzil bazarındakı bürokratik maneələrlə yanaşı mövcud olduğu modelin getdikcə artan qiymətini ödəməyə davam edəcək.
Əgər indiki tendensiya dəyişməsə, 2029-cu ilə yaxın gözlənilən növbəti iri MIPEX yenilənməsində İsveç böyük ehtimalla miqrantların formal hüquqları üzrə yenə reytinqin yuxarı pillələrində qalacaq.
Amma eyni vaxtda məşğulluq və gəlir göstəricilərindəki uçurum da aradan qalxmayacaq.
Çünki indeks real nəticəni müəyyən edən əsas məsələni sadəcə ölçmür.
ABŞ-da isə hazırkı administrasiyanın humanitar qəbul proqramını kəskin azaltmaq xətti iqtisadiyyatın işçi qüvvəsinə davam edən tələbi ilə toqquşacaq.
Böyük ehtimalla ölkə Trampın birinci prezidentliyi dövründə qarşılaşdığı problemlərlə yenidən üz-üzə qalacaq: icra fərmanlarına qarşı məhkəmə iddiaları, kənd təsərrüfatı və tikintidə işçi çatışmazlığı.
2027-2028-ci maliyyə illərinə doğru isə prosesin tədricən geriyə dönməsi mümkündür.
Çünki müəyyən mərhələdə işçi qüvvəsi çatışmazlığının siyasi və iqtisadi qiyməti sərt miqrasiya ritorikasından əldə olunan seçki dividendini üstələməyə başlayacaq.
Divarlar bir inzibati möhürə uduzur
XXI əsrin miqrasiya tarixində ən diqqətçəkən məqam budur ki, bu tarix əslində divarlar və hasarlar haqqında deyil.
Bu, bir həqiqəti ilk anlayanın qazandığı tarixdir: artıq sərhədi keçmiş insana işləməyi qadağan etmək onu dayandırmır.
Sadəcə həmin insanın qanuni maaş alan, vergi ödəyən qonşuya çevriləcəyi anı illərlə gecikdirir.
Alternativ isə kölgə iqtisadiyyatına daxil olmaq və bəzən oradan bir daha çıxa bilməməkdir.
Stokholmun Rusenqord məhəlləsində İsveçin MIPEX standartlarına görə bütün formal hüquqlara sahib olan yeniyetmə ilk işinə başlamaq üçün bələdiyyə komissiyasının qərarını gözlədiyi vaxt, eyni ildə Madridə gəlmiş latın amerikalı yaşıdı artıq ikinci ildir rəsmi işləyir, vergi ödəyir və bir neçə aydan sonra yerli seçkilərdə səs vermək hüququ qazanacaq.
Onların arasındakı fərq dövlətin nə qədər səxavətli olmasında deyil.
Məsələ sonda onlara hansı rəngdə pasport veriləcəyində də deyil.
Fərq cəmi bir inzibati möhürdədir.
O möhür insana iki ildən sonra yox, ölkəyə gəldiyi ilk həftədən işləməyə icazə verir.
Müəllif: Malik Məlikov (Milli.Az redaktor)