Avqustun 25-i səhər İrəvanda bir neçə onlarla ünvanda eyni vaxtda axtarışlarla başladı. Ermənistanın ikinci prezidenti Robert Köçəryan Milli Təhlükəsizlik Xidmətinin əməkdaşları tərəfindən öz evində saxlanıldı. Günortaya yaxın onu təcili tibbi yardım maşını ilə tibb mərkəzinə apardılar. Sabiq prezidentin ofisinin rəhbəri Baqrat Mikoyan siyasətçinin "halının pisləşdiyini" bildirdi, digər təfərrüatların isə həkim sirri olduğunu dedi. Bir neçə saat sonra Köçəryanın böyük oğlu Sedrak da barəsində qətimkan tədbirinin seçilməsi üçün məhkəməyə gətirildi.
2021-ci il avqustun 16-da Kəlbəcərdə dövlət bayrağının qaldırılması mərasimində Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev elə bir ifadə işlətmişdi ki, beş il sonra həmin sözlər tamam başqa məna kəsb edir. "Xocalı cəlladları Köçəryan, Sarkisyan, Ohanyan müharibə dövründə Qarabağa soxulmuşdular, orada idilər. Ancaq görəndə ki, müzəffər Azərbaycan Ordusu öz torpaqlarını qəhrəmancasına azad edir, qaçıb gizləndilər", deyə dövlət başçısı bildirmişdi. O vaxt bu sözlər onların beş il əvvəl döyüş meydanındakı davranışını təsvir edirdi. Bu gün isə həmin cümlə onların bütün siyasi karyerasına qoyulan diaqnoz kimi səslənir. Qaçmaq və gizlənmək. Öz ölkələrinin daxilində qurduqları sistem öz qurucularını yeməyə başlayanda bu klanın əlində qalan bütün arsenal bundan ibarətdir.
Cinayət işi Ermənistan Baş Prokurorluğu tərəfindən avqustun 24-də başlanıb. Hüquqi baxımdan işin nə Xocalı ilə, nə də işğalla əlaqəsi var. Otuz illik müharibə də ittiham aktında yer almır. Köçəryan və daha doqquz nəfər, o cümlədən Sedrak Köçəryan və Ermənistanın üçüncü prezidenti Serj Sarkisyan vəzifə səlahiyyətlərindən sui-istifadə etməkdə və xüsusilə külli miqdarda rüşvət almaqda ittiham olunurlar. İşdə ayrıca cinayət yolu ilə əldə edilmiş gəlirlərin leqallaşdırılması maddəsi də var. Korrupsiyaya Qarşı Mübarizə Komitəsinin versiyasına görə, keçmiş prezident 2001-2019-cu illərdə yaxın çevrəsi ilə əlbir olaraq qiymətli obyektləri dövlət mülkiyyətindən çıxarıb, formal sövdələşmələr zənciri ilə ailəyə bağlı şəxslərin adına keçirib. Söhbət bağışlama və saxta alqı-satqı müqavilələrindən, bəzi hallarda isə ərazinin tikintiyə verilib sonradan özgəninkiləşdirilməsindən gedir.
Sxem mücərrəd deyil, konkret ünvanlarla bağlıdır. Açaryan küçəsində 8,3 hektarlıq torpaq sahəsi 44,657 milyon drama alınıb. Sonradan burada Play City əyləncə mərkəzi yaradılıb, 2004-cü ilin noyabrında isə obyektin sahibi olan Fast Kart şirkətinin 50 faizi Sedrak Köçəryanın adına rəsmiləşdirilib. "Kaskad" kompleksinin yaxınlığındakı iki hektarlıq dövlət torpağı daha əlverişli sahə ilə dəyişdirilib, daha sonra həmin ərazi ilkin qiyməti 39,63 milyon dram olduğu halda 1,742 milyard drama satılıb.
Tsitsernakaberd şossesində yerləşən uşaq-gənclər tennis məktəbinə məxsus 29 min kvadratmetrlik torpaq sahəsi 12,267 milyon drama alınıb, ərazidə premium səviyyəli Orange Fitness klubu tikilib və burada da prezident oğlunun payı üzə çıxıb. Oxşar zəncir Vazgen Sarkisyan küçəsindəki Zabitlər evi və Nalbandyan küçəsindəki bina ilə bağlı da qurulub. İstintaqın versiyasına görə, bu mexanizm Köçəryana ümumi dəyəri 2,634 milyard dram olan 56 daşınmaz əmlak obyekti qazandırıb. İttiham tərəfi bunu inzibati qərarın qarşılığında verilmiş əmlak kimi qiymətləndirir.
Sedrak Köçəryanın adına 2001-2019-cu illərdə həyata keçirilmiş pul köçürmələri də ayrıca araşdırılır. Söhbət təxminən 144 milyard dramdan, 309 milyon dollardan, 77 milyon avrodan və 18 milyon Rusiya rublundan gedir.
Epizodlardan biri üzərində ayrıca dayanmağa dəyər. Çünki iddia edilən sxemin mahiyyəti ən çılpaq şəkildə məhz burada görünür. Admiral İsakov prospektində Müdafiə Nazirliyinə məxsus, bazar dəyəri təxminən 1,394 milyard dram olan torpaq sahəsi prezidentlə əlaqəli şirkətə az qala dörd dəfə ucuz qiymətə satılıb. İstintaqın versiyasına əsasən, bunun müqabilində Köçəryan 2006-cı ilin mayında "Toyota Yerevan" şirkətinin 30 faizlik payını əldə edib. İddia olunur ki, bu pay torpaq sövdələşməsinə yardım və Yaponiyanın avtomobil markasının Ermənistanda nümayəndəliyinin açılmasına göstərilən dəstəyin qarşılığı olub. Sonradan həmin pay Sedrak Köçəryanın adına keçirilib.
Hüquqşünasların dilində belə konstruksiya korrupsiya barterinin, demək olar, klassik nümunəsi sayılır: inzibati qərar aktivlə dəyişdirilir, nə vasitəçi var, nə də əməliyyatı bazar məntiqinə bürümək üçün ciddi kamuflyaj.
Burada başqa ölkənin təcrübəsini yada salmaq yerinə düşər. 2008-ci ildə Tayvanın keçmiş prezidenti Çen Şuybyan məhz öz oğlunun hesabları vasitəsilə pulların yuyulmasına görə təxminən iyirmi il həbs cəzası almışdı. Struktur baxımından Ermənistan işinə bənzəyən model idi. Sadəcə orada nə neft vardı, nə Qarabağ, nə də Avropa Şurası faktoru. Fərq bir məqamda idi: Tayvanda sistemi hərəkətə gətirən müstəqil məhkəmələr olmuşdu, axtarışlardan bir gün əvvəl hazırkı baş nazirin verdiyi bəyanat yox.
Çünki belə bir bəyanat həqiqətən də verilmişdi. Avqustun 24-də, saxlanılmalardan cəmi bir gün əvvəl Nikol Paşinyan parlament tribunasından hüquq-mühafizə orqanlarına müraciət edərək Köçəryanla Sarkisyanın qanunsuz yolla əldə etdikləri əmlakdan məhrum edilməsini tələb etmişdi. Ertəsi səhər güc strukturlarının əməkdaşları ünvanlara yollandılar. Müdafiə tərəfi üçün bundan əlverişli arqument tapmaq çətindir: dünən baş nazir göstəriş verdi, bu gün göstəriş icra olundu.
Ermənistanın institusional mədəniyyəti baxımından belə ardıcıllıq özlüyündə dağıdıcı təsir yaradır. Əmlakla bağlı işin əslində 2023-cü ildən hazırlanması da bu təsiri tam aradan qaldırmır. Həmin il məhkəmə Köçəryanın aktivləri üzərinə təminat tədbirləri qoymuş, prokurorluq isə təxminən 200 daşınmaz əmlak obyektinin müsadirəsi üçün iddia qaldırmışdı.
Paşinyan hökuməti ümumiyyətlə "qanunsuz" əmlakın dövlətə qaytarılmasını 2026-2031-ci illər üçün yeni proqramının əsas dayaqlarından birinə çevirib. Elan olunan hədəf 2 milyard dollara qədər aktivin geri qaytarılmasıdır. 2026-cı ilin avqustuna qədər, baş nazirin öz sözlərinə görə, dövlətə daşınmaz əmlak, torpaq sahələri və pul vəsaitləri şəklində ümumilikdə təxminən 304,1 milyard dram qaytarılıb.
Köçəryan işi indi bu proqram üçün başlıca sınağa çevrilir. Fiqur həddən artıq böyükdür, siyasi təqvimlə üst-üstə düşən məqamlar həddən artıq çoxdur, müttəhim isə növbəti seçki tsikli ərəfəsində hakimiyyət üçün həddən artıq əlverişli rəqibdir. İyunun 7-də keçirilən seçkilərdə "Ermənistan" bloku parlamentdə 12 mandat qazanıb. Deputat toxunulmazlığı isə nə onun liderini, nə də aktivlərini xilas edə bildi.
Sarkisyana da elə həmin gün, avqustun 25-də Korrupsiyaya Qarşı Mübarizə Komitəsində dindirildikdən sonra vəzifə səlahiyyətlərindən sui-istifadə ittihamı irəli sürüldü. Binanın girişində jurnalistlər ondan hansı iş üzrə gəldiyini soruşanda Ermənistanın üçüncü prezidenti cəmi iki sözlə cavab verdi: "Bilmirəm". İyirmi il Ermənistanın güc vertikalını idarə etmiş bir adamın dilindən səslənən bu cavab öz müstəntiqlərinə açıq istehza kimi görünürdü.
Mövzudan kənar təsir bağışlaya biləcək kiçik bir haşiyə də var. Axtarış Levon Köçəryanın, yəni keçmiş prezidentin kiçik oğlunun, "Ermənistan" fraksiyasının deputatının mənzilində də aparılıb. O, dərhal bəyan etdi ki, axtarış "siyasi fəaliyyəti ilə bağlıdır", amma qardaşının daşınmaz əmlakı barədə bir kəlmə də demədi. Bu ailədə miras bölgüsü maraqlı qurulub: böyük oğula şirkətlərdə pay düşür, kiçiyə isə tribuna və deputat toxunulmazlığı. Görünür, hər ikisi bunun kifayət edəcəyinə əmin idi.
Amma əsas maraq doğuran məsələ axtarışların necə keçirilməsi deyil, kimlərin evində keçirilməsidir.
Robert Köçəryan Ermənistan siyasətinə Qarabağdakı separatçı hərəkatdan gəlib. 1997-ci ildə Ermənistanın baş naziri, 1998-ci ildə isə prezidenti oldu. 2003-cü ilin yanvarında Avropa Şurasında çıxış edərkən o bildirmişdi ki, "azərbaycanlılarla ermənilər etnik baxımdan bir araya sığmırlar, Qarabağın erməni əhalisi Azərbaycan dövlətinin tərkibində yaşaya bilməz". Bu sözlərin məhz belə ritorikanın qarşısını almaq üçün yaradılmış beynəlxalq platformada səslənməsi ayrıca paradoks idi. O günlərdə həmin sitatın Bakı redaksiyalarında necə əldən-ələ keçdiyini xatırlayıram. Onu az qala fiziki ikrah hissi ilə təkrarlayırdılar, sanki insan bu sözləri deyib öz mahiyyətini ifşa etməyə bilməzdi.
Serj Sarkisyan isə 1992-ci ildə Qarabağdakı tanınmamış qurumun "müdafiə" komitəsinə rəhbərlik edirdi. Xocalıda 63-ü uşaq olmaqla 613 dinc sakinin qətlə yetirildiyi faciə zamanı o, məhz bu vəzifədə idi. Sonralar britaniyalı jurnalist Tomas de Vaala baş verənlərin məntiqini heç bir sıxıntı keçirmədən belə izah etmişdi: "Xocalıya qədər azərbaycanlılar elə bilirdilər ki, bizimlə zarafat etmək olar. Düşünürdülər ki, ermənilər dinc əhaliyə əl qaldıra bilməz. Biz bu stereotipi sındıra bildik". Sitat de Vaalın "Qara bağ" kitabında, 2003-cü ildə New York University Press tərəfindən nəşr olunan buraxılışın 172-ci səhifəsində yer alıb və o vaxtdan dinc əhaliyə qarşı məqsədli terrorun birbaşa etirafı kimi təqdim olunur.
2022-ci il fevralın 21-də Azərbaycan Baş Prokurorluğu Köçəryan və Sarkisyanı axtarışa verdi və onlara qarşı cinayət işi açdı. İttiham 1988-ci ilin fevralından başlayaraq Xankəndidəki idarə və müəssisələrdə çalışan ermənilərə münasibətdə milli düşmənçiliyin qızışdırılması ilə bağlı idi. İş irəli getmədi. İrəvan keçmiş prezidentlərini təhvil vermədi, beynəlxalq axtarış qərarı isə real icra mexanizminin olmamasına dirənib qaldı. Üç il yarım ərzində bütün bunlar praktiki nəticəsi olmayan simvolik addım təsiri bağışlayırdı.
Köçəryan Ermənistanın özündə də son anda maddənin altından çıxmağa alışmışdı. 2008-ci il martın 1-də etiraz aksiyalarının dağıdılması işi üzrə ona Cinayət Məcəlləsinin 300.1-ci maddəsi ilə konstitusiya quruluşunu devirmək ittihamı verilmişdi. 2021-ci ilin martında Konstitusiya Məhkəməsi həmin maddəni Konstitusiyaya zidd saydı və işə xitam verildi. Amma sevinc uzun çəkmədi. 2024-cü ildə Kassasiya Məhkəməsi xitam qərarını ləğv etdi və ittihamın başqa maddə ilə tövsifinə imkan yaratdı. 2026-cı ilin yanvarında isə Korrupsiyaya Qarşı Mübarizə Məhkəməsi yeni hüquqi formulirovkanı təsdiqlədi. Sistem hər dəfə Köçəryanı əlindən buraxmağa hazırlaşanda, sonda onu başqa tərəfdən yenidən yaxalamağı bacardı.
İndi nəticələr var. Sadəcə, Bakıda deyil, İrəvanda. Xocalıya görə deyil, "Kaskad"ın yaxınlığındakı torpaq sahəsinə görə.
Materialın əsas xətti də elə buradan keçir. Azərbaycan illərlə deyirdi ki, hakimiyyətini işğal və qan üzərində quran klan gec-tez öz yaratdığı sistemin ağırlığı altında çökəcək. Çünki belə sistem iqtisadiyyatın astanasında dayanmağı bacarmır. İşğal gec-tez özəlləşdirməyə, müharibə isə torpaq sahəsi üzərindən qurulan biznes sxeminə çevrilməlidir. Məğlubedilməz ordu mifi bir gün oğulun adına edilən ofşor köçürmə ilə əvəz olunur. Azərbaycan Prezidentinin "Xocalı cəlladları" və onların "qaçıb gizlənməsi" barədə sözləri 2021-ci ildə səsləndiyindən daha dəqiq çıxdı. Klan 2020-ci ildə təkcə döyüş meydanından qaçmadı, 2026-cı ildə öz ölkəsindən, öz qurduğu sistemdən qaçmağa məcbur oldu. Bu dəfə gizlənməyə yer tapılmadı.
Məhkəmənin hökmünə qədər Köçəryan təqsirləndirilən şəxsdir, təqsiri sübuta yetirilmiş məhkum deyil. Vicdanlı mətnin etməli olduğu yeganə hüquqi qeyd də budur. Amma artıq silinməsi mümkün olmayan başqa fakt var: avqustun 25-i səhər Ermənistanın vergi orqanları İrəvandakı "Toyota Yerevan" şirkətinin ofisini möhürlədi. Söhbət istintaqın versiyasına görə, 2006-cı ildə prezidentə özgəsinin torpağı ilə bağlı qərarın əvəzində üçdəbir pay verən həmin şirkətdən gedir.
Tarixin qəribə mühasibatı var. O, illərlə hesab göndərməyə bilər. Keçmiş qaliblərə hakimiyyətə, sərvətə və cəzasızlıq hissinə alışmaq üçün zaman verər. Amma tarix heç nəyi silmir. Sadəcə gözləyir.
2024-cü il yanvarın 10-da Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev Bakıda saxlanılan Qarabağ separatçı rejiminin keçmiş rəhbərlərindən danışarkən bu gün az qala peyğəmbərcəsinə səslənən bir cümlə işlətmişdi: "Bu qruplaşmada cəmi iki nəfər çatışmır, onlar da İrəvandadır". Ad çəkməyə ehtiyac yox idi. Hamı söhbətin Robert Köçəryanla Serj Sarkisyandan getdiyini anlayırdı.
Bu gün Köçəryan artıq Ermənistanın özündə cinayət təqibinin mərkəzindədir, istintaq isə Sarkisyana da gəlib çatıb. Tarixin ironiyası da məhz buradadır. Azərbaycan bu adamları heç vaxt sadəcə keçmiş prezidentlər və ya müxalif siyasətçilər kimi xatırlamayıb. Köçəryan Qarabağ separatizminin əsas simvollarından biri, ermənilərlə azərbaycanlıların guya "etnik baxımdan bir araya sığmaması" barədə açıq danışan şəxs idi. Sarkisyanın adı isə Xocalı ilə əbədi bağlıdır. Tomas de Vaal məhz ona baş verənlərin mahiyyəti barədə dəhşətli dərəcədə açıq izahı aid edir: azərbaycanlılar ermənilərin dinc əhaliyə əl qaldıra bilməyəcəyini düşünürdülər, amma "biz bu stereotipi sındıra bildik".
Bu adamlar onilliklər boyu siyasi karyeralarını müharibənin nəticələri, Azərbaycan torpaqlarının işğalı və Ermənistanın qələbəsinin guya dönməz olduğu mif üzərində qurdular. Əmin idilər ki, Azərbaycan taleyi ilə barışacaq, Qarabağ həmişəlik itirilmiş qalacaq, Xocalı tədricən yaddaşın arxa planına çəkiləcək, onların dövrü isə erməni qəhrəmanlıq panteonunun bir hissəsinə çevriləcək.
Tam əksi baş verdi. Azərbaycan ərazi bütövlüyünü və suverenliyini bərpa etdi. Separatçı layihə mövcudluğunu dayandırdı. Onun keçmiş rəhbərləri Bakıda məhkəmə qarşısına çıxarıldı. İndi isə Köçəryanla Sarkisyana sualları artıq Ermənistanın özü verir. Hakimiyyət barədə, pul barədə, mülkiyyət barədə, səlahiyyətdən sui-istifadə və onların onilliklər ərzində qurduqları sistem barədə.
Məhz buna görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin sözləri bu gün sadəcə siyasi bəyanat kimi qəbul edilmir. O, hələ Zəfərdən xeyli əvvəl deyirdi ki, vaxt gələcək və təqsirkarlar etdiklərinin cavabını verəcəklər. O zaman bu, kiməsə sərt siyasi ritorika kimi görünə bilərdi. Bu gün isə artıq hadisələrin xronikasına çevrilib.
Tarix həqiqətən gözləməyi bacarır. Amma hesabı həmişə təqdim edir. Görünür, Köçəryan və Sarkisyan üçün hesablaşma vaxtı artıq çatıb.
Elçin Alıoğlu
Milli.Az