2026-cı il avqustun 23-də Daşkənddə imzalanan sənəd Azərbaycan-Özbəkistan münasibətlərində sadəcə növbəti diplomatik mərhələ deyil. Köksaroy iqamətgahında Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev və Özbəkistan Prezidenti Şavkat Mirziyoyev iki ölkə arasında Əbədi dostluq haqqında Müqaviləni imzalamaqla son illərdə ardıcıl şəkildə qurulan siyasi, iqtisadi və strateji yaxınlığın yeni hüquqi əsasını yaratdılar.
Bu sənəd təsadüfi diplomatik formul deyil. Azərbaycanla Özbəkistan artıq münasibətlərini yalnız ortaq tarix, mədəni yaxınlıq və qardaşlıq üzərində qurmur. Bu təməl üzərində yeni iqtisadi məkan, ortaq nəqliyyat arxitekturası, enerji əməkdaşlığı, qarşılıqlı investisiyalar və regional siyasi koordinasiya formalaşır.
Məhz buna görə Daşkənddə atılan imzanı protokol hadisəsi kimi qiymətləndirmək mümkün deyil. Bakı ilə Daşkənd uzunmüddətli strateji seçimini rəsmiləşdirir. Söhbət iki liderin siyasi iradəsi ilə son illərdə sürətlə inkişaf edən münasibətlərin artıq dövlət siyasətinin davamlı xəttinə çevrilməsindən gedir.
Bu prosesin simvolik tərəfi də diqqətəlayiqdir.
Düz iki il əvvəl, 2024-cü il avqustun 23-də İlham Əliyev və Şavkat Mirziyoyev yenə Daşkənddə Müttəfiqlik münasibətləri haqqında Müqavilə imzalamışdılar. İki ildən sonra, eyni tarixdə münasibətlər daha bir pillə yüksələrək Əbədi dostluq haqqında Müqavilə ilə möhkəmləndirildi.
Bu ardıcıllıq Bakı-Daşkənd xəttində siyasi dinamikanın miqyasını göstərir.
Son beş ildə Azərbaycan və Özbəkistan arasında ən yüksək səviyyədə on beş qarşılıqlı səfər həyata keçirilib. Hazırkı səfər yeddinci səfərdir, onların üçü dövlət səfəri statusunda olub. 2023-cü ilin avqustunda yaradılmış Ali Dövlətlərarası Şura isə qısa müddətdə iki dəfə toplaşıb.
Prezident Şavkat Mirziyoyev avqustun 23-də münasibətlərin hazırkı vəziyyətini son dərəcə dəqiq ifadə etdi: Azərbaycanla münasibətlər tarixi maksimuma çatıb.
Əslində bu maksimum bir gündə yaranmayıb.
Azərbaycanla Özbəkistan arasında diplomatik münasibətlər 1995-ci il oktyabrın 2-də qurulub. 1996-cı ildə Bakıda Dostluq və əməkdaşlıq haqqında Müqavilə imzalandı. Sonrakı illərdə yaradılan institusional baza, hökumətlərarası komissiyalar, iqtisadi və mədəni əlaqələr gələcək strateji tərəfdaşlığın təməlini formalaşdırdı.
Əsas sürətlənmə isə son illərdə baş verdi.
Prezident İlham Əliyev və Prezident Şavkat Mirziyoyev arasında yaranmış yüksək səviyyəli siyasi etimad münasibətləri tamamilə yeni mərhələyə çıxardı. 2024-cü ildə müttəfiqlik statusunun hüquqi şəkildə təsbit olunması artıq iki ölkənin bir-birinə yalnız dost dövlətlər kimi deyil, uzunmüddətli strateji tərəfdaşlar kimi baxdığını göstərirdi.
2026-cı ildə imzalanan Əbədi dostluq haqqında Müqavilə həmin siyasi xəttin məntiqi davamıdır.
Sənəddə suverenlik, ərazi bütövlüyü, qarşılıqlı hörmət və dövlətlərin daxili işlərinə qarışmamaq prinsipləri xüsusi yer tutur. Tərəflər bir-birinin suverenliyinə və təhlükəsizliyinə qarşı yönəlmiş fəaliyyətlərdə iştirak etməməyi, öz ərazilərinin üçüncü tərəflər tərəfindən digər ölkənin maraqlarına zərər vurmaq üçün istifadə edilməsinə imkan verməməyi öhdələrinə götürürlər.
Bu müddəalar Bakı və Daşkənd arasında etimadın hüquqi ifadəsidir.
Azərbaycan üçün bunun xüsusi siyasi əhəmiyyəti var. Bakı beynəlxalq münasibətlər sistemində dövlət suverenliyini, ərazi bütövlüyünü və milli maraqları əsas prinsip hesab edir. Özbəkistanla imzalanan müqavilənin fəlsəfəsi də məhz bu yanaşmaya uyğundur: tərəfdaşlıq yalnız maraqların uyğunluğuna deyil, dövlətlərin bir-birinin siyasi seçimlərinə və təhlükəsizliyinə hörmət etməsinə əsaslanır.
Müqavilənin ikinci mühüm tərəfi onun praktik istiqamətləridir.
İqtisadiyyat, nəqliyyat, energetika, investisiyalar, təhsil, mədəniyyət, turizm və humanitar əlaqələr sənədin əsas sütunlarını təşkil edir. Başqa sözlə, əbədi dostluq anlayışı burada yalnız siyasi bəyanat kimi təqdim edilmir. Onun arxasında getdikcə genişlənən iqtisadi və institusional baza dayanır.
Bu bazanın ən mühüm maliyyə mexanizmlərindən biri 2023-cü ildə yaradılmış Azərbaycan-Özbəkistan İnvestisiya Şirkətidir.
Şirkətin kapitalı 500 milyon dollardır. 2025-ci ilin ortalarınadək ümumi dəyəri 360 milyon dolları ötən on beş layihənin maliyyələşdirilməsi istiqamətində qərarlar qəbul edilmişdi. 2026-cı ilin ortalarında isə şirkətin investisiya portfeli 144 milyon dollara çatmışdı.
Bu rəqəmlər münasibətlərin xarakterini dəyişir.
Azərbaycanla Özbəkistan artıq sadəcə mal alıb-satan iki ölkə deyil. Onlar birlikdə kapital yerləşdirir, müəssisələr yaradır, istehsal layihələri qurur və üçüncü bazarlara çıxmaq imkanlarını genişləndirirlər.
Bu isə ikitərəfli münasibətlər üçün keyfiyyətcə daha yüksək mərhələdir.
Ən mühüm nümunələrdən biri energetikadır.
2025-ci ilin iyulunda SOCAR ilk dəfə Özbəkistan ərazisində hasilat layihəsinə daxil olaraq Ustyurt platosunda hasilatın pay bölgüsü sazişinə qoşuldu. Layihə üzrə investisiyaların həcmi iki milyard dollaradək qiymətləndirilir. İlkin hesablamalara görə, ərazidə təxminən yüz milyon ton neft və otuz beş milyard kubmetr qaz ehtiyatı mövcuddur.
2026-cı ilin mayında Britaniyanın BP şirkətinin layihəyə daxil olması onun beynəlxalq çəkisini daha da artırdı. Bununla yanaşı, SOCAR-ın operator statusunu saxlaması Azərbaycanın regional enerji layihələrində artıq yalnız sərmayəçi deyil, idarəedici və texnoloji tərəf kimi çıxış etdiyini nümayiş etdirir.
Bu detal son dərəcə vacibdir.
Azərbaycan uzun illər öz enerji resurslarını dünya bazarlarına çıxaran ölkə kimi tanınıb. İndi isə SOCAR başqa dövlətlərin enerji sektorunda birbaşa hasilat layihələrinə daxil olur. Bu, Azərbaycanın iqtisadi və geosiyasi imkanlarının genişlənməsinin göstəricisidir.
Bakı-Daşkənd əməkdaşlığının digər böyük sütunu nəqliyyatdır.
Son illərdə dünyada logistika xəritəsi dəyişir. Dövlətlər tək bir istiqamətdən asılılığı azaltmağa, alternativ marşrutlar yaratmağa çalışırlar. Bu şəraitdə Azərbaycan Xəzər dənizinin qərb sahilində əsas tranzit qovşaqlarından birinə çevrilib.
Özbəkistan üçün Azərbaycan Avropaya və Türkiyəyə çıxışın ən əlverişli istiqamətlərindən biridir.
Azərbaycan üçün isə Özbəkistan Mərkəzi Asiyanın ən böyük bazarlarından, mühüm sənaye və demoqrafik mərkəzlərindən biridir.
Bu iki geoiqtisadi üstünlük birləşəndə Transxəzər marşrutu sadəcə yükdaşıma xətti olmaqdan çıxır və daha geniş regional iqtisadi sistemə çevrilir.
Orta Dəhlizin əhəmiyyəti də məhz buradan qaynaqlanır.
Çindən və Mərkəzi Asiyadan gələn yüklərin Xəzər dənizi, Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə üzərindən Avropaya daşınması Bakı ilə Daşkəndin maraqlarını bir nöqtədə birləşdirir. Özbəkistan bu marşrut vasitəsilə ixrac coğrafiyasını genişləndirir. Azərbaycan isə öz tranzit və logistika imkanlarını regional iqtisadiyyatın əsas elementinə çevirir.
Bakı bunun üçün artıq böyük infrastruktura malikdir: Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı, Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu, Ələt Azad İqtisadi Zonası və Azərbaycanın Şərq-Qərb nəqliyyat sistemində oynadığı rol bütün Mərkəzi Asiya ölkələri üçün yeni imkanlar yaradır.
Bu səbəbdən Azərbaycan-Özbəkistan tərəfdaşlığını yalnız ikitərəfli münasibətlər çərçivəsində qiymətləndirmək kifayət etmir.
Burada daha böyük geosiyasi proses gedir.
Mərkəzi Asiya ilə Cənubi Qafqaz arasında yeni əməkdaşlıq məkanı yaranır və Azərbaycan həmin məkanın təbii körpüsünə çevrilir.
2025-ci il noyabrın 16-da Daşkənddə keçirilmiş Mərkəzi Asiya dövlət başçılarının Məşvərət Görüşü bu baxımdan mühüm mərhələ oldu. Azərbaycanın bu formata tamhüquqlu iştirakının dəstəklənməsi Mərkəzi Asiya ölkələrinin Bakını regiondan kənar tərəfdaş deyil, ortaq siyasi və iqtisadi məkanın tərkib hissəsi kimi qəbul etdiyini göstərdi.
Bu dəyişiklik təsadüfi deyil.
Azərbaycan coğrafi baxımdan Cənubi Qafqazda yerləşir, lakin siyasi, tarixi, mədəni və iqtisadi baxımdan Mərkəzi Asiya ilə getdikcə daha sıx inteqrasiya olunur.
Türk Dövlətləri Təşkilatı bu yaxınlaşmanın siyasi platformasını yaradır. Orta Dəhliz iqtisadi infrastrukturu formalaşdırır. Enerji və investisiya layihələri isə prosesə maddi məzmun verir.
Azərbaycan və Özbəkistan bu sistemin iki əsas dayağına çevrilir.
Bir tərəfdə Cənubi Qafqazın iqtisadi və siyasi baxımdan aparıcı dövləti Azərbaycan, digər tərəfdə Mərkəzi Asiyanın ən böyük əhaliyə malik ölkəsi Özbəkistan dayanır.
İki ölkənin maraqlarının üst-üstə düşdüyü sahələrin sayı ildən-ilə artır.
Bakı və Daşkənd nəqliyyat dəhlizlərinin genişləndirilməsində maraqlıdır.
Hər iki ölkə türk dövlətləri arasında iqtisadi əlaqələrin dərinləşməsini dəstəkləyir.
Hər iki dövlət suveren xarici siyasət aparır.
Hər iki paytaxt iqtisadi münasibətlərin siyasi tərəfdaşlığın real dayağına çevrilməsini istəyir.
Bu baxımdan Əbədi dostluq haqqında Müqavilə mövcud reallığın hüquqi rəsmiləşdirilməsidir.
Azərbaycanın Qazaxıstanla inkişaf edən münasibətləri də eyni regional arxitekturanın digər hissəsidir. Xəzərdə limanların və dəniz nəqliyyatının genişləndirilməsi, birgə logistika layihələri, Orta Dəhlizin ötürücülük qabiliyyətinin artırılması Bakı, Astana və Daşkənd arasında yeni iqtisadi koordinasiya xətti yaradır.
Bu proses heç bir üçüncü dövlətə qarşı yönəlməyib.
Bakının yanaşması sadədir: Azərbaycan öz coğrafi mövqeyinin yaratdığı imkanlardan maksimum istifadə etməli, Şərqlə Qərb, Mərkəzi Asiya ilə Avropa arasında etibarlı logistika, enerji və ticarət körpüsü rolunu gücləndirməlidir.
Bu, ölkənin milli maraqlarına tam uyğundur.
Özbəkistan üçün də Azərbaycanla əməkdaşlıq eyni dərəcədə stratejidir. Daşkənd dünya bazarlarına çıxış marşrutlarını şaxələndirmək, logistika xərclərini azaltmaq, Xəzər üzərindən Türkiyə və Avropa istiqamətində daşıma imkanlarını genişləndirmək istəyir.
Beləliklə, Bakı-Daşkənd münasibətlərində klassik diplomatiyanın əsas prinsiplərindən biri işləyir: tərəfdaşlıq hər iki tərəf üçün real nəticə verdikdə davamlı olur.
Burada həmin nəticələr artıq görünür.
İnvestisiya şirkəti fəaliyyət göstərir.
SOCAR Özbəkistanın enerji sektoruna daxil olub.
Birgə sənaye layihələri həyata keçirilir.
Orta Dəhliz üzrə daşımalar genişlənir.
Regionlar arasında birbaşa əməkdaşlıq artır.
Ticarət dövriyyəsini 2030-cu ilədək bir milyard dollara çatdırmaq hədəfi müəyyən edilib.
Dördüncü Azərbaycan-Özbəkistan Regionlar Forumunun keçirilməsi nəzərdə tutulur.
Ali Dövlətlərarası Şuranın növbəti iclası isə münasibətlərin siyasi koordinasiyasını daha da dərinləşdirəcək.
Ancaq ən mühüm nəticə rəqəmlərdən də böyükdür.
Azərbaycan və Özbəkistan son illərdə dövlətlərarası münasibətlər üçün yeni model yaradıblar: əvvəl siyasi etimad formalaşdırılıb, sonra iqtisadi mexanizmlər qurulub, ardınca investisiya və enerji layihələri işə salınıb, nəhayət bütün bu sistem müttəfiqlik və əbədi dostluq müqavilələri ilə hüquqi çərçivəyə salınıb.
Bu, təsadüfi yaxınlaşma deyil.
Bu, düşünülmüş dövlət strategiyasıdır.
Azərbaycan üçün Daşkənd Mərkəzi Asiyada etibarlı siyasi müttəfiq, böyük iqtisadi tərəfdaş və Orta Dəhlizin əsas iştirakçılarından biridir.
Özbəkistan üçün Bakı Xəzərdən qərbə açılan qapı, Türkiyə və Avropa istiqamətində mühüm logistika mərkəzi və regionda sübut edilmiş siyasi tərəfdaşdır.
Avqustun 23-də Köksaroy iqamətgahında imzalanan sənəd məhz bu reallığı rəsmiləşdirdi.
Əbədi dostluq anlayışının siyasi çəkisi də bundadır.
Sənəd gələcəyin bütün detallarını əvvəlcədən müəyyən etmir. Dövlətlərarası müqavilələrin vəzifəsi də bu deyil. Onlar istiqaməti müəyyənləşdirir, siyasi iradəni təsbit edir və gələcək layihələr üçün etimad mühiti yaradır.
Bakı ilə Daşkənd artıq həmin istiqaməti seçib.
İndi əsas məsələ bu siyasi kapitalı daha böyük ticarətə, daha çox birgə müəssisəyə, daha geniş nəqliyyat şəbəkəsinə, yeni enerji layihələrinə və ortaq regional təşəbbüslərə çevirməkdir.
Bütün göstəricilər bunun baş verdiyini göstərir.
Azərbaycanla Özbəkistan arasında münasibətlər qardaşlıqdan strateji tərəfdaşlığa, strateji tərəfdaşlıqdan müttəfiqliyə, müttəfiqlikdən isə uzunmüddətli dövlət siyasətinə çevrilib.
Daşkənddə imzalanan Əbədi dostluq haqqında Müqavilənin əsas mənası da məhz budur: Bakı və Daşkənd artıq yalnız bugünün tərəfdaşları deyil.
Onlar gələcəyi birlikdə qurmağa qərar verən iki dövlətdir.
Elçin Alıoğlu
Milli.Az