Avropanın qəribə siyasi vərdişi var: təhlükəni çox vaxt yalnız xəbərdarlıq mərhələsini keçib cinayət işinə, terror aktına, casusluq qalmaqalına və ya polis əməliyyatına çevriləndən sonra qəbul edir. Ona qədər isə köhnə və tanış formulalar işə düşür: birləşmək azadlığı, etiraz hüququ, siyasi sığınacaq, dissidentlərin müdafiəsi.
Bunların hamısı doğrudur. Demokratik Avropa məhz bu prinsiplər üzərində dayanır. Amma həmin institutlardan demokratiyanı qəbul etməyən, dünyəvi dövləti yanlış model sayan, siyasi mühacirəti isə rahat və qanuni örtük kimi görən qüvvələr istifadə etməyə başlayanda nə baş verir?
Almaniyada Azərbaycanın "Müsəlman Birliyi Hərəkatı"nın, MBH-nin Avropa nümayəndəliyi adlandırılan strukturunun ortaya çıxmasından sonra məhz bu sual gündəmə gəlir.
Belə bir strukturun mövcudluğu artıq fərziyyə deyil. 2026-cı ilin iyulunda "MBH-nin Avropa nümayəndəliyi" adından Almaniyadakı fəaliyyətlə bağlı məlumatlar yayılıb. Həmin məlumatlarda struktur təmsilçilərinin Almaniya Xarici İşlər Nazirliyinə baş çəkdiyi də iddia olunub. Açıq mənbələrdəki hesablar bu fəaliyyəti Berlində yaşayan Ələmdar Bünyadovla əlaqələndirir. Bununla belə, Almaniya hakimiyyət orqanları ilə təmasların mahiyyəti və rəsmi statusu barədə hələlik müstəqil təsdiq yoxdur.
Elə buna görə də burada şüarlarla deyil, əks-kəşfiyyatın dili ilə danışmaq lazımdır: bu adamlar kimdir, onların siyasi və dini şəcərəsi haradan başlayır, kimə tabedirlər, strukturu kim maliyyələşdirir və əsl məqsədləri nədir?
Hərəkatın öz bioqrafiyası isə Berlindən başlamır.
MBH 2015-ci ildə Azərbaycanda şiə ilahiyyatçısı Taleh Bağırzadənin rəhbərliyi ilə yaradılıb. Bağırzadə 2005-2010-cu illərdə İranın Qum şəhərində dini təhsil alıb. 2015-ci il noyabrın 26-da Nardaranda baş verən hadisələrdən sonra o, müttəhimlər kürsüsünə çıxarılıb. 2017-ci ilin yanvarında Bakı Ağır Cinayətlər Məhkəməsi Bağırzadəni 20 il müddətinə azadlıqdan məhrum edib. İttihamlar sırasında dövlət quruluşunu zorakı yolla dəyişməyə çağırış, terrorçuluq və digər ağır cinayətlər yer alıb. Nardaran toqquşmaları zamanı, o cümlədən iki polis əməkdaşı həlak olub.
Amma mənzərənin Bakı üçün əlverişsiz görünən tərəflərini də kənara atmaq olmaz. Amnesty International məhkəmə prosesini sərt tənqid edib, ədalətli məhkəmə araşdırması standartlarının pozulduğunu və işgəncə halları barədə məlumatların olduğunu bildirib. Nardaran hadisələri ilə bağlı işlər Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinə qədər gedib çıxıb.
Əsas məsələ də məhz burada başlayır.
İstintaqın keyfiyyəti barədə mübahisə etmək olar. Məhkəmə prosedurunu müzakirə etmək olar. Təqsirləndirilən şəxsin ədalətli məhkəmə hüququnu müdafiə etmək olar və hətta etmək lazımdır. Normal dövlət bu hüquqa təminat verməyə borcludur.
Amma mümkün prosessual pozuntulardan avtomatik olaraq belə nəticə çıxarmaq olmaz ki, təqsirləndirilən şəxsin ideologiyası demokratikdir.
Bunlar tamam ayrı-ayrı məsələlərdir və Avropada çox vaxt bir-birinə qarışdırılır.
Siyasi məhbus olmaq hələ demokrat olmaq demək deyil. Hakimiyyətin əleyhdarı avtomatik olaraq liberal sayılmır. Hüquqlarının pozulduğunu deyən şəxs də bir anda Avropa dövlət modelinin tərəfdarına çevrilmir.
MBH məsələsində Berlin ayrı-ayrı fəalların bioqrafiyasına baxdığı qədər hərəkatın ideologiyasına da diqqət yetirməlidir.
İlkin materiallarda 2015-ci ilə aid olduğu deyilən və Taleh Bağırzadəyə şamil edilən audioyazı göstərilir. Həmin səs yazısında Azərbaycanda islamçılığın zəif olması səbəbindən milli məsələlərdən istifadə etməyin vacibliyindən danışılır, ayətullah Əli Xamenei "qırmızı xətt" adlandırılır, demokratlara və Qərb tərəfdarlarına aidiyyət rədd edilir, müxalifətlə əməkdaşlıqdan və media platformalarına çıxışdan alət kimi istifadə edilməsi təklif olunur. Son məqsəd isə Azərbaycanda müsəlman dövləti yaratmaq kimi ifadə edilir.
Əgər bu yazının həqiqiliyi təsdiqlənərsə, söhbət on il əvvəlin ədəbi detalından getmir. Qarşımızda konkret siyasi metodologiya var: demokratik institutlara dəyər kimi deyil, vasitə kimi baxılır.
İranın təsir strategiyasının böyük hissəsi onilliklər boyu məhz bu prinsiplə qurulub.
Tehran dövlət təsirini yalnız səfirliklər vasitəsilə ixrac etmir. İranın ən effektiv texnologiyası çoxqatlı infrastruktur yaratmaq olub: dini mərkəzlər, fondlar, mədəniyyət təşkilatları, media resursları, xeyriyyə şəbəkələri, siyasi fəallar və ən son mərhələdə silahlı birləşmələr.
Qanuni ictimai təşkilatla silahlı proksi qüvvə arasında çoxlu aralıq mərtəbə mövcuddur. Strateji qeyri-müəyyənliyi də məhz həmin mərtəbələr yaradır.
Azərbaycan bu modeli həddindən artıq yaxşı tanıyır.
Nardaran hadisələrindən sonra İranda yaşayan Tövhid İbrahimbəylinin adı ilə əlaqələndirilən başqa bir struktur, "Hüseyniyyun" ortaya çıxdı. Stimson Center-in tədqiqatçıları 2024-cü ildə "Hüseyniyyun"u birbaşa İranın Azərbaycanda Livan "Hizbullah"ı modelində proksi təşkilat yaratmaq cəhdi kimi qiymətləndirirdilər. Mənbələr hərəkatın meydana çıxmasını İran mühiti və İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu ilə əlaqələndirir.
Bu məqam prinsipial əhəmiyyət daşıyır.
Problem şiəlik deyil. Azərbaycanın özündə milyonlarla şiə yaşayır. Problem dindarlıq da deyil.
Problem dini sədaqətin xarici siyasi güc mərkəzinə bağlılığa çevrildiyi, bu bağlılığın siyasi intizama, daha sonra isə xarici dövlətin təsir infrastrukturuna transformasiya olunduğu anda başlayır.
Yeri gəlmişkən, Almaniya bu fərqi çox yaxşı anlayır.
2020-ci ilin aprelində Berlin "Hizbullah"ın ölkə ərazisində fəaliyyətini qadağan edib. 2024-cü ilin iyulunda Almaniyanın Daxili İşlər Nazirliyi Hamburq İslam Mərkəzini islamçı-ekstremist təşkilat adlandıraraq onun fəaliyyətinə qadağa qoyub. 2025-ci il noyabrın 5-də isə Muslim Interaktiv birliyi qadağan edilib. Almaniya Daxili İşlər Nazirliyi təşkilatın məqsəd və fəaliyyətinin konstitusiya quruluşuna və xalqlar arasında qarşılıqlı anlaşma prinsipinə zidd olduğunu bəyan edib.
Yəni hüquqi alətlər mövcuddur.
Üstəlik, Almaniya qanunvericiliyi kifayət qədər aydındır. Əsas Qanunun 9-cu maddəsi birliklər yaratmaq hüququnu tanıyır, eyni zamanda məqsəd və ya fəaliyyəti cinayət qanunvericiliyini pozan, konstitusiya quruluşuna və ya xalqlar arasında anlaşma ideyasına qarşı yönələn təşkilatları qadağan edir. Birliklər haqqında qanun Daxili İşlər Nazirliyinə birdən çox federal torpaqda fəaliyyət göstərən strukturları qadağan etmək imkanı verir və həmin normalar xarici təşkilatların Almaniyadakı fəaliyyətinə də şamil olunur.
Deməli, sual belə qoyulmamalıdır: Almaniya MBH-ni niyə dərhal qadağan etmədi?
Qadağa üçün sübut lazımdır.
Doğru sual başqadır: Almaniya MBH-ni onun siyasi keçmişinin tələb etdiyi ciddiliklə araşdırırmı?
Berlinin məsuliyyəti məhz burada başlayır.
Çünki paralel olaraq Avropaya İran strukturlarının onun ərazisindən yalnız təbliğat üçün istifadə etmədiyini göstərən getdikcə daha çox fakt və siqnal daxil olur.
2026-cı il iyulun 31-də məlum oldu ki, Böyük Britaniya Kiprdən həm Britaniya, həm də Azərbaycan vətəndaşlığı olan 44 yaşlı Rəşad Sultanovun ekstradisiyasını tələb edib. Britaniya polisi onu RAF Akrotiri aviabazası ətrafında "düşmən xarakterli müşahidə" aparmaqda və əldə etdiyi məlumatları İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusuna ötürməkdə şübhəli bilir.
Bu iş Britaniyanın National Security Act qanunu çərçivəsində xaricdə aparılan ilk istintaq olub. İstintaq versiyasına görə, söhbət 2025-ci ilin may-iyun aylarında baş vermiş hərəkətlərdən gedir. 2026-cı ilin martında isə Akrotiridəki obyekt artıq "Shahed" tipli pilotsuz uçuş aparatının hücumuna məruz qalıb.
Sultanov hələlik yalnız təqsirləndirilən şəxsdir və onun günahı məhkəmədə sübuta yetirilməlidir.
Amma Avropanın xüsusi xidmətləri üçün burada əsas məsələ konkret əməliyyat modelidir: Avropa ölkəsinin vətəndaşlığı, zahirən adi həyat, Qərb cəmiyyətinin içərisində fəaliyyət və bunun fonunda İranın güc strukturlarından biri üçün işləmək şübhəsi.
Tehranın transmilli şəbəkələri barədə söhbətlərin "regional paranoya" kimi qəbul edilməsinə son qoymaq üçün daha nə baş verməlidir?
Elə buna görə də Azərbaycan üçün MBH məsələsi ayrı-ayrı mühacirlərlə münasibətlər çərçivəsini çoxdan aşıb.
Bakı yalnız Azərbaycan hakimiyyətinə müxalif olduğu üçün hansısa şəxsin Almaniyada həbs edilməsini tələb edə bilməz. Almaniya Azərbaycan Daxili İşlər Nazirliyinin filialı deyil və belə yanaşma absurd olardı.
Amma Bakı sübutları təqdim etmək hüququna malikdir. Onların araşdırılmasını tələb edə bilər. Maliyyə axınlarının, İran qurumları ilə əlaqələrin, təşkilati vertikalın, kommunikasiyaların, səfərlərin, dini mərkəzlərin və artıq məlum olan proksi şəbəkələrlə mümkün bağlantıların araşdırılıb-araşdırılmadığını soruşa bilər.
Bir şəxs eyni vaxtda özünü Avropada hüquq müdafiəçisi kimi təqdim edir, siyasi sədaqətini isə Avropadan kənardakı teokratik mərkəzə bağlayırsa, bu, əlbəttə, onu avtomatik olaraq hüquqlardan məhrum etmək üçün əsas deyil.
Amma suallar vermək üçün bundan artığına ehtiyac da yoxdur.
Azadlıq kor olmamalıdır.
Avropanın paradoksu da elə budur. Demokratiya əqidəsinə görə təqib olunan insana sığınacaq verməyə borcludur. Amma hakimiyyətə gələcəyi ölkədə demokratik quruluşu məhv etmək istəyən təşkilatlar üçün öz ərazisini təhlükəsiz arxa cəbhəyə çevirməyə borclu deyil.
İranın proksi təsir modeli xüsusilə ona görə təhlükəlidir ki, vaizlə fəal, fondla informasiya platforması, kəşfiyyat vasitəçisi ilə silahlı icraçı arasındakı zəncir bəzən illər ərzində formalaşır.
Əlaqə hüquqi baxımdan tam aydın görünənə qədər isə şəbəkə artıq kök atmağa macal tapır.
Azərbaycan Nardaranı artıq yaşayıb. Avropalılar həmin hadisələrlə bağlı Bakının hər nəticəsinə inanmaq məcburiyyətində deyillər. Amma faktları özləri araşdırmağa borcludurlar.
Çünki burada ən böyük səhv hüquqi deyil, tarixi səhv ola bilər.
Dövlət hansısa strukturu ilk terror aktından sonra qadağan edirsə, bu, reaksiyadır.
Dövlət şəbəkənin arxitekturasını ilk güllə açılmamış anlayırsa, bu, təhlükəsizlikdir.
Avropa öz demokratiyasını həqiqətən qorumaq niyyətindədirsə, siyasi mühacirlə mühacirəti köhnə savaş üçün sadəcə yeni ünvan kimi istifadə edən şəxsi bir-birindən ayırmağı öyrənməyin vaxtıdır.
Elçin Alıoğlu
Milli.Az