Milli.Az "Baku Network"da dərc olunmuş məqaləni təqdim edir:
IV Şuşa Qlobal Media Forumu təkcə media barədə söhbət olmadı. Bu forum Azərbaycanın yeni rolunun nümayişinə çevrildi: qələbəni, energetikanı, nəqliyyatı, diplomatiyanı və informasiya siyasətini vahid orta güc strategiyasına çevirən ölkənin təqdimatı oldu.
Şuşa çoxdan təkcə qayıdışın rəmzi olmaqdan çıxıb. O, artıq Azərbaycanın dünya ilə özünü müdafiə edən, nəyisə izah etməyə çalışan dövlət dili ilə deyil, regionun reallığını güc, hüquq, infrastruktur və diplomatiya ilə dəyişmiş dövlətin dili ilə danışdığı siyasi platformaya çevrilib. Məhz buna görə "Sülhün təşviqində medianın missiyası: həqiqətin bərpası və etimadın dirçəldilməsi" mövzusunda keçirilən IV Şuşa Qlobal Media Forumu adi mənada media tədbiri deyildi. Bu, Bakının dünyaya yeni nizamla bağlı öz baxışını təqdim etdiyi səhnə idi: sülh münaqişənin dondurulduğu yerdə yox, ədalətsizliyin arxitekturasının kökündən söküldüyü yerdə mümkündür.
Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin çıxışının əsas siyasi siniri də məhz burada idi. O, media haqqında danışırdı, amma əslində reallıq üzərində söz sahibi olmaqdan danışırdı. Müharibəni müharibə, işğalı işğal, sülhü isə müvəqqəti atəşkəs yox, məhz sülh adlandırmaq haqqından danışırdı. Beynəlxalq hüququn onilliklər boyu Azərbaycan məsələsində niyə işləmədiyini, amma indi hamı üçün universal platformaya çevrilməli olduğunu izah edirdi. Media etimadının bərpasının beynəlxalq siyasətə etimad bərpa olunmadan mümkün olmadığını vurğulayırdı.
Forum Azərbaycanın ətrafında qeyri-sabitlik qövsünün yenidən daraldığı bir vaxtda keçirildi. Cənubda İranla ABŞ arasında təhlükəli qarşıdurma var. Şimalda Rusiya-Ukrayna müharibəsi davam edir. Qərbdə Ermənistanla çətin sülh prosesi gedir və burada təkcə sərhədlərin taleyi yox, Cənubi Qafqazın gələcək nəqliyyat xəritəsi həll olunur. Qlobal səviyyədə isə köhnə güc mərkəzləri öz siyasətləri getdikcə daha çox ikili standart təsiri bağışlasa belə, mənəvi monopoliya haqqını qorumaq uğrunda mübarizə aparırlar.
Məhz buna görə dövlət başçısının "Azərbaycan orta gücə çevrilir və hətta artıq çevrilib" fikri diplomatik özünütəqdimat kimi yox, siyasi diaqnoz kimi səsləndi. Orta güc orta ölçülü ölkə demək deyil. Bu, milli maraqlarını müdafiə etməyi bacaran, qonşularına öz məntiqini qəbul etdirən, böyük oyunçular üçün lazım olan və eyni zamanda yad blokların içində əriməyən dövlətdir. Prezident İlham Əliyev bunu son dərəcə aydın ifadə etdi: "Mənim fikrimcə, sırf terminoloji baxımdan orta gücü müəyyən edən meyar bu ölkənin potensialının tanınması, onun öz milli maraqlarını müdafiə etmək qabiliyyətinin qəbul edilməsidir".
Şuşa artıq dekorasiya deyil: siyasi xəritənin yeni redaksiyasıdır
Belə bir forum üçün Şuşanın seçilməsi özlüyündə mesajdır. Beynəlxalq siyasətdə məkan çox vaxt gündəmdən daha gur danışır. Şuşa neytral konfrans zalı deyil. Bu, onilliklər boyu ətrafında münaqişə miflərinin, diplomatik evfemizmlərin və informasiya konstruksiyalarının qurulduğu şəhərdir. Qarabağın azad edilməsindən sonra Şuşa Azərbaycanın qələbəsini təkcə hərbi paradlar və tikinti işləri ilə yox, həm də beynəlxalq kommunikasiya ilə maddiləşdirdiyi məkana çevrilib.
Azərbaycan Prezidenti forumun ideyasını birbaşa belə izah etdi: "Tədbirin keçirilməsi ideyası ondan ibarət idi ki, dünyanın müxtəlif guşələrindən gəlmiş media nümayəndələri qarşılıqlı maraq və narahatlıq doğuran məsələləri müzakirə edə bilsinlər, Qarabağla, Şuşa ilə tanış olsunlar və digər məqsədlərə nail olunsun. Əminəm ki, buraya gələn qonaqlar Qarabağın inkişafını və bərpasını görürlər".
Bu cümlə ilk baxışdan göründüyündən daha mühümdür. Azərbaycan artıq xarici jurnalistlərdən onun sözünə inanmağı xahiş etmir. Onları Qarabağa gətirir və bərpanı arqument kimi göstərir. Yollar, hava limanları, enerji şəbəkələri, şəhər infrastrukturu, həyatın geri qayıtması - bütün bunlar siyasi narrativin bir hissəsinə çevrilir. İnformasiya savaşında gözlə görülən obyekt istənilən press-relizdən daha güclüdür.
Bu mənada Şuşa postmünaqişə legitimliyinin laboratoriyasına çevrilir. Bakı göstərir ki, ərazi sadəcə suverenliyə qaytarılmayıb, o, dövlətin iqtisadi, mədəni və infrastruktur bədəninə inteqrasiya olunur. Bu, qələbəni revanşdan prinsipial şəkildə fərqləndirir. Revanş bayraqla bitir. Dövlət strategiyası isə bayraqdan sonra başlayır - yollarla, məktəblərlə, mənzillərlə, iş yerləri ilə, rəqəmsal infrastrukturla və davamlı beynəlxalq iştirakla.
Ona görə forumun mövzusu - həqiqətin bərpası və etimadın dirçəldilməsi - Azərbaycan kontekstində ikili məna daşıyır. Söhbət təkcə feyklərlə mübarizədən getmir. Söhbət onilliklər boyu "mürəkkəb münaqişə" barədə rahat diplomatik formula ilə sıxışdırılmağa çalışılan siyasi həqiqətin bərpasından gedir. Bakı israr edir: problem mürəkkəblikdə deyildi, problem bir çox beynəlxalq oyunçuların hadisələri öz adı ilə çağırmaq istəməməsində idi.
İcazə istəməyi dayandıran orta güc
Prezident İlham Əliyevin Şuşadakı çıxışının əsas mahiyyəti Azərbaycanın yeni subyektliyinin təsbitidir. Hələ iyirmi il əvvəl Bakıya əsasən üç prizmadan baxırdılar: neft, Ermənistanla münaqişə və Rusiya, Türkiyə, İran və Qərb arasında balans. Bu sxemdə Azərbaycana yad maraqlar arasında yerləşən ərazi rolu biçilirdi. İndi isə Bakı özü maraqlar qovşağına çevrilib.
Bu, təsadüfən baş verməyib. Azərbaycan ardıcıl şəkildə bir neçə dayaq qurdu: hərbi modernləşmə, enerji müstəqilliyi, Türkiyə ilə müttəfiqlik, nəqliyyat bağlantıları, diplomatik çeviklik, xarici diktədən imtina və beynəlxalq hüquqa ritorikanın bəzəyi kimi yox, alət kimi yanaşma. İkinci Qarabağ müharibəsi dönüş nöqtəsi oldu, amma yeganə səbəb deyildi. Qələbə ona görə mümkün oldu ki, ondan əvvəl illərlə ordu, iqtisadiyyat, xarici siyasət tərəfdaşlıqları və daxili dayanıqlılıq qurulmuşdu.
İndi bu məntiq sülh dövrünə daşınır. Prezident İlham Əliyev prioritetləri bulanıq ifadələrlə yox, açıq şəkildə göstərdi: "Şübhəsiz ki, bu gün bizim əsas vəzifəmiz dayanıqlı inkişafın təmin olunması, Qarabağın bərpası və yenidən qurulması, həmçinin nəticədə yeni nəqliyyat marşrutlarının açılmasına gətirib çıxaracaq layihələrin başa çatdırılmasıdır". Eyni gündəmdə o, rəqəmsal transformasiyanı və süni intellektin inkişafını da qeyd etdi.
Bu, artıq yalnız müharibənin nəticələri ilə məşğul olan ölkənin gündəmi deyil. Bu, postmünaqişə anından yeni çəki kateqoriyasına sürətli keçid üçün istifadə etməyə çalışan dövlətin gündəmidir. Qarabağ təkcə bərpa layihəsi deyil, həm də idarəetmə qabiliyyətinin vitrinidir. Nəqliyyat marşrutları təkcə kommersiya xətləri yox, geosiyasi sinirlərdir. Süni intellekt isə dəbli ifadə yox, dövlətlərin effektivlik, təhlükəsizlik və suveren texnoloji baza uğrunda rəqabətinin tərkib hissəsidir.
Burada "orta güc" formulu praktik məna qazanır. Orta gücün nüvə silahına və ya BMT Təhlükəsizlik Şurasında daimi yerə malik olması şərt deyil. Ona başqa şey lazımdır: əvəzolunmazlıq yaratmaq qabiliyyəti. Azərbaycan eyni anda bir neçə sistemdə - enerji, nəqliyyat, hərbi, diplomatik və informasiya sistemlərində əvəzolunmaz oyunçuya çevrilir.
Vaşinqton dilini dəyişdi: dondurmadan razılaşmaya
Prezident İlham Əliyevin çıxışının siyasi baxımdan ən kəskin bloku ABŞ-la bağlı idi. Azərbaycan Prezidenti əvvəlki Amerika administrasiyaları ilə ABŞ Prezidenti Trampın administrasiyası arasında sərt xətt çəkdi. Bu, sadəcə indiki Ağ Evə tərif deyildi. Bu, ABŞ-ın Cənubi Qafqazla bağlı otuzillik siyasətinin yenidən qiymətləndirilməsi idi.
Azərbaycan Prezidenti 1992-ci ildə qəbul edilmiş "Azadlığa Dəstək Aktı"na 907-ci düzəlişi xatırlatdı. Bakı üçün bu düzəliş heç vaxt sadəcə hüquqi texniki norma olmayıb. O, işğalla üzləşmiş və yüz minlərlə vətəndaşı didərgin düşmüş ölkəyə qarşı ədalətsiz münasibətin simvolu idi. Azərbaycan Prezidenti dedi: "907-ci düzəliş ABŞ Konqresinin Azərbaycana qarşı ədalətsiz addımı idi. Bu, 1992-ci ildə baş verib".
Ardınca ABŞ-ın keçmiş prezidenti Co Baydenə yönəlmiş birbaşa siyasi ittiham səsləndi: "Bayden senator olanda Azərbaycana qarşı sanksiyaların tətbiqinin təşəbbüskarlarından biri idi. Onun regionun inkişafı ilə bağlı baxışı belə idi ki, region parçalanmış, münaqişələr içində batmış və qarşıdurmanın hökm sürdüyü məkan olmalıdır. Əlbəttə, belə şəraitdə qarşıya qoyulan məqsədlərə nail olmaq daha asandır".
Bu qiymətləndirmə Qərb siyasətinin 1990-cı və 2000-ci illərlə bağlı daha geniş Azərbaycan iradını əks etdirir. Bakı hesab edir ki, Ermənistanla münaqişə ona görə həll olunmurdu ki, beynəlxalq mexanizmlər yox idi. BMT Təhlükəsizlik Şurasının qətnamələri var idi. Vasitəçilər var idi. ATƏT-in Minsk qrupu var idi. Sadəcə ədalətin bərpasına məcbur etmək üçün siyasi iradə yox idi. Dondurulmuş münaqişə rahat idi: regionu idarə olunan asılılıq vəziyyətində saxlayırdı.
Azərbaycan Prezidenti bunu diplomatik qablaşdırmasız ifadə etdi: "Təəssüf ki, 30 illik işğal dövründə ABŞ administrasiyasının, o dövrün ATƏT-in Minsk qrupunun həmsədrləri ilə birlikdə əsas məqsədi bu münaqişəni dondurmaq idi. Azərbaycanın əraziləri azad edilmədi, halbuki BMT Təhlükəsizlik Şurasının müvafiq qətnamələri var idi və həmin qətnamələri onların özləri qəbul etmişdilər. Məqsəd bu vəziyyəti dondurmaq və ondan Azərbaycana, müəyyən dərəcədə isə Ermənistana təzyiq mexanizmi kimi istifadə etmək idi".
Trampla müqayisə qəsdən kəskin qurulmuşdu. "Amma cənab Trampın xarakteri başqadır. O, sülhə can atır və sülhə imkan kimi baxır. Bu gün sülh artıq bərqərar olub və bu, yeni imkanlar yaradır", - deyə İlham Əliyev bildirdi. Çıxışının başqa hissəsində o əlavə etdi: "Onun özünün də dəfələrlə qeyd etdiyi kimi, Prezident Tramp dünyanın müxtəlif guşələrində səkkiz münaqişəyə son qoyub. Onun xarakteri belədir, baxışı belədir, siyasəti belədir. Bizim məsələyə gəlincə, burada da o, çox mühüm rol oynadı. Çünki Azərbaycan və Ermənistan danışıqların yekun mərhələsində olarkən məhz Prezident Tramp və onun komandası sülhü mümkün edən şəraiti yaratdılar".
Bakı üçün bu, təkcə Trampa şəxsi simpatiya məsələsi deyil. Bu, ABŞ-ın regiondakı funksiyasının dəyişməsi məsələsidir. Köhnə model münaqişənin idarə olunması kimi qəbul edilirdisə, yeni model razılaşmaya dəstək kimi təqdim olunur. Prezident İlham Əliyev bildirdi ki, Ağ Evdə keçirilmiş tarixi görüş zamanı ABŞ Prezidenti Tramp onunla və Ermənistanın Baş naziri ilə birlikdə birgə bəyanat imzalayıb, iki ölkənin xarici işlər nazirləri isə sülh sazişini paraflayıblar. Bu isə mahiyyətcə Amerikanın iştirakını ritorik vasitəçilik rejimindən yeni regional reallığın siyasi rəsmiləşdirilməsi rejiminə keçirir.
Zəngəzur dəhlizi: balansı dəyişən infrastruktur
Prezident İlham Əliyevin çıxışında Zəngəzur dəhlizi ayrıca yer tutdu. Azərbaycan üçün bu, sadəcə Naxçıvana gedən yol deyil. Bu, Cənubi Qafqazın müharibədən sonrakı arxitekturasını Avrasiya nəqliyyat sistemi ilə bağlayan layihədir. Azərbaycan Prezidenti vurğuladı ki, ABŞ rəhbərliyi layihənin əhəmiyyətini anlayıb, "çünki o, Azərbaycanı onun eksklavı olan Naxçıvanla birləşdirəcək".
Burada eyni anda bir neçə maraq səviyyəsi kəsişir. Birincisi milli səviyyədir: Azərbaycanın əsas ərazisi ilə Naxçıvan arasında birbaşa əlaqənin bərpası. İkincisi regional səviyyədir: Ermənistanın münaqişə dalanında qalmış ölkədən tranzit ölkəyə çevrilməsi. Üçüncüsü Avrasiya səviyyəsidir: Mərkəzi Asiya, Xəzər, Cənubi Qafqaz, Türkiyə və Avropa arasında Orta Dəhlizin güclənməsi. Dördüncüsü geosiyasi səviyyədir: qeyri-sabit və ya həddən artıq yüklənmiş istiqamətlərdən keçən ayrı-ayrı marşrutların monopoliyasının azalması.
Dövlət başçısı dedi: "Onlar çox səmərəli işlədilər və Ermənistana bu sülhün Ermənistanın özünə də lazım olduğunu izah edə bildilər". Bu cümlədə son illərin Azərbaycan diplomatiyasının açarı var. Bakı artıq İrəvana sülhün abstrakt faydasını sübut etmir. O, sülhdən imtinanın konkret qiymətini göstərir. Ermənistan tarixi inciklik, asılılıq və nəqliyyat təcridi məntiqində qala bilər. Ya da açıq kommunikasiyaların iqtisadi sağ qalma şərtinə çevrildiyi yeni xəritəni qəbul edə bilər.
Azərbaycan üçün qazanc aydındır: Naxçıvanla quru bağlantısı, Türkiyə ilə bağların daha da möhkəmlənməsi, tranzit gəlirlərinin artması, Bakının dəhlizlərin operatoru kimi rolunun güclənməsi. Ermənistan üçün fayda daha az alışılmış görünə bilər, amma heç də az real deyil: nəqliyyat dalanından çıxış, regional ticarətə qoşulma, məhdud sayda xarici tərəfdaşdan asılılığın azalması. Uduzanlar isə onilliklər boyu münaqişə, qapalı sərhədlər və sülh qorxusu hesabına yaşayanlardır.
Məhz buna görə Zəngəzur dəhlizi ətrafında narrativ savaşı davam edəcək. Onu suverenliyə təhdid, təzyiq, güzəşt, geosiyasi diktat adlandıracaqlar. Amma mahiyyət daha sadədir: kommunikasiyalar Ermənistanın köhnə münaqişəni hərbi və diplomatik yolla saxlamaq dövrünün başa çatdığını qəbul etməyə hazır olub-olmadığını yoxlayan testə çevrilir.
Qaz diplomatiya kimi: Avropa niyə yenidən Bakıya baxır
Prezident İlham Əliyevin çıxışının enerji bloku da az əhəmiyyətli deyildi. Azərbaycan Prezidenti bəyan etdi: "Biz artıq 16 ölkəyə boru kəməri ilə qaz tədarük edirik. Bu baxımdan dünyada birinci yerdəyik və bu imkanlar genişlənəcək". O əlavə etdi ki, Bakı Avropa İttifaqının bir neçə üzvü ilə həm tədarükün başlanması, həm də həcmlərin artırılması barədə danışıqlar aparır.
Çıxışın bu hissəsi göstərir ki, Azərbaycan enerjini yalnız ixrac malı kimi düşünmür. Qaz strateji reputasiya elementinə çevrilib. Rusiyanın Ukraynaya müdaxiləsindən sonra Avropanın enerji təhlükəsizliyi mühasibat məsələsi olmaqdan çıxdı və müdafiə siyasətinin tərkib hissəsinə çevrildi. Alternativ mənbədən gələn hər yeni qaz molekulunun siyasi qiyməti var. Azərbaycan Avropanın görməzdən gələ bilmədiyi təchizatçılardan biri oldu.
Dövlət başçısı vurğuladı: "Bu gün Azərbaycanın etibarlı tərəfdaş, proqnozlaşdırıla bilən və alternativ təchizatçı kimi rolu on il əvvəlkindən daha vacib olub". Bu formul eyni anda Brüsselə, Berlinə, Vyanaya, Romaya, Sofiyaya, Buxarestə və digər Avropa paytaxtlarına ünvanlanıb. Avropa siyasi qətnamələrdə Bakını tənqid edə bilər, amma qışda ona qaz, proqnozlaşdırıla bilənlik və marşrutlar lazımdır. Azərbaycan bunu anlayır və artıq Avropa ilə qarşılıqlı asılılıq dili ilə danışmaqdan çəkinmir.
"Bu ildən biz artıq Avstriya və Almaniyaya qaz ixracına başlamışıq. Avropa və dünya bazarlarında mövqeyimizin möhkəmləndirilməsi ümumi strategiyamızın bir hissəsidir", - deyə Prezident bildirdi. Avstriya və Almaniyanın xüsusi çəkisi var: bunlar periferik bazarlar deyil, Avropanın sənaye nüvəsinin bir hissəsidir. Oraya çıxış Azərbaycanın enerji coğrafiyasının keyfiyyətcə genişlənməsi deməkdir.
Daha maraqlı olan isə Suriya xəttidir. Dövlət başçısı dedi: "Biz əvvəlki illərdə heç düşünə bilməyəcəyimiz bazarlara, məsələn, Suriyaya qaz tədarük edirik. Suriyadan qonşu ölkələrə də qaz tədarük edə bilərik, orada da qaza böyük tələbat var". Bu, Bakının energetikaya yeni siyasi məkanlara giriş aləti kimi baxdığını göstərir. Dağıdıcı müharibədən sonra Suriyanın elektrik enerjisinə, infrastruktura və xarici tərəfdaşlara ehtiyacı var. Azərbaycan Türkiyə ilə bağlantı vasitəsilə Şərqi Aralıq dənizi və Yaxın Şərqin enerji konturunun bərpasının bir hissəsinə çevrilmək imkanı qazanır.
Amma Azərbaycan Prezidenti şərti də göstərdi: "Avropalı tərəfdaşlarla təmaslarımızda onların diqqətinə çatdırırıq ki, bizə uzunmüddətli kontraktlar lazımdır və mövcud qaz nəqli sistemini birgə səylərlə genişləndirmək zəruridir". Bu, mühüm siqnaldır. Avropa çeviklik, qısa öhdəliklər və siyasi komfort istəyir. Qaz istehsalçısı isə uzunmüddətli kontraktlar, investisiyalar və zəmanətli tələb istəyir. Bunlar olmadan hasilatın və infrastrukturun genişləndirilməsi riskə çevrilir.
Bakı faktiki olaraq Avropaya deyir: əgər Azərbaycan qazını təhlükəsizliyinizin elementi kimi istəyirsinizsə, ona müvəqqəti əvəzedici kimi yox, strateji layihə kimi yanaşın.
Mənəvi monopoliya olmadan Avropa: AŞPA, Borrel və kolonial sinir
Prezident İlham Əliyev Şuşadakı çıxışında Avropa Komissiyası ilə münasibətləri və Avropa Şurası Parlament Assambleyası ilə münasibətləri kəskin şəkildə ayırdı. AŞPA və Avropa Parlamenti ilə bağlı ton sərt idi. Prezident dedi: "Biz qarşıdurmaya getmək istəmirik, xüsusilə də söhbət Avropa Şurası Parlament Assambleyasının və Avropa Parlamentinin Azərbaycana qarşı müntəzəm hücumlarından gedəndə. Təkrar edirəm: onlar bizə qarşı əsassız addımlar atırlar. Demək olar ki, bu, onların tərəfində bir növ obsesiyadır".
Avropa Şurasından mümkün çıxışla bağlı fikir daha sərt səsləndi: "Əgər Azərbaycan Avropa Şurasından tamamilə çıxsa, ölkəmizdə bunu heç kim hiss etməyəcək. Başqa sözlə, ciddi heç nə dəyişməyəcək. Bəli, bəlkə də Şuranın üzvü olaraq qalmaq daha yaxşıdır, bilmirəm".
Bu mövqe Bakının Avropa institutlarından simvolik asılılığının azaldığını göstərir. 1990-cı illərdə Avropa strukturlarına üzvlük bir çox postsovet dövləti üçün sivilizasiya baxımından tanınma əlaməti kimi qəbul olunurdu. İndi Azərbaycan göstərir ki, belə legitimlik artıq qeyd-şərtsiz dəyər deyil. Xüsusilə də həmin institutlar Bakının fikrincə, insan hüquqları və demokratik ritorikadan siyasi təzyiq aləti kimi istifadə edirsə.
Avropa Komissiyasına münasibətdə ton daha mürəkkəb idi. Prezident İlham Əliyev etiraf etdi ki, Josep Borrel Avropa diplomatiyasının sükanı arxasında olanda münasibətlər demək olar, tamamilə çökdü: "Avropa Komissiyası və Avropa Şurası Parlament Assambleyası ilə münasibətlərə gəlincə, onların arasında çox böyük fərq var. Avropa Komissiyası ilə bizim müxtəlif münasibətlərimiz olub. Avropa diplomatiyasının sükanı arxasında cənab Borrel dayandığı dövrdə Avropa Komissiyası ilə Azərbaycan arasında münasibətlər faktiki olaraq tam iflasa uğradı".
Ardınca şəxsi ittiham səsləndi: "Məlum oldu ki, Josep Borrel bəzi korrupsioner şəxslərlə, o cümlədən Beynəlxalq Məhkəmənin keçmiş hakimi cənab Okampo ilə əlaqələr saxlayıb. Məlum oldu ki, o, hazırda Ermənistanda ev dustaqlığında olan Rusiya-Ermənistan oliqarxı tərəfindən maliyyələşdirilirmiş". Prezident İlham Əliyev əlavə etdi: "Avropa Komissiyasının tərkibində iri anti-Azərbaycan qrupu fəaliyyət göstərirdi və biz ümid edirik ki, cənab Borrel siyasətdən birdəfəlik gedib. O vaxtdan münasibətlərimiz normallaşmağa başladı".
Bu hücumun arxasında daha dərin münaqişə dayanır: insan hüquqları, kolonializm, suverenlik və beynəlxalq məsuliyyət barədə danışmaq haqqı kimə məxsusdur? Bakı getdikcə daha fəal şəkildə Qərbə onun öz dili ilə cavab verir. Özünü müdafiə etmir, əks ittihamlar irəli sürür. Bu məntiqdə Fransa xüsusi yer tutur.
Prezident İlham Əliyev Bakı Təşəbbüs Qrupunun fəaliyyəti və Fransanın kolonial siyasətinə də toxundu. O dedi: "Biz hesab edirik ki, insan hüquqları universal problemdir. Bakı Təşəbbüs Qrupu, yəqin ki, bu gün bu problemi qlobal gündəmə çıxaran ən effektiv qeyri-hökumət təşkilatlarından biridir". Ardınca Paris üçün daha ağrılı mövzu gəldi: "Fransanın dənizaşırı əraziləri uzun illərdir onun kolonial və imperialist siyasətindən əziyyət çəkir. Orada hətta nüvə sınaqları keçirilir. Polineziyada bəlkə də 200-dən çox nüvə sınağı aparılıb".
Burada Azərbaycan Qərb paytaxtlarının uzun müddət öz müstəsna imtiyazı saydığı işi görür: insan hüquqlarını beynəlxalq gündəm alətinə çevirir. Sadəcə tənqid hədəfi artıq Bakı yox, Paris olur. Bu, təkcə informasiya cavabı deyil. Bu, bəzi ölkələrin daim hakim, digərlərinin isə həmişə müttəhim olduğu mənəvi asimmetriyanı dağıtmaq cəhdidir.
Türkiyə və Azərbaycan: artıq izaha ehtiyacı olmayan ittifaq
Prezident İlham Əliyevin çıxışının ayrıca bir bloku Türkiyəyə həsr olunmuşdu. Burada ikimənalılıq yox idi. Prezident dedi: "Türkiyə və Azərbaycan əhalisi dünyanın digər ölkələri ilə müqayisədə bir-birinə ən yaxın olan iki ölkədir. Sadəcə əməkdaşlığın səviyyəsinə, siyasi, iqtisadi, enerji və nəqliyyat əlaqələrinə, həmçinin insanlar arasındakı münasibətlərə baxın".
Sonra əsas formul səsləndi: "Biz dünyada bir-birinə bu qədər yaxın olan, bir-birini bu qədər dəstəkləyən və bir-biri ilə bu qədər dost olan başqa iki dövlət tanımırıq. Bu, xalqlarımızın böyük sərvətidir və biz birlikdə daha güclüyük".
Türkiyə ilə ittifaq Azərbaycanın əsas strateji güc artırıcısı olaraq qalır. O, hərbi təhlükəsizliyi möhkəmləndirir, nəqliyyat imkanlarını genişləndirir, Aralıq dənizinə çıxış açır, Bakının türk dünyasındakı mövqeyini gücləndirir və Azərbaycan diplomatiyasını Rusiya, İran, Avropa və ABŞ-la münasibətlərdə daha dayanıqlı edir.
Bununla belə, Bakı öz siyasətini yalnız Türkiyə vektoruna endirmir. Əksinə, Ankara ilə ittifaqın gücü Azərbaycana Mərkəzi Asiya, Gürcüstan, Avropa İttifaqı, ərəb ölkələri, Pakistan, Çin və digər oyunçularla əlaqələri daha inamla inkişaf etdirməyə imkan verir. Bu, asılılıq deyil, dayaqdır. Fərq prinsipialdır.
Sərhədlərin ətrafında müharibə: Bakı niyə panikaya düşmədən təhlükəsizlikdən danışır
Çıxışın ən narahatedici hissəsi regional təhlükəsizliklə bağlı qiymətləndirmə idi. Dövlət başçısı dünyanın müxtəlif bölgələrində gedən müharibələrdən danışdı: "Biz dünyanın müxtəlif yerlərində müharibələrin şahidiyik. Onlar təkcə Fars körfəzində və Yaxın Şərqdə deyil, digər regionlarda da baş verir və bu, məyusluq doğurur".
Sonra o, İslam həmrəyliyi mövzusuna keçdi: "İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı çərçivəsində həmrəylik sabitlik və təhlükəsizliyin əsas amilidir. Başqa sözlə, həmrəylik və qarşılıqlı anlaşma səviyyəsi nə qədər yüksək olsa, çətinliklər də bir o qədər az olar". Amma dərhal əlavə etdi: "Təəssüf ki, bu gün xüsusi həmrəylik müşahidə etmirik. Əksinə, görürük ki, gərginlik artır, qarşılıqlı ittihamlar səslənir".
Azərbaycan üçün bu mövzu abstrakt məsələ deyil. Ölkə Rusiya ilə İran arasında, Türkiyənin yanında, Xəzərin, Cənubi Qafqazın, Qara dəniz hövzəsinin və Yaxın Şərqin kəsişməsində yerləşir. Belə şəraitdə sərhədlərə yaxın istənilən böyük müharibə televiziya kadrı yox, milli təhlükəsizliyə birbaşa təsir edən amilə çevrilir.
İranla ABŞ arasındakı qarşıdurmaya gəlincə, Azərbaycan Prezidenti dedi: "Mən buradan qonşularımızı məsuliyyət nümayiş etdirməyə, bu vəziyyətə mümkün qədər tez son qoymağa və münasibətlərin normallaşdırılması üzərində işləməyə çağırıram. Bu proses qlobal münaqişəyə çevrilməməlidir. Bu, çox böyük təhlükədir". O, həmçinin qarşıdurmanın pakistanlı dostların vasitəçiliyi ilə tənzimlənəcəyinə ümidvar olduğunu bildirdi.
Bu mövqe Bakı üçün klassik ehtiyatlılığı əks etdirir: Azərbaycan cənub sərhədlərinin yaxınlığında böyük müharibədə maraqlı deyil. Belə müharibə ticarətə, energetikaya, logistikaya, Xəzərin təhlükəsizliyinə, regionun daxili sabitliyinə və kommunikasiyalara təhdid yaradar. Amma Bakı özünə zəiflik lüksü də tanıya bilməz. Ona görə sülh çağırışlarından dərhal sonra müdafiəni gücləndirməyin zəruriliyi barədə fikir səsləndi: "Təəssüf ki, bu gün regionumuzdakı təhdidlər tamamilə realdır. Biz bunu kitablarda oxumuruq - real həyatda görürük".
Prezident İlham Əliyevin nəticəsi son dərəcə praqmatik idi: "Bir sözlə, biz imkanlarımızı genişləndirməli, müdafiəmizi gücləndirməli, milli maraqlarımızı qorumalı və mümkün qədər çox ölkə ilə praktiki əməkdaşlığı möhkəmləndirməliyik". Bu, təhlükəsizliyə hədiyyə kimi inanmayan dövlətin formuludur. Təhlükəsizliyi qurmaq, almaq, istehsal etmək, ittifaqlarla sığortalamaq və informasiya müstəvisində qorumaq lazımdır.
Beynəlxalq hüquq: artıq şüar yox, qalib dövlətin silahı
Çıxışın ən mühüm mənalarından biri beynəlxalq hüququn Azərbaycan narrativinin mərkəzinə qaytarılması idi. Prezident İlham Əliyev dedi: "Biz istəyirik ki, yaxın vaxtlarda sərhədlərimizin həm şimalında, həm də cənubunda sülh bərqərar olsun. Lakin bu sülh ədalətli olmalı və beynəlxalq hüquq normalarına əsaslanmalıdır".
O əlavə etdi: "Sülh yalnız kiminsə iddialarına və ya hansısa bir tərəfin gündəliyinə əsaslanmamalıdır. Beynəlxalq hüquq sülhün bərqərar olunması üçün universal platformadır. Ermənistanla münaqişə zamanı biz həmişə beynəlxalq hüququn müdafiəçisi olmuşuq".
Bu fikir prinsipialdır. 2020-ci ildən sonra Azərbaycan yalnız güc dili ilə danışa bilərdi. Amma Bakı güclə hüququn tandemini seçir. Güc sübut etdi ki, status-kvonu sındırmaq mümkündür. Hüquq isə yeni nizamın özbaşınalıq olmadığını sübut etməlidir. Bu, xüsusilə regional müharibənin qalibi olmaqla kifayətlənməyib uzunmüddətli tranzit, investisiya və diplomatiya mərkəzinə çevrilmək istəyən ölkə üçün mühüm fərqdir.
Bu məntiqdə Ermənistanla sülh nə İrəvana hədiyyə, nə də Bakının güzəşti olmalıdır. O, reallığın hüquqi rəsmiləşdirilməsinə çevrilməlidir: ərazi bütövlüyü, iddialardan imtina, kommunikasiyaların açılması, demarkasiya, Azərbaycana qarşı beynəlxalq kampaniyanın dayandırılması. Bunlar olmadan sülh sülh yox, sadəcə fasilə olaraq qalacaq.
Media etimad silahı kimi
İlk baxışda forum mediaya həsr olunmuşdu. Amma Şuşada aydın oldu: medianı təhlükəsizlikdən artıq ayrı təsəvvür etmək mümkün deyil. Dezinformasiya, manipulyasiya, selektiv əxlaq, saxta hüquq müdafiə kampaniyaları, təcavüzkar və qurban obrazlarının fabrikləşdirilməsi - bütün bunlar bu gün hibrid müharibənin bir hissəsi kimi işləyir. Azərbaycan Ermənistanla münaqişə dövründə və ondan sonra bunun içindən keçib.
Şuşada "həqiqətin bərpası" mövzusu akademik səslənmirdi. Bakı üçün həqiqət suverenlik məsələsidir. Əgər xarici mərkəzlər dünyaya münaqişənin saxta mənzərəsini qəbul etdirə bilirlərsə, dövlətin özünümüdafiə hüququnu zəiflədə bilirlər. Əgər media lobbi şəbəkələrinin alətinə çevrilirsə, ictimai rəy beynəlxalq hüquqa qarşı silaha çevrilir. Əgər jurnalistikaya etimad dağıdılırsa, bundan azadlıq yox, sinizm udur.
Ona görə Şuşa Forumu Azərbaycanın daha geniş informasiya strategiyasının bir hissəsidir. Bakı jurnalistlərin, ekspertlərin, agentlik nümayəndələrinin və beynəlxalq strukturların təmsilçilərinin gəldiyi platformalar yaradır. Onlara Qarabağı göstərir. Prezidentə birbaşa çıxış imkanı verir. Regionun izahında Qərbmərkəzli sistemə alternativ formalaşdırır. Bu, yumşaq gücdür, amma sərt siyasi vəzifəsi var.
Azərbaycan məntiqi sadədir: əgər region haqqında yalnız onilliklər boyu köhnə münaqişə arxitekturasına xidmət etmiş dairələr danışırsa, sülh nizamı daim köhnə miflərin hücumuna məruz qalacaq. Deməli, yeni etimad kanalları yaratmaq lazımdır.
Şuşadan sonrakı beş ssenari
Birinci ssenari Ermənistanla sülh prosesinin sürətlənməsidir. Əgər paraflanmış saziş imzalanmış və icra olunan sənədə çevrilsə, Cənubi Qafqaz onilliklərdən sonra ilk dəfə daimi müharibə rejimindən çıxmaq şansı əldə edəcək. Bu halda Zəngəzur dəhlizi, kommunikasiyaların açılması və iqtisadi normallaşma sülhə əlavə yox, onun maddi əsası olacaq.
İkinci ssenari köhnə şəbəkələrin uzunmüddətli müqavimətidir. Ermənistanda, Avropada, diaspor strukturlarında və ekspert mühitinin bir hissəsində münaqişəni siyasi kapital kimi saxlamaqda maraqlı qüvvələr qalacaq. Onlar dəhlizlərə, sazişlərə, enerji layihələrinə və postmünaqişə normallaşması ideyasının özünə hücum edəcəklər. Bu, yeni reallığı ləğv etməyəcək, amma onun institusional rəsmiləşdirilməsini ləngidə bilər.
Üçüncü ssenari Azərbaycanın Avropa Komissiyası ilə münasibətlərində praqmatik yenidən başlanğıcdır. Qaz, nəqliyyat, Mərkəzi Asiya, Qara dəniz, enerji təhlükəsizliyi və rəqəmsal infrastruktur Brüsseli Bakı ilə daha rasional dialoqa sövq edəcək. AŞPA və Avropa Parlamenti ideoloji təzyiqi davam etdirə bilər, amma icraçı Avropa boruları, marşrutları və meqavatları hesablamağa məcbur olacaq.
Dördüncü ssenari Azərbaycanın Şərqlə Qərb arasında platforma kimi rolunun güclənməsidir. Türkiyə, Mərkəzi Asiya, Pakistan, ərəb dünyası, ABŞ və Avropa ilə əlaqələr Bakıya sərt bloklara qoşulmadan manevr etmək imkanı verir. Orta güc davranışı da elə budur: əbədi himayədar seçmək yox, faydalı tərəfdaşlıqlar şəbəkəsi qurmaq.
Beşinci ssenari sərhədlər ətrafında təhdidlərin artmasıdır. ABŞ-İran qarşıdurması, Rusiya-Ukrayna müharibəsi, Yaxın Şərqdə qeyri-sabitlik, Xəzər və nəqliyyat marşrutları uğrunda mübarizə regionu avtomatik sakit qala bilməyəcək qədər vacib edir. Ona görə Azərbaycan eyni anda həm sülhdən danışacaq, həm də müdafiəni gücləndirəcək. Yetkin dövlət üçün bu, ziddiyyət deyil, sağ qalmağın yeganə yoludur.
Şuşa Azərbaycanın başqalarının məruzə mövzusu olmaqdan çıxdığı yerə çevrildi
IV Şuşa Qlobal Media Forumu əsas həqiqəti göstərdi: Azərbaycan artıq başqalarının interpretasiya obyektinə çevrilmək istəmir. O, dünyanı izah etmək üçün öz sistemini qurur - Qarabağ, Şuşa, beynəlxalq hüquq, energetika, nəqliyyat, Türkiyə ilə ittifaq, ABŞ-la münasibətlər, Avropanın ikili standartlarının tənqidi, İslam və türk məkanlarında yeni rol üzərindən.
Prezident İlham Əliyevin çıxışı sərt idi, çünki balansın özü dəyişib. Ərazilərini qaytaran, yeni marşrutlar açan, 16 ölkəyə qaz tədarük edən, Avropa ilə danışıqlar aparan, Qarabağı quran, Zəngəzur dəhlizini irəli aparan və regional proseslərin tənzimlənməsində iştirak edən dövlət artıq xahiş edən tərəfin dili ilə danışmağa məcbur deyil.
Şuşa bu mesaj üçün ideal məkan oldu. Bir vaxtlar itkinin rəmzi olan şəhər indi etimad haqqında danışıq platforması kimi istifadə edilir. Burada tarixi ironiya var. Dünya onilliklər boyu Azərbaycana niyə gözləməli olduğunu izah edirdi. İndi Azərbaycan dünyaya niyə artıq gözləməyin mümkün olmadığını izah edir.
Beynəlxalq siyasətdə həqiqət nadir hallarda öz-özünə qalib gəlir. Onu ordu, diplomatiya, iqtisadiyyat, infrastruktur və media ilə qorumaq lazımdır. Şuşada Bakı bunu çoxlarından daha yaxşı anladığını göstərdi. Ona görə forum dar mənada jurnalistika haqqında deyildi. O, dövlətin öz tarixinin ilk versiyasını özü yazmaq haqqı haqqında idi - bunu onun yerinə yenidən başqaları etməyə cəhd göstərməmişdən əvvəl.
Müəllif: Malik Məlikov (Milli.Az redaktor)